Đề bài là do tiểu thư Hàn Tiểu Huệ ra, cho nên mới đặt tên là "Phú đắc". Nhưng bài văn này là do tôi tự nguyện viết, cho nên không phải là văn bát cổ.
Tại sao tôi lại tự nguyện viết một bài văn như thế này? Tóm lại trong một câu, đề bài ra rất hay, không chỉ thực sự chạm đến lòng tôi, mà còn đi trước lòng tôi: Tôi đã sớm muốn viết một bài như thế này rồi.
Tôi đã bước vào tuổi chín mươi. Trong bảy, tám mươi năm qua, từ nông thôn đến thành thị; từ trong nước ra nước ngoài; từ tiểu học, trung học, đại học cho đến viện nghiên cứu phương Tây; từ "chí vu học" cho đến vượt qua "tòng tâm sở dục bất du củ", quanh co khúc khuỷu, trắc trở chông gai. Đã từng đi qua đại lộ thênh thang, cũng từng bước qua cầu vộc độc mộc; vừa trải qua cảnh "núi cùng nước tận ngờ hết đường", lại nhìn thấy "liễu râm hoa thắm một thôn tươi". Niềm vui và nỗi buồn sánh bước, sự thất vọng và hy vọng cùng bay, trải nghiệm của tôi có thể nói là rất nhiều. Nhớ lại những chuyện hối hận, thì nhiều như nhặt dưới đất. Muốn chọn ra điều hối hận sâu sắc nhất, chân thật nhất, khó quên nhất trong số đó, cũng chính là sự hối hận vĩnh cửu, thì có thể lấy ngay trong tầm tay, bởi vì nó chưa từng rời khỏi tâm trí tôi dù chỉ một khoảnh khắc.
Sự hối hận vĩnh cửu này của tôi chính là: Lẽ ra không nên rời xa quê hương, rời xa người mẹ.
Tôi sinh ra trong một ngôi làng cực kỳ nghèo khó ở tây bắc tỉnh Sơn Đông. Gia đình chúng tôi là nghèo trong cái nghèo, có thể nói là nghèo đến mức không có chỗ cắm giùi. Trong thời kỳ đại họa mười năm, bản thân tôi đã đứng lên phản đối "Lão Phật gia" lộng hành trái ngược nhưng lại đang lúc húc đỏ chót ở Đại học Bắc Kinh, bị bà ta coi như cái gai trong mắt, nhất quyết phải trừ khử cho sat. Bọn tay sai của bà ta đã từng hai lần lẻn về quê hương tôi, tính toán trăm phương ngàn kế "đánh" tôi thành địa chủ, cái vẻ ra điều thầy đời cậy thế cậy quyền hung ác tàn nhẫn của bọn chúng, rốt cuộc không thể dọa sợ được những người đồng hương của tôi. Một người bạn thuở nhỏ của tôi đã chỉ thẳng vào mũi bọn chúng, lớn tiếng nói: "Nếu để toàn bộ thôn Quan Trang ra kể khổ, thì nhà Quý Tiện Lâm là nhà đầu tiên!"
Câu nói này không hề phóng đại, anh ấy nói sự thật. Ông bà nội tôi mất sớm, để lại ba anh em bố tôi, cô độc lạnh lẽo, không nơi nương tựa. Người chú út nhỏ nhất đã đem cho người ta làm con nuôi. Bố tôi và chú chín đói quá không chịu nổi, đành phải đến rừng táo nhà người khác nhặt những quả táo khô rơi trên mặt đất để ăn lừa cái đói. Đây đương nhiên không phải là kế lâu dài. Cuối cùng hai anh em bị bức bách phải rời quê cha đất tổ, phiêu dạt mù mịt đến Tế Nam để mưu sinh. Lúc đó hai ông cũng chỉ mới mười mấy hai mươi tuổi. Ở một thành phố lớn trơ trọi không người thân thích, chắc chắn đã phải trải qua muôn vàn cay đắng vất vả, chú chín cuối cùng đã đặt chân đứng vững được ở Tế Nam. Thế là bố tôi lại trở về quê hương, nói là nông dân nhưng lại chẳng có ruộng để cày. Lại chắc chắn là qua muôn vàn cay đắng, chú chín thỉnh thoảng gửi chút ít tiền từ Tế Nam về nhà, bố nhờ vào đó để sinh sống. Không biết thế nào lại tìm được vợ, bà chính là mẹ tôi. Nhà mẹ đắt họ Triệu, môn đăng hộ đối, nhà bà nghèo cũng gần như nhà chúng tôi, nếu không thì tuyệt đối đã không kết thông gia. Trong nhà bà cơm còn chẳng có mà ăn, lấy đâu ra tiền, ra thời gian để đi học. Cho nên mẹ tôi một chữ bẻ đôi cũng không biết, sống trọn một đời, đến cả một cái tên cũng không có. Nhà bà ở một thôn khác, cách thôn chúng tôi năm dặm đường. Năm dặm đường này chính là khoảng cách dài nhất mà mẹ tôi đi trong suốt cuộc đời.
