Tôi từng nhắc đến tính ngẫu nhiên ở trên, và tôi cũng thường xuyên nghĩ về nó. Một người trong đời không thể thiếu đi tính ngẫu nhiên, nó có thể mang đến tai họa, nhưng cũng có thể mang lại phúc lành.
Nói thật lòng, trước khi đến Göttingen, tôi chưa từng nghe nói đến cái gọi là tiếng Tocharian. Sau khi đến Göttingen, dù bậc thầy thông thạo tiếng Tocharian là Sieg đang ở ngay trước mắt, tôi vẫn chưa từng nghĩ đến việc học ngôn ngữ này. Lý do thực ra rất đơn giản. Tôi phải học ba khoa, đã chọn quá nhiều môn, học quá nhiều ngôn ngữ, bản thân đã quá tải rồi. Tôi là người biết tự lượng sức mình (đôi khi tôi cảm thấy mình hơi quá mức), tôi không dám nói là mình không có năng khiếu học ngoại ngữ, nhưng tuyệt đối không phải thiên tài ngôn ngữ. Tôi không dám chồng chất thêm gánh nặng khi đã quá tải. Hơn nữa, tôi còn nghĩ, tôi là người Trung Quốc, ra nước ngoài là đại diện cho Trung Quốc. Nếu tôi học hành thất bại, mất mặt cá nhân thì không sao, nhưng mất mặt quốc gia là chuyện lớn, tuyệt đối không thể xem thường. Vì thế, tôi luôn tự cảnh báo bản thân: gánh hàng của mình đã bày ra đủ lớn rồi, tuyệt đối không được mở rộng thêm nữa. Đó là suy nghĩ của tôi lúc bấy giờ.
Thế nhưng, như tôi đã kể ở trên, Thế chiến II vừa bùng nổ, Waldschmidt bị gọi đi nhập ngũ, Sieg đứng ra thay thế ông ấy. Cụ ông nhất quyết muốn truyền dạy toàn bộ tuyệt chiêu của mình cho tôi. Cụ đã vượt quá tuổi cổ lai hy, chẳng lẽ không biết dạy học vất vả sao? Chẳng lẽ không biết ở nhà an dưỡng tuổi già sẽ thoải mái hơn sao? Nhưng tại sao lại tự chuốc lấy vất vả như thế? Tôi đoán rằng, ngoài yếu tố tình cảm cá nhân ra, cụ xem học thuật là của chung thiên hạ, muốn truyền thụ tuyệt học của mình cho tôi – một thanh niên từ vùng đất xa lạ, để Ấn Độ học và Tocharian học có thể bén rễ đơm hoa tại Trung Quốc. Chẳng lẽ trong chuyện này còn có cái gọi là "dã tâm xâm lược" mà một số vị "Cực Tả" thường nói đến sao? Trong lịch sử Phật giáo Trung Quốc có không ít giai thoại về việc truyền pháp, truyền y bát, nào là truyền thụ bí mật vào nửa đêm, nào là sự đố kỵ của các đệ tử khác, vân vân. Tôi lúc đó đều không gặp phải, có lẽ vì vật đổi sao dời, thời thế đã khác xưa chăng. Ngược lại, gần đây tôi lại gặp một chuyện tương tự như vậy. Chuyện dài dòng lắm, không kể cũng thôi.
Tóm lại, giáo sư Sieg đề nghị dạy tôi tiếng Tocharian, hoàn toàn không có ý muốn trưng cầu ý kiến, ông cũng không chừa cho tôi bất kỳ dư địa nào để suy nghĩ. Ông đưa ra ý kiến, lập tức sắp xếp thời gian, ngay lập tức bắt đầu lên lớp. Tôi thực sự vô cùng cảm động, ngoài lòng biết ơn ra, còn có thể nói được gì nữa đây? Tôi hạ quyết tâm, mở rộng gánh hàng của mình, "liều mạng tiếp quân tử" vậy.
