Tôi học cấp hai hai năm rưỡi, tốt nghiệp đúng vào mùa xuân. Không còn cách nào khác, tôi đành học gần nhà ở trường Trung học Chính Nghị. Lớp học thay đổi nhưng địa điểm học vẫn giữ nguyên, tọa lạc bên bờ Đại Minh Hồ phong cảnh hữu tình, non xanh nước biếc (có cả hòn non bộ).
Mùa hè năm ấy, Trường Trung học Cao cấp trực thuộc Đại học Sơn Đông được thành lập. Đại học Sơn Đông là trường học cao nhất của tỉnh Sơn Đông, hiệu trưởng là Trạng nguyên đời Thanh nổi tiếng kiêm Giám đốc Sở Giáo dục Sơn Đông Vương Thọ Chương, nổi danh toàn tỉnh về thư pháp. Bởi vì Trạng nguyên là "chủng loại hiếm có", nên ông rất được mọi người kính trọng.
Ngay khi trường trung học trực thuộc vừa được thành lập, vì đây là một tấm biển vàng, nó lập tức nổi danh khắp Tề Lỗ. Lúc này tôi hình như cũng có chút hùng tâm tráng chí, không còn rụt rè như trước nữa, sau khi cân nhắc kỹ lưỡng, tôi lập tức quyết định bỏ Chính Nghị để chọn trường trung học Sơn Đại.
Trường trung học Sơn Đại chia thành phân hiệu văn khoa và lý khoa, địa điểm trường văn khoa được chọn ở Bạch Hạc Trang, Bắc Viên. Nơi đây khắp nơi là đầm sen, vào mùa xuân hạ, phong cảnh đẹp đẽ nên thơ, liễu xanh rủ mặt đất, sen hồng ánh bầu trời, bóng núi mờ ảo, mặt hồ long lanh, ếch kêu trong đầm, ve kêu trên ngọn cây. Chú tôi từng có một bài thơ ca ngợi Bắc Viên: "Dương hoa lạc tẫn thái hoa hương, nộn liễu phù sơ bàng hàn đường. Ếch cổ thanh thanh hướng nhân ngữ: Thử gian tức thị tị Tần hương." Có thể thấy cảm nhận của ông đối với Bắc Viên. Tôi còn kiểm chứng một chuyện nhỏ mà thú vị ở đây cách đó mấy chục dặm có núi Thiên Phật, bóng ngược có thể nhìn thấy dưới hồ. Có người nói đây là chuyện hoang đường ngoài biển. Nhưng tôi đã tận mắt nhìn thấy bóng núi Phật phản chiếu rõ ràng trên mặt nước đầm sen phía nam nhà trường, đủ chứng minh lời này không ngoa.
Trường trung học mới này quả thực danh xứng với thực. Đầu tiên là đội ngũ giáo viên có thể nói là xuất sắc nhất thời bấy giờ, hầu như tất cả các thầy cô giáo đều là những nhân vật lừng danh trong giới trung học Sơn Đông. Giáo viên quốc văn Vương Ngọc có gia thế uyên thâm, học vấn vững vàng, văn theo phái Đồng Thành, có để lại văn tập, sau này làm giảng viên Đại học Thanh Đảo. Giáo viên tiếng Anh là thầy Lưu tốt nghiệp Đại học Bắc Kinh, tiếng Anh rất giỏi, là giáo viên của trường Nhất trung. Dạy toán là thầy Vương, cũng là giáo viên tiếng Anh nổi tiếng của Nhất trung. Dạy sử địa là tiên sinh Kỳ Uẩn Pác, giáo viên Nhất trung, hiếu học không mệt mỏi, thường xuyên mua sách mới từ Nhật Bản, người am hiểu tình hình học thuật thế giới như ông, e rằng chỉ có một mình. Dạy môn đạo đức học là tiên sinh Cúc Tư Mẫn, hiệu trưởng trường Chính Nghị đã nhắc đến ở trên. Dạy logic là hiệu trưởng Nhất trung Hoàn Nhan Tường Khanh. Ngoài ra còn có hai thầy giáo dạy kinh học, một vị là Hàn lâm hoặc Tiến sĩ triều Thanh, vì tuổi cao sức yếu nên có cháu trai đi cùng, quên cả tên họ. Vị còn lại cũng quên tên, bởi vì ông trung thành với nhà Thanh, mở miệng ra là nói: "Đại Thanh quốc chúng ta thế này thế nọ." Cho nên học sinh gọi ông là "Đại Thanh quốc". Hai thầy dạy các sách như "Kinh Thi", "Kinh Thư", lên lớp chưa từng mang theo bất kỳ cuốn sách nào, Tứ thư, Ngũ kinh, phần văn bản kèm chú thích đều thuộc làu làu.