Người mà "Lão Phật gia" của Đại học Bắc Kinh muốn "đánh" thành "địa chủ", chính là tôi, được sinh ra trong một gia đình như thế, có một người mẹ như thế.
Sau này tôi nghe người ta kể lại, gia đình chúng tôi quả thực cũng từng "giàu" lên một trận. Khoảng cuối đời Thanh đầu thời Trung Hoa Dân Quốc, chú chín dùng năm mươi xu cuối cùng trong túi ở ba tỉnh Đông Bắc, mua một phần mười vé số cứu trợ thiên tai Hồ Bắc, và đã trúng giải. Hai anh em bàn bạc, muốn "vinh quy bái tổ về quê", về nhà ngẩng mặt mày lên, thở phào nhẹ nhõm. Thế là số tiền được chuyển về nhà, chú chín vẫn ở lại trong thành phố, còn chuyện ở quê thì một tay bố lo liệu, ông mua gạch ngói với cái giá hoang đường kỳ lạ, xây nhà. Lại dùng cái giá hoang đường kỳ lạ, tậu một mảnh ruộng có một cái giếng nước. Nhất thời cao hứng phấn khởi, thực sự ngẩng cao đầu nở mày nở mặt. Đáng tiếc cảnh đẹp không dài lâu, bố tôi lại dùng cái phương thức hoang đường kỳ lạ, giống như Tống Giang vậy, hào phóng rộng lượng, đãi khách tứ phương. Chẳng mấy chốc, ngôi nhà ngói vừa mới cấy lại dỡ ra bán gạch, bán ngói. Mảnh ruộng có giếng nước cũng đổi chủ. Cả nhà lại quay về tình trạng như ban đầu. Tôi chính là sinh ra đời vào lúc này, trong hoàn cảnh như thế.
Mẹ đương nhiên đã tận mắt trải qua sự thay đổi lớn lao này. Đáng tiếc là, khi tôi sống cùng mẹ, tôi chỉ có mấy tuổi, dù có kể cho tôi nghe thì tôi cũng chẳng hiểu gì. Cho nên, sự bỗng nhiên thăng hoa rồi lại bỗng nhiên rơi xuống vực thẳm của gia đình chúng tôi, chỉ giống như phù dung sớm nở tối tàn, cho đến tận bây giờ tôi cũng không hiểu hoàn toàn. Cái điều bí ẩn này e rằng sẽ trở thành câu đố vĩnh cửu mất thôi.
Dù thế nào đi nữa, gia đình chúng tôi lại quay về hoàn cảnh nghèo đói như trước kia. Sau này nghe người ta nói, nhà chúng tôi lúc đó chỉ có hơn nửa mẫu đất. Hơn nửa mẫu đất này từ đâu mà có, tôi cũng không rõ. Ba người trong một nhà chỉ trông chờ vào hơn nửa mẫu đất này để sinh sống. Chú chín ở thành phố đương nhiên vẫn sẽ chu cấp cho ít tiền, thế nhưng chuyện giống như trúng vé số thiên tai Hồ Bắc ấy, cả đời có một lần cũng không ít gì rồi. Chú chín không có nhiều tiền để chu cấp cho anh trai nữa.
