Trong khi đang chìm đắm trong nỗi nhớ khôn nguôi về hai người mẹ không ở bên cạnh mình, những người thầy người Đức hiện hữu trước mắt tôi lại càng trở nên thân thiết và đáng mến hơn bao giờ hết.
Trong số các thầy giáo người Đức, người có quan hệ mật thiết nhất với tôi tất nhiên là DoktorVater (cha đỡ đầu học thuật) của tôi - Giáo sư Waldschmidt. Cảnh tượng lần đầu gặp mặt ông, tôi đã kể sơ qua ở trên. Ấn tượng đầu tiên ông để lại cho tôi là ông còn rất trẻ. Tuổi đời của ông quả thực không lớn lắm, khi gặp tôi chắc còn chưa đầy bốn mươi tuổi. Ông mặc bộ tây trang dày cộp, gương mặt tựa như trẻ thơ. Cá nhân tôi cho rằng, cách đối nhân xử thế của ông vẫn rất mực thước, lịch thiệp. Các giáo sư người Đức phần nhiều đều có chút "phách" giáo sư, điều này do địa vị xã hội và địa vị kinh tế của họ quyết định, không phụ thuộc vào ý chí của con người. Sau này nghe kể lại, những sinh viên học sau tôi đều cho rằng ông rất nghiêm khắc. Nghe nói có một cô nương nộp luận án tiến sĩ cho ông, ông lật xem một lát rồi đột nhiên ném luận án xuống đất, phẫn nộ nói: "Das ist aber alles Mist! (Đây toàn là rác rưởi, toàn là nói nhảm cả!)". Cô gái này từ đó canh cánh trong lòng, cuối cùng rời khỏi Göttingen.
Tôi học với ông mười năm, phải nói rằng ông chưa bao giờ nổi nóng với tôi. Ông dạy học rất kiên nhẫn, ngữ pháp tiếng Phạn được mổ xẻ rất tỉ mỉ. Không làm vậy là không được, một chữ thừa hay thiếu một chữ cái thôi, ý nghĩa thường đã khác biệt rất lớn. Sau này khi chính tôi dạy học trò, tôi cũng học theo tấm gương của ông, xoáy sâu vào ngữ pháp. Phương pháp giảng dạy của ông là kiểu Đức điển hình. Nhớ lại nhà ngôn ngữ học phương Đông vĩ đại người Đức thế kỷ 19 là Ewald từng nói một câu: "Dạy ngôn ngữ cũng như dạy bơi, đưa học trò đến bên bể bơi, đẩy nó xuống nước, không biết bơi thì chết đuối, xác suất chết đuối là vô cùng nhỏ". Waldschmidt chính là áp dụng phương pháp này. Một hai buổi đầu, đọc thuộc bảng chữ cái. Từ buổi thứ ba trở đi, bắt đầu đọc bài tập, còn ngữ pháp phải tự mình nghiền ngẫm. Ban đầu tôi vô cùng không quen, chuẩn bị một buổi học thường phải mất cả một ngày. Thế nhưng, một học kỳ hơn bốn mươi buổi học, đã đọc hết giáo trình của nhà Phạn học người Đức Stenzler, học toàn bộ ngữ pháp tiếng Phạn vô cùng phức tạp, lại còn đọc rất nhiều bài tập được chọn lọc từ các văn bản gốc tiếng Phạn. Phương pháp này cực kỳ thành công.
Gia đình Giáo sư Waldschmidt, ban đầu có thể nói là vô cùng viên mãn. Hai vợ chồng và một cậu con trai mười mấy tuổi đang học trung học. Có một thời gian, tôi giúp ông dịch kinh Phật chữ Hán, thường xuyên đến nhà ông, cùng ăn tối với cả gia đình ông, sau đó làm việc đến tận đêm khuya. Trên bàn ăn không ai nói chuyện nhiều, rất yên tĩnh. Có một lần ông cười bảo con trai: "Trong nhà có một vị khách người Trung Quốc, ngày mai con chắc sẽ khoe khoang ở trường một phen chứ?". Xem ra không khí trong gia đình ông có phần nghiêm túc thái quá, thiếu đi sự hoạt bát. Vợ ông cũng là người ít nói.