Có thể đến Göttingen để học tiếng Tocharian từ vị chuyên gia tầm cỡ thế giới này là nguyện vọng chung của nhiều học giả trên thế giới. Biết bao nhiêu người vì không có được cơ hội này mà tự oán trách bản thân. Còn tôi hiện tại đang ở vị trí "gần nước đón trăng", là người được bao nhiêu người ngưỡng mộ. Điểm này tôi rất rõ. Nếu tôi không học thì thật là khó mà hiểu nổi. Ngay lúc Sieg mở lớp cho tôi, một chuyên gia nghiên cứu tiếng Hittite người Bỉ là Walter Couvreur đã đến Göttingen, muốn theo học tiếng Tocharian từ giáo sư Sieg. Thời cơ vừa khéo, thế là một lớp học đặc biệt về tiếng Tocharian được mở ra. Trong thời khóa biểu của trường đại học không hề có môn học này, hơn nữa chỉ có hai học viên, lại đều là người nước ngoài, đúng là một lớp học đặc biệt. Thế nhưng Sieg không hề qua loa. Ở cái tuổi bát tuần, mỗi tuần vài lần ông đi từ nhà ở phía đông thành phố băng qua toàn thành phố, đi bộ đến tòa nhà Gauss-Weber để lên lớp, tinh thần quắc thước, lưng thẳng tắp, không chống gậy, không đeo kính, bản thân ông đã là một kỳ tích. Đi quãng đường xa như vậy, mà chưa từng có ai đi cùng ông. Ông không vợ không con, ở nhà không có người bầu bạn, trường học tất nhiên càng không quan tâm đến những việc này. Khái niệm kính lão ở các nước phương Tây hầu như hoàn toàn không tồn tại. Xã hội phương Tây là xã hội chủ nghĩa thực dụng. Một người có ích cho xã hội thì anh ta có giá trị; một khi không còn hữu dụng, giá trị lập tức tiêu tan. Không ai cho rằng trong đó có gì không thỏa đáng. Vì thế, giáo sư Sieg đối với hoàn cảnh của mình cũng coi như bình thường, thản nhiên đón nhận.
Các bản thảo tiếng Tocharian chỉ có ở Tân Cương, Trung Quốc. Ban đầu trên thế giới không ai hiểu loại ngôn ngữ này, chính Sieg và Siegling với sự giúp đỡ của nhà ngôn ngữ học so sánh W. Schulze đã đọc thông viết thạo. Bộ ngữ pháp tiếng Tocharian do ba người cùng biên soạn đã vang danh giới học thuật toàn cầu, là tác phẩm kinh điển của môn học mới này. Thế nhưng, bộ cự tác đồ sộ dài năm trăm mười tám trang này tuyệt nhiên không phải là cuốn sách nhập môn thông thường, mà là cực kỳ khó đọc. Nó giống như một khu rừng nguyên sinh, hiểm trở phức tạp, lắm đường rẽ lối tắt, nếu không có người dẫn đường thì tự mình muốn chui vào là điều vô cùng khó khăn. Bậc thầy thông thạo ngôn ngữ này tất nhiên chính là người dẫn đường lý tưởng nhất. Sieg dạy tiếng Tocharian cũng sử dụng phương pháp truyền thống của Đức, điểm này tôi đã đề cập ở trên. Ông hoàn toàn không giải thích ngữ pháp mà bắt đầu trực tiếp từ việc đọc nguyên văn. Ngay từ đầu, chúng tôi đã đọc những bản thảo tiếng Tocharian mà ông và cộng sự Siegling cùng chuyển tự sang bảng chữ cái Latinh, xuất bản kèm với bản in ấn của bản thảo gốc - bộ "Kinh Nhân Duyên Thái Tử Phúc Lực" (tên gốc tiếng Đức: Prachtstück - Phẩm tinh xảo) mà Sieg thường gọi là "tuyệt phẩm". Chúng tôi tự mình lật giở ngữ pháp, tra từ điển, dịch từ mới ở nhà; đến lớp, tôi cùng Couvreur luân phiên dịch sang tiếng Đức, Sieg sửa chữa. Công việc này cực kỳ gian khổ. Bản thảo nguyên gốc thiếu trước hụt sau, không một trang nào hoàn chỉnh, thậm chí không có nổi một dòng trọn vẹn, dù gọi là "tuyệt phẩm" cũng chỉ là tương đối mà thôi, chỗ này thiếu vài chữ, chỗ kia thiếu vài âm tiết. Không bổ sung thì không thể hiểu nghĩa, mà bổ sung thì cũng chỉ có thể suy đoán theo ý nghĩa, chưa chắc đã nắm chắc phần thắng. Kết quả là giáo sư Sieg nói nhiều, chúng tôi nói ít. Cách đọc các bản lá bối, bổ sung những từ ngữ hoặc âm tiết bị thiếu, cả bộ phương pháp này chính là điều tôi học được tại lớp tiếng Tocharian. Hứng thú học tập của tôi ngày càng nồng nhiệt, mỗi tuần học hai buổi, tôi không những không thấy khổ mà đôi khi còn có cảm giác mong chờ đến mòn mỏi.
