Thời đó, văn phòng của Học viện Văn khoa và Học viện Pháp khoa Đại học Bắc Kinh đều nằm ở tòa Bắc Lâu phía sau Lầu Đỏ Sa Than. Văn phòng Hiệu trưởng thì nằm ở gian nhà phía đông trước Nhà tưởng niệm Tiết Dân, gian nhà phía tây là văn phòng Tổng thư ký. Cái gọi là "Tổng thư ký", nhiệm vụ chủ yếu cũng giống như Tổng vụ trưởng ngày nay, xử lý mọi công việc hành chính của toàn trường. Ngoài Tổng thư ký, còn có một Giáo vụ trưởng, chủ quản công việc giảng dạy toàn trường. Không có chức phó hiệu trưởng. Toàn trường có 6 học viện: Văn, Lý, Pháp, Nông, Công, Y. Một cơ cấu đồ sộ như vậy nhưng nhân viên quản lý không nhiều, không giống như lời những kẻ miệng lưỡi độc địa trong môi trường đại học hiện nay vẫn nói: Hiệu trưởng đầy hành lang, Trưởng phòng đầy giảng đường, Trưởng khoa đầy sân vận động. Tôi không có ý tuyên truyền thời cũ có bao nhiêu ưu điểm, nhưng sự thật nêu trên quả thực đáng để chúng ta suy ngẫm.
Thư viện Đại học Bắc Kinh nằm ngay phía trước Bắc Lâu, họ dành riêng cho tôi một phòng nghiên cứu. Tôi có thể lấy một phần sách mình cần từ kho sách mang về đặt tại phòng nghiên cứu của mình. Tôi được biết, điều này đều là nhờ sự ưu ái của Viện trưởng Viện Văn khoa, ông Thang Tích Dư, và Viện trưởng Thư viện, ông Mao Tử Thủy. Hiện nay ở Nhật Bản và Hàn Quốc, tôi vẫn còn thấy tình trạng này, nhưng tại các đại học Trung Quốc, ít nhất là tại Đại học Bắc Kinh thì đã không còn thấy nữa. Làm như vậy mang lại sự thuận tiện vô cùng lớn cho công việc nghiên cứu của một giáo sư. Ông Thang còn đặc biệt chỉ định một nữ nghiên cứu sinh tên là Mã Lý làm trợ lý cho tôi, giúp tôi sắp xếp sách vở. Mã Lý là con gái của cố Giáo sư Mã Dụ Tảo, Trưởng khoa Quốc văn Đại học Bắc Kinh, và là em gái của Mã Giác nổi tiếng.
Thư viện Đại học Bắc Kinh có số lượng sách đứng đầu trong giới đại học thiên hạ. Thế nhưng sách liên quan đến phạm vi nghiên cứu chuyên môn của tôi lại hiếm như lá mùa thu. Thư viện Bắc Kinh, thư viện lớn nhất cả nước, nếu so sánh thì có ưu thế hơn một chút; nhưng ngoại trừ bộ kinh tạng bằng tiếng Pali không đầy đủ và vài ba cuốn sách tiếng Sanskrit, các điển tịch quan trọng khác về tiếng Sanskrit hoàn toàn không thấy có. Thư viện Đại học Yên Kinh có chú trọng sưu tầm các điển tịch phương Đông. Nhưng tình hình này phải đến sau đợt điều chỉnh hệ thống viện khoa năm 1952 tôi mới biết, trước khi nước Trung Hoa mới thành lập, tôi hoàn toàn không hay biết gì. Cho dù Đại học Yên Kinh có sưu tầm nhiều điển tịch Ấn Độ cổ đại hơn một chút, nhưng nếu so sánh với các thư viện ở châu Âu và Nhật Bản, thì thật đúng là "tiểu vu kiến đại vu", căn bản không thể đặt lên bàn cân so sánh được.
Trong hoàn cảnh như thế, tôi thực sự giống như hổ xuống đồng bằng, rồng sa chốn cạn, dù có một thân võ nghệ nhưng không có đất dụng võ. Tôi tuy luyến tiếc không muốn rời xa nghiên cứu ngôn ngữ Ấn Độ cổ đại, nhưng cũng đành bó tay không kế sách nào. Tôi làm một số công việc dịch thuật, dịch vài bài luận của Marx về Ấn Độ, dịch truyện ngắn của nữ nhà văn Đức Anna Seghers. Tôi còn dịch cuốn "Tình trạng giai cấp công nhân Anh" (The Condition of the Working Class in England) do Engels viết bằng tiếng Anh, mới chỉ hoàn thành một bản thảo dịch sơ sài, sau đó được Cục biên dịch tác phẩm Mác - Lênin của Trung ương Đảng Cộng sản lấy đi chỉnh lý và xuất bản, đưa vào trong bộ "Toàn tập Marx - Engels". Những công việc này đều không phải là sở thích thực sự của tôi, chẳng qua chỉ để bày tỏ đôi chút rằng tôi là một người không chịu ngồi yên mà thôi.