Sau đó, thế chiến vừa bùng nổ, chính ông bị trưng tập vào quân đội, làm một sĩ quan gì đó. Chẳng bao lâu sau, con trai ông cũng tòng quân. Qua không bao lâu, từ mùa đông năm 1941, mặt trận phía Đông giằng co không tiến triển, cầm cự bất phân thắng bại, nhưng chiến đấu lại vô cùng ác liệt. Con trai họ đã tử trận tại một quốc gia Bắc Âu. Bây giờ tôi đã quên mất khi nghe tin dữ này, hai vợ chồng ông phản ứng ra sao. Lẽ thường mà nói, đứa con trai độc nhất chết trận khi còn nhỏ, nỗi đau của họ có thể hình dung được. Thế nhưng Giáo sư Waldschmidt là một người vô cùng cương nghị, trước mặt tôi ông chưa bao giờ biểu lộ vẻ đau buồn, hai vợ chồng họ cũng chưa bao giờ nói với tôi về chuyện này. Tuy nhiên, không khí gia đình vốn đã thiếu sự hoạt bát, từ đó lại càng thêm phần hiu quạnh, vắng vẻ, điều này hoàn toàn có thể tưởng tượng được.
Mùa đông đầu tiên sau khi Waldschmidt bị trưng tập vào quân đội, tấm vé xem diễn kịch mùa đông tại nhà hát lớn mà ông đặt trước vẫn chưa trả lại. Bản thân ông không thể xem biểu diễn, thế là ông phái tôi đưa vợ ông đi xem, mỗi tuần một lần. Sau khi ăn tối xong, tôi đến đón bà, hộ tống bà tới nhà hát. Buổi diễn có opera, có hòa nhạc, có độc tấu piano, độc tấu violin v.v., diễn viên đều là những người từ nơi khác hoặc nước ngoài đến, đều là những nhân vật lừng danh. Trong rạp hát đèn đuốc huy hoàng, sáng như ban ngày; các quý ông phục sức chỉnh tề, các quý bà châu báu đầy mình, một khung cảnh thái bình thịnh trị. Tôi không nhớ là trong khi xem diễn có gặp không kích hay không, nên không biết tình hình trong rạp thế nào khi máy bay địch bay tới. Nhưng tan cuộc vừa bước ra khỏi cổng, bên ngoài hoàn toàn là một thế giới khác, bóng tối bao trùm trời đất, vì lệnh cấm đèn nên không thấy một tia sáng nào. Tôi phải trong bóng tối không nhìn thấy gì này, hộ tống bà dò dẫm đi một quãng đường dài về nhà bà ở dưới chân núi. Một mình trên đường về nhà vào đêm khuya, vạn vật tĩnh mịch, đi trên con phố dài yên ắng, chỉ nghe thấy tiếng bước chân mình, chợt cảm thấy vui vẻ. Nhưng lúc này lại chính là khi nỗi nhớ quê hương nồng đượm nhất.
Người thầy thứ hai mà tôi nghĩ đến là Giáo sư Sieg.
Gia thế của ông, tôi không rõ lắm. Đến nhà ông, chỉ thấy một mình bà vợ, là một cụ bà hiền từ gầy gò nhỏ nhắn. Con cái hay thân quyến gì đó, chưa bao giờ thấy mặt. Xem ra đây là một gia đình vô cùng cô độc, hiu quạnh, mặc dù hai ông bà tình cảm cực kỳ sâu đậm, nương tựa vào nhau mà sống. Khi tôi gặp ông, ông đã sớm vượt quá tuổi cổ lai hy. Ông là người thầy chăm sóc tôi nhất, tình cảm sâu đậm nhất, kỳ vọng lớn nhất trong số các thầy giáo trong và ngoài nước mà tôi từng gặp trong đời. Cho đến tận ngày nay, chỉ cần nghĩ đến ông, tim tôi lập tức đập dữ dội, nước mắt già nua lập tức trào đầy khuôn mặt. Tình hình ông truyền thụ kiến thức cho tôi, bên trên đã nói sơ qua, bên dưới sẽ còn kể tiếp. Ở đây tôi chỉ kể một số tình huống về tình cảm sâu sắc giữa hai thầy trò chúng tôi. Để bảo lưu chân thực, tôi vẫn sao chép lại một số nhật ký của mình lúc đó, không sửa một chữ nào:
Ngày 13 tháng 10 năm 1940
Hôm qua mua một tấm ảnh của Prof. Sieg, đặt trên bàn, hướng về phía mình. Lão tiên sinh này tôi thực sự không biết nên cảm ơn ông như thế nào. Ông quả thực có sự hiền từ như cha hoặc ông nội vậy. Tôi vừa nhìn thấy ảnh của ông, trong lòng liền nảy sinh dũng khí vô cùng, cảm thấy mình nên nỗ lực nghiên cứu tiếng Phạn đến cùng, nếu không thì thật có lỗi với ông.