Cuộc sống trong nhà đã trải qua như thế nào, tôi tuổi còn quá nhỏ, không nói rõ được. Dù sao thì ăn uống cực kỳ tệ, cái này thì tôi hiểu. Theo tiêu chuẩn lúc bấy giờ, ăn "đồ trắng" (ý chỉ mì bột mì) là cao nhất, kế tiếp là ăn bánh bột ngô hoặc bánh ngô, kém nhất là ăn bánh cao lương đỏ, màu đỏ như gan lợn. "Đồ trắng" không có duyên với nhà chúng tôi. "Đồ vàng" (bánh bột ngô hay bánh ngô đều có màu vàng) duyên phận với chúng tôi cũng chẳng lớn. Thứ bầu bạn suốt ngày chỉ có "đồ đỏ". "Đồ đỏ" này vừa đắng vừa chát, quả thực khó mà nuốt trôi. Nhưng không ăn thì lại sợ đói, tôi thật sự có chút nghe đến màu "đỏ" là biến sắc.
Thế nhưng, trẻ con cũng có cách của trẻ con. Anh họ của ông nội tôi là một vị cử nhân, phu nhân của ông tôi gọi là bà nội. Chi nhánh này của họ có tiền có đất. Mặc dù cử nhân đã qua đời, nhưng gia cảnh vẫn rất tốt. Bà lớn này của tôi vẫn còn khỏe mạnh. Đứa cháu đích tôn của bà mất sớm, cho nên bà dồn hết mọi sự yêu thương cưng chiều vào người tôi. Bà là một trong số ít ỏi những người ở toàn thôn Quan Trang có thể ăn được "đồ trắng". Bà không chỉ tự ăn, mà ngày nào cũng chừa lại cho tôi nửa cái hoặc phần tư cái bánh màn thầu bột mì trắng. Sáng ra tôi vừa mở mắt là lập tức nhảy xuống giường kang chạy hộc tốc về phía làng, nhà chúng tôi ở ngoài làng. Tôi chạy đến bên bà lớn, gọi một tiếng thật giòn giã ngọt ngào: "Bà ơi!" Bà lập tức cười tít mắt, rụt tay vào trong ống tay áo rộng, móc từ trong túi ra một miếng bánh màn thầu nhỏ đưa cho tôi, đây là khoảnh khắc hạnh phúc nhất trong ngày của tôi.
Ngoài ra, thỉnh thoảng tôi cũng có thể ăn được chút ít "đồ trắng", đây là do chính tay tôi lao động đổi lấy. Cứ đến mùa hè mùa gặt lúa mì, nhà chúng tôi hoàn toàn chẳng có hạt lúa mì nào để thu hoạch. Thím Ninh và cô lớn ở nhà đối diện — nhà họ cũng nghèo rớt mồng tơi — liền dẫn tôi đến ruộng của người giàu trong thôn hoặc thôn khác để "nhặt lúa mì". Cái gọi là "nhặt lúa mì" chính là sau khi tá đền nhà khác gặt lúa xong, thế nào cũng vẫn còn sót lại một chút bông lúa, những thứ này đều không đáng để nhặt, mấy người nghèo chúng tôi liền đến "nhặt". Bởi vì số lượng sót lại tuyệt đối không nhiều, chúng tôi có nhặt suốt nửa ngày, cũng chỉ nhặt được nửa giỏ, thế nhưng đối với chúng tôi mà nói, thế này đã quý như nhặt được báu vật rồi. Chắc chắn là thím và cô lớn đặc biệt chiếu cố tôi, với một đứa trẻ bốn năm tuổi, năm sáu tuổi như tôi, nhặt suốt một mùa hè, cũng có thể nhặt được mười cân tám cân hạt lúa mì. Những thứ này đều là do một tay mẹ nhào nặn ra. Để thưởng cho tôi, qua mùa gặt, mẹ liền đem lúa mì đi xay thành bột, hấp thành màn thầu, hoặc nướng thành bánh bột mì trắng, cho tôi thỏa cơn thèm. Thế là tôi được ăn một bữa thật thỏa thuê.