Điều này hoàn toàn không thể thỏa mãn tâm trạng không muốn ngồi yên của tôi. Khoa Ngôn ngữ Văn học Phương Đông thời đó, giảng viên chỉ có 5 người, số lượng sinh viên lại càng ít hơn. Nếu triệu tập đại hội toàn khoa, thì văn phòng Trưởng khoa của tôi chỉ rộng hơn mười mét vuông là thừa sức chứa. Tôi mở một lớp tiếng Sanskrit, sinh viên chỉ có 3 người. Còn lại tiếng Mông Cổ, tiếng Tây Tạng và tiếng Ả Rập thì không có lấy một học sinh. "Chính vụ" của tôi nhàn hạ, ngày nào cũng ngồi đối diện khô khan với một vị thư ký khoa trong văn phòng, vừa cảm thấy cực kỳ không thoải mái, lại vừa cảm thấy vô cùng chán nản. Thời đó trong Viện Văn khoa không có bất kỳ hình thức hội họp nào, nhà trường cũng gần như vậy, có một hội đồng giáo sư nhưng cũng chỉ cung cấp cơ hội cho mọi người gặp mặt trò chuyện phiếm, hoàn toàn không có tác dụng gì cả.
Ông Thang Dụng Đồng đang mở một môn học mới là "Ngụy Tấn Huyền học". Tôi vô cùng ngưỡng mộ đạo đức và văn chương của ông Thang. Tuy đã đọc qua các tác phẩm của ông, nhưng tôi chưa bao giờ được nghe ông giảng bài ở Thanh Hoa, vô cùng lấy làm tiếc. Huống hồ về nghiên cứu Ngụy Tấn Huyền học, ông cũng là người đứng đầu trong thiên hạ. Lớp học ở ngay tầng ba, tất nhiên tôi sẽ không bỏ qua. Thế là sau khi xin ý kiến đồng ý của ông Thang, buổi nào tôi cũng đến. Lớp học không có giáo trình, ông giảng miệng, tôi ghi chép, hơn nữa cố gắng ghi chép đầy đủ chi tiết. Ông giảng suốt một năm, tôi không vắng mặt buổi nào. Ông Thang khác với ông Hồ Thích Chi, không phải là người nói năng thao thao bất tuyệt. Nhưng ông giảng rất tỉ mỉ, chu đáo, chặt chẽ từng li từng tí, thỉnh thoảng có những kiến giải tinh phích, như tiếng đá vỡ trời rung, khiến người ta bỗng nhiên hiểu ra mọi lẽ. Bản ghi chép của tôi đến nay vẫn còn lưu giữ, chỉ là "chỉ ở trong phòng này, sách sâu không biết chốn" mà thôi. Ngoài ra, vì cảm thấy kiến thức về Âm vận học Trung Quốc của mình còn thiếu sót, mà ông Chu Tổ Mô lại vừa mở môn học này, lớp học cũng ở tầng ba, tôi cũng được ông Chu đồng ý cho vào dự thính. Ông Chu trẻ hơn tôi vài tuổi, thời đó có lẽ vẫn chưa phải là giáo sư chính thức. Người khác thấy lạ, còn tôi thì thản nhiên. Một giáo sư Trưởng khoa đi học theo lớp, ở Đại học Bắc Kinh chắc là chưa từng có, nhưng điều đó thì có quan hệ gì chứ? Có năng lực thì làm thầy. Trong học vấn mà luận tư bối thì tôi không tán đồng.
Tuy nhiên, nút thắt lớn nhất trong lòng tôi vẫn chưa được gỡ bỏ: nghiệp cũ không làm được nữa, tôi phải đi đâu về đâu? Khi còn đọc sách tại thư viện Viện nghiên cứu Hán học Đại học Göttingen, vì cảm thấy hứng thú, tôi từng tiện tay chép lại một số tư liệu liên quan đến lịch sử quan hệ Trung - Ấn và cái mà người Đức gọi là "Lịch sử văn học so sánh" (Vergleichende Literaturgeschichte) từ bộ "Đại Tạng Kinh", từ bộ tập san ghi chép đồ sộ kia. Lúc đó tôi vẫn chưa nghĩ đến việc sẽ theo đuổi công việc nghiên cứu lịch sử quan hệ Trung - Ấn và lịch sử văn học so sánh cả đời, dù trong tiềm thức cũng cảm thấy công việc này rất có ý nghĩa, rất đáng để thực hiện. Sau khi về nước, mặc dù sách vở về Ấn Độ và lịch sử văn học so sánh trong các thư viện Trung Quốc vô cùng khan hiếm, nhưng điển tịch Trung Quốc thì lại mênh mông vô tận. Nếu nghiên cứu lịch sử quan hệ văn hóa Trung - Ấn và lịch sử văn học so sánh, ít nhất tư liệu phía Trung Quốc là lấy mãi không hết, dùng mãi không cạn, hơn nữa đề tài này ít nhất vẫn còn dính dáng đến Ấn Độ, sẽ không đến nỗi mười năm mang sách đi học mà công dã tràng. Tôi suy nghĩ lặp đi lặp lại, cân nhắc kỹ lưỡng, cảm thấy đây quả thực là một ý tưởng vô cùng khéo léo. Mặc dù trong lòng tôi trước sau chưa bao giờ quên việc nghiên cứu ngôn ngữ Ấn Độ cổ đại, nhưng hiện tại cũng chỉ đành thuận theo thời thế, liệu cơm gắp mắm mà thôi.
Đối với một người làm nghiên cứu học thuật mà nói, lối thoát chỉ có thể, hoặc ít nhất là chủ yếu biểu hiện trên các bài luận văn. Tôi đã kiểm tra lại những bài viết từ năm 1946 đến năm 1949, tôi buộc phải căn cứ vào tình hình viết luận văn thực tế để dò tìm quỹ đạo lối thoát đó của mình...