Ngày 1 tháng 2 năm 1941
5 rưỡi ra ngoài, đến nhà Prof. Sieg. Ông muốn thay tôi thương lượng việc tăng lương, Viện trưởng đã đồng ý. Đây thực sự là chuyện ngoài ý muốn. Tôi thật không biết nên cảm ơn lão nhân gia này thế nào, ông đối với tôi thực sự tốt đến mức không gì không chu đáo, tôi sẽ không bao giờ quên!
Hóa ra ông phát hiện cuộc sống của tôi quá thanh đạm, đích thân tìm đến Viện trưởng khoa Văn, yêu cầu tăng lương cho tôi. Thực ra lương của tôi là đủ dùng, chỉ vì tôi bụng đói mua sách nên mới tỏ ra thanh đạm mà thôi.
Năm 1941, có lần tôi muốn tìm cách rời khỏi Đức để về nước. Tôi đã viết trong nhật ký ngày 29 tháng 10:
11 rưỡi, Prof. Sieg đi dạy. Sau khi tan lớp, tôi nói với ông việc tôi muốn rời khỏi Đức, ông lập tức phấn khích hẳn lên, mặt cũng đỏ bừng, giọng nói cũng có chút run rẩy. Ông nói, ông dự định tương lai sẽ tìm cho tôi một vị trí cố định, để tôi có thể tiếp tục sống ở Đức, vạn lần không ngờ tôi lại muốn đi. Ông khuyên tôi dù thế nào cũng đừng đi, ông sẽ thay tôi tìm cách nói với Rektor (Hiệu trưởng đại học), để tôi có được trợ cấp, nghỉ ngơi một chút. Ông gần như sắp khóc. Ban đầu trong lòng tôi còn chút do dự, giờ lại dao động rồi. Một khi rời khỏi Đức, ai biết được năm nào mới có thể quay lại, có thể quay lại được không? Lão nhân này vốn như cha ruột lo lắng cho mình, mười chín phần là không thể gặp lại nữa. Tôi vốn dễ xúc động. Bây giờ lại càng không kìm nén được mình, rất muốn khóc một trận.
Những tình huống như thế này, trong nhật ký vẫn còn, tôi sẽ không sao chép nữa. Chỉ ba đoạn này thôi, tôi cảm thấy đã hoàn toàn có thể cho thấy mối quan hệ giữa chúng tôi rồi. Còn một số tình huống khác, tôi sẽ nói khi bàn về việc học tiếng Tocharian ở phần sau, ở đây tạm thời dừng lại.
Người thầy thứ ba mà tôi nghĩ đến là Giáo sư ngôn ngữ học Slav Braun. Cha ông khi còn sống từng đảm nhiệm chức Giáo sư ngôn ngữ học Slav tại Đại học Leipzig, có thể nói ông có gia truyền học thuật, nói thông thạo nhiều ngôn ngữ Slav. Khi tôi gặp ông, ông còn trẻ, chưa phải là giáo sư chính danh. Do vấn đề tuổi tác, ông cũng bị trưng tập vào quân đội. Nhưng hoàn toàn không ra tiền tuyến, chỉ đảm nhiệm công tác phiên dịch, là phiên dịch cấp cao nhất. Một số tướng lĩnh cấp cao của Liên Xô bị quân Đức bắt giữ, Hitler và những tên trùm phát xít khác muốn đích thân thẩm vấn, muốn từ đó đào bới những bí mật siêu cấp. Người đảm nhiệm phiên dịch chính là Giáo sư Braun, tầm quan trọng của nhiệm vụ này có thể thấy rõ. Mỗi lần nghỉ phép về nhà, ông luôn vui vẻ tán gẫu với tôi về một số chuyện bên lề khi làm phiên dịch, rất nhiều là tình hình chân thực của giới lãnh đạo tối cao bên trong quân đội Đức và Liên Xô. Ông vài lần nói với tôi, đại pháo của quân đội Liên Xô đặc biệt lợi hại, quân Đức khó lòng theo kịp. Đây là bí mật cực độ mà phía Đức chưa bao giờ tiết lộ, đã để lại cho tôi ấn tượng sâu sắc.