Học sinh trung tiểu học đều thích đặt biệt danh cho thầy cô, vốn không có ác ý gì, chuyện này e rằng xưa nay đều thế, nam bắc đều không khác. "Đại Thanh quốc" được nhắc đến ở trên chỉ là một trong số đó. Chúng ta có một vị "giám học", có lẽ tương đương với chủ nhiệm giáo dục sau này, ông thường xuyên ở lại trường, quyền lực hình như rất lớn, nhưng nhân duyên lại không tốt lắm. Bởi vì đầu trọc không tóc, học sinh sau lưng gọi ông là "Lưu đầu trứng". Vị giáo viên tiếng Anh họ Lưu kia, học sinh vẫn rất thích thầy, chỉ vì người quá lùn, học sinh đã tặng thầy một biệt danh rất khó nghe gọi là "X Cấn", chữ X đại diện cho một chữ mà tôi không thể viết ra được.
Năm đầu tiên thành lập trường, tuyển năm lớp học sinh, một lớp năm ba, một lớp năm hai, ba lớp năm nhất, tổng cộng chưa đầy hai trăm người. Vì trường cách quá xa thành phố, học sinh đều ở nội trú. Tiền ăn do học sinh tự quản lý tổ chức, người phụ trách do bầu cử mà ra. Vì phải đấu tranh với gian thương, sự tháo vát năng nổ của người phụ trách trở thành điều kiện quan trọng. Gian thương đôi khi ăn trộm thịt vào ban đêm, người phụ trách bắt buộc phải tuần tra ban đêm, sự vất vả có thể tưởng tượng được. Gặp được người phụ trách như vậy, chất lượng bữa ăn lập tức nâng cao rõ ràng, anh ta liền được toàn thể học sinh ủng hộ, từ đó liên tục đắc cử, việc học tập tất nhiên sẽ bị ảnh hưởng.
Phong trào học tập của trường tương đối tốt, chất lượng học sinh tương đối cao, học sinh học tập rất chăm chỉ. Bởi vì chỉ có nam sinh, không nhận nữ sinh, cho nên bớt đi rất nhiều phiền phức, không có những tin đồn kiểu "tai tiếng". "Lưu đầu trứng" uy tín không cao, tuy không có học vấn nhưng lại có thủ đoạn, cai trị học sinh, củ cà rốt và cây gậy dùng song song, lôi kéo và biểu dương cùng phát. Ngoại trừ lớp ba chúng ta vì chuyện nhỏ mà "đánh" đi một giáo viên tiếng Anh người tỉnh ngoài ra, thì không còn xảy ra sóng gió nào khác. Nơi này nằm giữa muôn vàn sắc xanh, xa hít linh khí núi Phật, gần thấm vẻ đẹp đẽ của đầm sen, địa linh nhân kiệt, sản sinh ra không ít học sinh học tập xuất sắc.
Còn về phần bản thân tôi, như đã nói ở trên, trong lòng đã có một chút "chí lớn", đại khái là vì điểm thi đầu vào cao, cho nên vừa nhập học tôi đã được giám học chỉ định làm lớp trưởng lớp ba. Trong phòng học, chỗ ngồi của tôi là chiếc bàn đầu tiên bên trái hàng ghế thứ nhất, đánh dấu sự khác biệt. Nói về thành tích học tập, vì tôi có chút nền tảng về quốc văn và tiếng Anh, người khác không thể so sánh với tôi. Các môn khác muốn đạt điểm cao không khó, chỉ cần học thuộc bài trước khi thi là được. Còn quốc văn và tiếng Anh, thì bắt buộc phải có học vấn vững vàng, nước đến chân mới nhảy, tạm thời ôm chân Phật là không được. Trong lớp quốc văn, đề văn đầu tiên mà thầy Vương Ngọc ra là "Đọc bài 'Từ Văn Trưởng truyện' xong", tôi không ngờ lại đạt vị trí đầu tiên của cả lớp, lời phê của thầy là "vừa giản dị, vừa trôi chảy". Việc này hoàn toàn ngoài ý dự đoán của tôi. Còn về tiếng Anh, nhờ vào tình hình tôi đã nói ở trên, tôi độc chiếm vị trí đứng đầu toàn lớp, được tôn là "bậc thầy tiếng Anh" (học sinh dịch vui là greathome). Học kỳ đầu tiên, tôi thi đỗ hạng nhất loại Giáp. Đây là lần đầu tiên trong đời tôi vinh quang bước lên ngai vàng này, tuy không phải là chuyện gì bất ngờ, nhưng tôi cũng có chút đắc ý vênh váo.