Nhớ có một năm, thành tích nhặt lúa mì của tôi có lẽ có hơi "vượt trội". Đến tết Trung thu — trong miệng người nông dân gọi là "rằm tháng tám" — mẹ chẳng biết kiếm đâu ra chút bánh trung ngữ, bẻ cho tôi một miếng, tôi liền ngồi xổm bên một hòn đá, ăn ngấu nghiến. Vào lúc ấy, đối với tôi mà nói, bánh trung thu quả thực là thứ thần kỳ, gan rồng tủy phượng cũng khó mà sánh bằng, tôi rất hiếm khi được ăn một lần. Lúc đó tôi hoàn toàn không để ý xem mẹ có đang ăn cùng hay không. Bây giờ nghĩ lại, bà hoàn toàn không ăn một miếng nào. Không chỉ bánh trung thu, đến cả những thứ "đồ trắng" khác, mẹ chưa từng nếm qua, đều nhường cho tôi ăn hết. Cuộc đời bà có lẽ suốt đời gắn bó với chiếc bánh cao lương màu đỏ. Đến những năm mất mùa, đến cái này cũng chẳng có mà ăn, thì đành phải ăn rau dại.
Còn như các loại thịt, ký ức về việc ăn uống dường như là một khoảng trống trơn. Cạnh nhà ngoại tôi là một xưởng nấu thịt bò bán. Con bò già đã bán mạng cày bừa vất vả cho người nông dân suốt một đời, đến lúc già rồi, cày không nổi nữa, mấy người nông dân bèn mua lại với giá cực kỳ rẻ, dùng phương pháp vô cùng dã man để giết thịt, nấu nhừ thịt lên, rồi đem bán. Thịt bò già khó nấu nhừ, thực sự không còn cách nào khác, người nông dân liền tiểu một bãi vào nồi thịt, thế là thịt liền mau nhừ. Người nông dân tốt bụng, gặp phải tình huống này, liền thông báo cho bốn bề hàng xóm: "Thịt hôm nay các ngươi đừng mua!" Nhà ngoại nghèo, tuy vô cùng thương xót đứa cháu ngoại là tôi, cũng chỉ đành dùng một cái hũ đất, tốn mấy đồng tiền xu, múc một hũ nước canh thịt bò, có còn hơn không. Nhớ có một lần, trong hũ có thêm một miếng dạ dày bò, thứ này đã trở thành đặc quyền của tôi. Tôi nỡ nào ăn hết một lúc, bèn dùng con dao sắt nhỏ đã rỉ sét, từng miếng từng miếng cắt ra ăn, từ từ thưởng thức. Miếng dạ dày bò này quả thực có thể so sánh với bánh trung thu.
"Đồ trắng", bánh trung thu và dạ dày bò thì hiếm hoi, thế còn "đồ vàng" thì sao? "Đồ vàng" cũng hiếm hoi không kém. Thế nhưng, mặc dù tôi chỉ mới mấy tuổi, tôi lại nghĩ ra cách. Đến ba mùa xuân, hạ, thu, cỏ và hoa màu ngoài đồng đều mọc lên. Tôi liền ra ngoài làng cắt cỏ, hoặc vào ruộng cao lương nhà người ta để tước lá cao lương. Tước lá cao lương, chủ ruộng không những không cấm đoán, mà còn rất hoan nghênh; bởi vì lá vừa được tước đi, tình trạng thông gió có thể được cải thiện, cây cao lương có thể lớn tốt hơn, lương thực thu hoạch được có thể nhiều hơn. Cỏ và lá cao lương đều dùng để nuôi bò. Nhà chúng tôi nghèo, chưa từng nuôi bò bao giờ. Nhà bác hai của tôi có ruộng, thường xuyên nuôi hai con bò lớn. Cỏ và lá cao lương này chính là tôi chuẩn bị sẵn cho chúng. Mỗi lần tôi — cái đứa trẻ cao chưa bằng ba tấm đậu phụ — vác một bó cỏ hoặc lá cao lương lớn bước qua cổng lớn nhà bác hai, trong lòng tôi có chỗ dựa nên chẳng sợ gì cả, đặt cỏ vào chuồng bò, cứ lì ra không chịu đi, thế nào cũng có thể chực được một bữa "đồ vàng" để ăn, sẽ không bị thím hai "cuốn" (tiếng địa phương chỗ chúng tôi, có nghĩa là "mắng") đuổi ra ngoài. Đến dịp Tết đến xuân về, trong lòng tự thấy rằng, trong năm qua mình nuôi bò có công, lại có thêm can đảm đến nhà bác hai lì lợm ăn bánh nếp vàng. Bánh nếp vàng là dùng gạo nếp vàng thêm táo để hấp thành. Màu sắc tuy vàng, nhưng lại đứng trên cả "đồ trắng", bởi vì một năm chỉ được ăn một lần vào dịp Tết, vật hiếm thì quý, thế là bánh nếp vàng liền trở nên quý giá.