Gia đình ông vô cùng hòa thuận. Ông có một người vợ trẻ, hai cậu con trai, đứa lớn tên là Andreas, khoảng năm sáu tuổi, đứa nhỏ tên là Stefan, chỉ mới hai ba tuổi. Stefan đặc biệt thân thiện với tôi, tôi vừa đến nhà ông, cậu bé đã từ xa chạy bay đến, nhào vào lòng tôi. Mẹ cậu bé dạy tôi: "Lúc này anh nên bế đứa trẻ, xoay vài vòng trên người, trẻ con thích nhất trò này!". Vợ giáo sư rất hòa nhã, có vẻ hơi ngơ ngác, nói chuyện thẳng thắn, nhưng đôi khi không đầu không cuối.
Nhà Giáo sư Braun cách nơi tôi ở rất gần, đi bộ hai ba phút là đến. Thế nên, tôi thường xuyên đến nhà ông chơi. Ông có một bức tranh thêu cổ Trung Quốc, trên đó thêu năm chữ lớn: Thời hữu khê sơn hứng (Lúc có hứng thú với suối núi). Ông muốn tôi dịch ra. Từ đó ông nảy sinh hứng thú với chữ Hán, tự mua một cuốn từ điển Hán-Đức, đọc thơ Đường. Ông tra ra từng chữ một, vậy mà cũng có thể nói được vài ý nghĩa. Tôi sửa cho ông, và nói vài kiến thức ngữ pháp. Đối với kết cấu ngữ pháp của tiếng Hán, ông cảm thấy vừa cực kỳ lạ lẫm mà lại vô cùng hợp lý, khác xa với hệ ngôn ngữ Ấn-Âu mà ông quen thuộc. Ông cho rằng, tiếng Hán không có biến đổi hình thái, có lẽ cũng là ưu điểm, nó có thể mang lại cho người đọc sự tự do liên tưởng cực lớn, không bị biến đổi hình thái trói buộc chặt chẽ như ngôn ngữ Ấn-Âu.
Ông là người đa tài đa nghệ, giỏi vẽ tranh sơn dầu. Một ngày nọ, ông đột nhiên đề nghị muốn vẽ tranh cho tôi. Tôi tự nhiên đồng ý, thế là có một thời gian khá dài, ngày nào tôi cũng đến nhà ông, ngồi ngay ngắn ở đó làm người mẫu. Vẽ xong rồi, ông hỏi ý kiến tôi. Tôi không phải người trong nghề hội họa, nhưng cảm thấy vẽ rất giống tôi, vì vậy rất hài lòng. Về phương diện nghiên cứu khoa học, ông cũng thể hiện tài năng của mình. Bài viết và chuyên khảo của ông không tính là quá nhiều, ông cũng không chơi trò sở trường của phái Đức: học vấn khảo chứng ngôn ngữ. Dùng thuật ngữ Trung Quốc mà nói, ông giỏi về nghĩa lý. Ông có một cuốn sách giảng về văn học Nga Sa hoàng thế kỷ 19, chính là tập trung vào góc độ nghĩa lý, xếp Lev Tolstoy và Dostoevsky thành hai đỉnh cao đểtriển khai luận thuật, có kiến kiến giải vô cùng độc đáo, tư tưởng sâu sắc, quan sát tỉ mỉ, là một tác phẩm hiếm có. Đáng tiếc dường như không gây được nhiều sự chú ý. Tôi đều cảm thấy có cảm giác hiu quạnh, lạnh lẽo.