Nhưng sự việc vẫn chưa kết thúc. Trạng nguyên Vương không biết lấy cảm hứng từ đâu, ông quy định: Phàm là người đạt điểm trung bình hạng nhất loại Giáp từ chín mươi lăm điểm trở lên, ông sẽ thưởng thêm. Năm lớp của toàn trường đương nhiên có năm người đứng đầu loại Giáp; thế nhưng, người có điểm trung bình vượt quá chín mươi lăm điểm, lại chỉ có một mình tôi, điểm trung bình của tôi là chín bảy điểm. Thế là Trạng nguyên công tự tay viết một cặp câu đối, ngoài ra còn viết thêm một mặt quạt, gọi tôi là "hiền đệ Tiễn Lâm", điều này thực sự khiến tôi thụ sủng nhược kinh. Câu đối đã bị thất lạc, chỉ còn mặt quạt được giữ lại.
Lòng hư vinh, ai cũng có; tôi là ai mà dám ngoại lệ. Thế nên tôi thực sự lập ra "chí lớn", quyết không thể lăn khỏi ngai vàng, nếu không thể diện khó coi quá. Tôi mua văn tập của Hàn, Tựu, Âu, Tô, miệt mài đọc không ngừng. Lại tiết kiệm chút tiền tiêu vặt ít ỏi còn lại, mua tận tiệm sách Maruzen ở Nhật Bản, dùng phương thức "đổi tiền thanh toán" (C.O.D.) để mua sách nguyên bản tiếng Anh, cũng miệt mài nghiên cứu không ngừng. Kết quả là "không phụ lòng người có lòng", hai năm bốn kỳ thi, tôi thi đỗ bốn lần hạng nhất loại Giáp, thỏa mãn tối đa lòng hư vinh của bản thân. Tôi không muốn nói dối, tôi tuyệt đối không phải anh hùng gì, "ôm chí lớn", tôi chưa từng có những lời lớn lao kiểu như "đại trượng phu nên được như thế", tôi chỉ là một con người vô cùng bình thường.
Thời gian đã đến năm 1928, đáng lẽ phải học năm ba rồi. Thế nhưng giặc Nhật gây ra "Thảm sát ngày 3 tháng 5" ở Tế Nam, sát hại nhà ngoại giao Trung Quốc Thái Công Thời, phái binh chiếm đóng Tế Nam. Trường học đình chỉ, giáo viên và học sinh ngoài tỉnh lần lượt tháo chạy. Tôi sống ở Tế Nam, đành phải ở lại, làm một tên vong quốc nô tạm thời.
Năm thứ hai, năm 1929, bọn quân phiệt thổ phỉ hệ Phụng Thiên sớm đã cuốn gói cút xá, đến là quân đội Tây Bắc và quân phiệt tân thời của Quốc dân đảng. Lão trạng nguyên họ Vương không biết đi đâu mất. Giám đốc sở giáo dục đổi thành nhân vật phái mới, thành lập trường trung học duy nhất trong toàn tỉnh: Trường Trung học Tế Nam trực thuộc tỉnh Sơn Đông, bề ngoài mang đậm cảm giác "đổi đời", Tứ thư Ngũ kinh đều không học nữa, viết văn cũng chuyển sang dùng bạch thoại. Đội ngũ giáo viên vẫn rất mạnh, nhưng các giáo viên cũ vốn có phần lớn đã không còn thấy nữa, mà thay vào đó là một loạt giáo viên từ tỉnh ngoài đến, chủ yếu là giáo viên đến từ Thượng Hải, giáo viên quốc văn đặc biệt nổi bật. Có lẽ vì quy mô trường học lớn hơn, tôi không nắm rõ như lòng bàn tay đối với giáo viên toàn trường như thời kỳ Bắc Viên, ai cũng quen biết. Giờ thì mờ ảo mơ hồ, không nói rõ được Trương Tam Lý Tứ nữa.
Bởi vì tôi đã học được hai năm, vừa nhập học đã là năm ba. Giáo viên bộ môn đương nhiên cũng không ít; thế nhưng, điều kỳ lạ là tên của các giáo viên môn tiếng Anh, toán học, lịch sử, địa lý tôi đều quên sạch, những người có thể nhớ được đều là giáo viên quốc văn. Những người này đại đa số là những nhà văn khá nổi tiếng thời bấy giờ, nào là tiên sinh Hồ Dã Tần, tiên sinh Đổng Thu Phương (Đông Phân), tiên sinh Hạ Lai Địch, tiên sinh Đổng Mỗi Khản v.v.. Tôi đều rất tôn trọng họ, mặc dù có những thầy chưa từng dạy tôi.