Những điều tôi kể ở trên toàn là chuyện ăn uống. Tại sao hễ nhắc đến mẹ là lại nhắc đến chuyện ăn uống thế này? Nguyên nhân không hề phức tạp. Thứ nhất, tôi là một đứa trẻ nên rất dễ quan tâm đến chuyện ăn uống. Thứ hai, tất cả những món ăn ngon mà tôi vừa kể trên, hầu như đều chẳng dính dáng gì đến mẹ. Ngoại trừ "đồ vàng" ra, còn lại bà đều không chạm tới. Tôi ở bên cạnh bà chỉ đến sáu tuổi, sau này hai lần về quê chịu tang, thời gian ở lại cũng rất ngắn. Bây giờ tôi nhớ lại, ngay cả dung mạo của mẹ cũng mờ ảo mơ hồ, không có một đường nét rõ ràng. Đặc biệt có một điểm, khiến tôi vừa khó hiểu lại vừa dễ hiểu: Dù thế nào tôi cũng không thể nhớ nổi nụ cười của mẹ, bà dường như cả đời chưa từng cười bao giờ. Gia đình nghèo khó, con cái ở xa, bà chịu đựng muôn vàn khổ ải, nụ cười từ đâu mà có chứ? Có một lần tôi về nhà nghe thím Ninh đối diện kể lại rằng: "Mẹ mày thường hay nói: 'Biết trước đưa đi mà không về được, tao dù thế nào cũng tuyệt đối không thả nó đi!'" Một câu nói ngắn ngủi biết bao nhiêu cay đắng, biết bao nhiêu bi thương chứ! Mẹ không biết đã trải qua bao nhiêu ngày đêm, mắt hướng về nơi xa xôi, mong mỏi đứa con trai của mình trở về đây! Thế nhưng đứa con trai này rốt cuộc vẫn không hề quay về, cho đến tận khi mẹ rời khỏi thế giới này.
Đối với tình huống này, lúc đầu tôi ngơ ngơ ngác ngác, hiểu không được sâu sắc lắm. Đến khi học cấp ba, bản thân lớn hơn vài tuổi, mới dần dần hiểu ra. Thế nhưng bản thân ăn nhờ ở đậu, kinh tế không thể độc lập, dù hoài bão lớn lao đến đâu, ngặt nỗi không thể thực hiện được, tôi âm thầm hạ quyết tâm, lập ra lời thề nguyện: Hễ đại học tốt nghiệp, bản thân tìm được việc làm, lập tức đón mẹ đến phụng dưỡng, thế nhưng chưa đợi tôi tốt nghiệp đại học, mẹ đã rời bỏ tôi mà đi, đi mãi mãi không bao giờ trở lại. Người xưa có câu: "Cây muốn lặng mà gió chẳng dừng, con muốn nuôi mà cha mẹ chẳng còn." Câu nói này ứng nghiệm đúng lên người tôi. Tôi không nợ lòng tưởng tượng cảnh mẹ lúc lâm chung nhớ thương đứa con yêu quý; hễ nghĩ đến, là tim gan tôi lại đứt từng đoạn, nước mắt đầm đìa. Khi tôi từ Bắc Bình vội vã trở về Tế Nam, lại từ Tế Nam vội vã trở về Thanh Bình để chịu tang, nhìn thấy quan tài của mẹ, nhìn thấy ngôi nhà xập xệ đơn sơ ấy, tôi thật sự chỉ muốn đâm đầu vào quan tài mà chết đi, đi theo mẹ xuống suối vàng. Tôi hối hận, tôi thực sự rất hối hận, tôi muôn vàn không nên, vạn lần không nên rời xa mẹ. Trên thế gian này dù có danh tiếng gì, địa vị gì, hạnh phúc gì, tôn vinh gì đi nữa, cũng đều không thể sánh bằng việc được ở bên cạnh mẹ, cho dù bà một chữ bẻ đôi không biết, cho dù suốt ngày phải ăn "đồ đỏ".
Đây chính là "sự hối hận vĩnh cửu" của tôi.
Ngày 5 tháng 3 năm 1994