Tóm lại, Giáo sư Braun tại Đại học Göttingen khá là không được đắc chí. Giáo sư chính không có phần, Viện sĩ Viện hàn lâm Khoa học Göttingen lại càng không dính dáng. Có một thời gian, ông bảo tôi, Đại học Strasbourg có một chỗ trống giáo sư chính, ông muốn đi, và muốn dẫn tôi đi cùng. Sau đó không biết vì sao, không thành hiện thực. Mãi cho đến hơn bốn mươi năm sau khi tôi tái thăm Tây Đức, tôi đi thăm ông, ông mới nói với tôi, ông tại Đại học Göttingen cuối cùng đã có được một ghế giáo sư chính, ông cho rằng có thể thỏa mãn rồi. Thế nhưng ông đã già rồi, không còn phong thái tiêu sái anh tuấn như thời trẻ nữa. Tôi vừa bước vào cửa câu đầu tiên ông nói là: "Anh đến muộn một chút, bà ấy đã qua đời tháng trước rồi!". Tôi biết ông đang nói đến ai, tôi cảm thấy vô cùng đau xót. Andreas và Stefan đều đã lớn, không ở bên cạnh. Lão nhân xem ra cũng cô quạnh hiu hắt. Trong xã hội phương Tây, những người già đã mất đi giá trị sử dụng, đại đa số đều như vậy. Tôi muốn không lời nào để nói. Năm ngoái nghe người từ Đức sang nói, ông đã qua đời, tôi xin kính dâng một nén tâm hương, chúc ông yên nghỉ vĩnh hằng!
Người thầy thứ tư người Đức mà tôi nghĩ đến là Tiến sĩ von Crimm. Nghe nói ông là người Đức đến từ Nga, tiếng Nga tương đương với tiếng mẹ đẻ của ông. Ở trường đại học, ông là giảng viên tiếng Nga. Có lẽ vì ông chưa bao giờ công bố bài báo học thuật nào, nên ngay cả chức danh phó giáo sư cũng không có. Ở Đức, bất kể ngoại ngữ của bạn đạt đến trình độ nào, chỉ cần không có tác phẩm học thuật thì không thể trở thành giáo sư. Thâm niên làm việc lâu, tiền lương có thể rất cao, nhưng danh vị thì không thể thay đổi. Điểm này rất khác với Trung Quốc. Giáo sư Trung Quốc mất giá, giáo sư lạm phát, đã có từ lâu rồi. Đây cũng có thể coi là "đặc sắc" của Trung Quốc chăng. Dù sao thì von Crimm mãi mãi chỉ là giảng viên. Khi ông dạy tôi tiếng Nga đã tóc bạc trắng, trong lòng lúc nào cũng như có một bụng đầy ấm ức, cả ngày buồn bực không vui. Ông chỉ có một người vợ già, họ sống trên tầng ba của tòa nhà Gauss-Weber. Căn phòng cực kỳ đơn sơ. Bà lão dường như quanh năm ốm đau, ít khi xuống lầu. Nhưng tâm tính cực tốt, nghe nói tôi mắc chứng suy nhược thần kinh, đêm đổ mồ hôi trộm, đặc biệt tặng tôi một quả trứng gà để bồi bổ cơ thể. Phải biết rằng, lúc đó một quả trứng gà đáng giá một thỏi vàng, lúc đói khát cùng cực, trứng gà có thể ăn được, còn thỏi vàng thì không. Tấm chân tình này, tôi vô cùng cảm kích. Tiến sĩ von Crimm còn đích thân tìm đến trưởng khoa nội bệnh viện đại học là Giáo sư Wolf, mời ông kiểm tra cho tôi. Tôi đến bệnh viện, sau khi Giáo sư Wolf kiểm tra tỉ mỉ, nói với tôi, đây chỉ là suy nhược thần kinh, hoàn toàn không liên quan gì đến bệnh phổi. Chuyện này lập tức loại bỏ một tâm bệnh của tôi, như được tái sinh. Điều này càng làm tăng thêm lòng cảm kích của tôi đối với hai ông bà lão cô độc, lẻ loi này. Rời khỏi Đức sau đó, không còn có thể gặp lại họ nữa, nghĩ họ đã sớm rời bỏ nhân thế, nhưng họ mãi mãi sống trong lòng tôi.
Những người thầy mà tôi hồi tưởng lại tất nhiên không chỉ giới hạn ở bốn vị trên, ví dụ như Giáo sư tiếng Ả Rập von Soden, Giáo sư tiếng Anh Roeder và Wilde, Giáo sư triết học Heyse, Hầu tước - Giáo sư lịch sử nghệ thuật Vitzhum, Giáo sư tiếng Đức May, Giáo sư ngôn ngữ Iran Hinz v.v., tôi đều đã từng nghe giảng hoặc có qua lại, họ đối xử với tôi thân thiết hòa nhã, tôi đều sẽ không bao giờ quên. Tôi ở đây sẽ không kể lại từng người một nữa.