Khi mới nhập học, giáo viên quốc văn là tiên sinh Hồ Dã Tần. Ông hầu như rất ít giảng văn, gần như mỗi tiết học đều viết hai câu hỏi lên bảng: Văn nghệ hiện đại là gì? Sứ mệnh của văn nghệ hiện đại là gì? "Văn nghệ hiện đại", lúc bấy giờ gọi là văn học Proletariat, hiện nay gọi là văn học vô sản. Sứ mệnh của nó chính là cách mạng. Tiên sinh Hồ với thân phận một nhà cách mạng trẻ tuổi, không hề kiêng kỵ, dũng mãnh tiến lên. Công khai bày bàn học trong khu học sinh, chiêu mộ hội viên Hội nghiên cứu văn nghệ hiện đại. Tôi là một thành viên tích cực, làm hội viên, còn viết một bài văn mang tên "Sứ mệnh của văn nghệ hiện đại", chuẩn bị đăng trên tạp chí dự kiến xuất bản, nội dung hiện tại đã quên sạch, chẳng qua chỉ là vài khẩu hiệu cách mạng sáo rỗng. Hành động quá khích của tiên sinh Hồ đã thu hút sự chú ý của Quốc dân đảng, chuẩn bị bắt giữ ông, ông đã trốn đến Thượng Hải, hai năm sau thì hy sinh tại Long Hoa, Thượng Hải.
Giữa học kỳ, người tiếp quản bục giảng của tiên sinh Hồ là tiên sinh Đổng Thu Phương, ông hoàn toàn khác biệt với người tiền nhiệm, ông giảng bài nghiêm túc, chấm bài văn cho học sinh rất cẩn thận. Đề văn ông ra vô cùng kỳ lạ, ông thường viết bốn chữ lớn lên bảng: Tùy ý viết ra, ý nghĩa chính là để học sinh muốn viết gì thì viết nấy. Có một lần, tôi viết một bài văn khá dài, kể về tâm trạng khi cha tôi mất ở quê nhà tôi về chịu tang, thầy Đổng rõ ràng rất thưởng thức bài văn này, ở phần lề trống phía trên mỗi trang vở bài văn viết mấy lời phê bên lề: "Một nhịp điệu, lại một nhịp điệu." Điều này thực sự gãi đúng chỗ ngứa, văn tôi viết, hay dở tạm gác lại một bên, tôi cực kỳ coi trọng nhịp điệu. Sở thích thầm kín này trong lòng tôi, không ngờ lại được thầy Đổng vạch trần một cách chính xác, nói quá lên một chút thì tôi suýt chút nữa phải rơi nước mắt cảm động. Ông còn viết một đoạn lời phê khá dài ở phía sau bài văn này, nói rằng tôi và học sinh khoa tự nhiên Vương Liên Bảng là người đứng đầu toàn lớp thậm chí toàn trường, lòng hư vinh của tôi lại một lần nữa được thỏa mãn. Sở dĩ tôi có thể suốt đời trong hoàn cảnh hướng nghiên cứu hoàn toàn khác biệt mà vẫn không quên múa bút khua mực, cho đến tận ngày nay vẫn được gọi là một nhà văn, điều này không thể tách rời khỏi ảnh hưởng và sự cổ vũ của thầy Đổng. Đại ân đại đức của thầy, tôi suốt đời không quên.
Tôi không nhớ trường trung học dán bảng điểm như thế nào. Dù sao thì trong hai kỳ thi của năm học cuối cùng này, tôi lại thi đỗ hai lần hạng nhất loại Giáp, cộng với bốn lần ở Bắc Viên, tổng cộng là sáu lần liên tiếp. Nói là không vui thì là nói dối; nhưng cũng không hề kiêu ngạo tự mãn cho rằng bản thân có gì tài giỏi.
Đến mùa hè năm 1930, thời đại trung học của tôi chính thức khép lại. Năm đó tôi 19 tuổi.
Nếu các bạn trẻ hỏi tôi có kinh nghiệm và bí quyết gì không, tôi trả lời rằng: Không có. Nếu cứ bắt tôi phải nói ra điều gì đó, thì tôi chỉ có thể nói hai câu thành ngữ cũ: "Sơn sách có lối chăm làm đường, biển học vô bờ nhẫn nại chèo." Hai chữ "chăm", "nhẫn" chính là bí quyết của tôi. Nói ra cũng như không nói; nhưng không nói thì vẫn phải nói.
Viết xong ngày 25 tháng 8 năm 1998