Không biết vì lý do gì, mỗi khi hồi tưởng lại cảnh tượng lúc đó, tôi luôn liên tưởng đến mùa đông dài đằng đẵng với tuyết phủ đầy đường. Một ngày nọ, sau giờ học, hoàng hôn đã buông xuống nhân gian từ sớm, vì trời âm u, lại thêm lệnh giới nghiêm đèn đóm, đại lộ hoàn toàn chìm trong bóng tối mịt mù. Tôi dìu cụ ông bước xuống cầu thang, đi ra khỏi cổng. Con phố dài tuyết đã phủ dày, vắng tanh không một bóng người. Xung quanh tĩnh lặng đến mức đáng sợ, dưới chân vang lên tiếng chúng tôi giẫm trên tuyết, trước mắt lấp lánh ánh bạc của tuyết. Dường như giữa vũ trụ chỉ còn lại hai thầy trò chúng tôi. Tôi sợ thầy ngã, nắm chặt lấy tay cụ, cứ như vậy dìu cụ về đến tận nhà. Cuộc đời tôi có vô vàn chuyện đáng nhớ, nhiều như lông bò. Nhưng chuyện nhỏ này lại in đậm trong ký ức của tôi. Mỗi lần nhớ lại đều cảm thấy một chút ấm áp giữa nỗi thê lương, trở thành "tiết mục lưu giữ" trong ký ức của tôi. Thế nhưng đến nay đã vật đổi sao dời, việc mà lúc đó cho là chuyện nhỏ nhặt, nay đời này kiếp này tuyệt đối không thể tái diễn được nữa.
Gắn liền với chuyện nhỏ này còn có một chuyện nhỏ khác. Các giáo sư ở Đại học Göttingen có một truyền thống khá cổ xưa: chiều thứ Bảy, hẹn vài ba người bạn tâm giao, lên núi vào rừng tản bộ, vừa đi vừa trò chuyện, đề tài phần lớn cũng là các vấn đề học thuật; đôi khi cũng có tranh luận, thậm chí tranh cãi đến đỏ mặt tía tai. Lúc này, phong cảnh tuyệt đẹp của thiên nhiên trong mắt các giáo sư ấy đã chẳng còn tồn tại, điều họ quan tâm vẫn là học vấn của mình. Dù sao thì, các giáo sư này sau khi dạo chơi trong rừng mệt nhoài, có lẽ sẽ tìm một quán cà phê, ngồi xuống uống chút gì đó, ăn chút gì đó. Sau đó thỏa hứng mới quay về thành phố. Có một chiều thứ Bảy, tôi đang tản bộ dưới chân núi, tình cờ gặp giáo sư Sieg và mấy vị giáo sư khác đang định lên núi. Tôi vội vàng chào họ. Giáo sư Sieg lập tức gọi tôi đến trước mặt, giới thiệu với mấy người khác rằng: "Cậu ấy vừa vượt qua kỳ bảo vệ luận án tiến sĩ, đạt loại ưu." Trong lời nói có chút vẻ đắc ý. Tôi thực sự vừa cảm động vừa hổ thẹn. Thành tích học tập ít ỏi của tôi, thực sự là không đáng kể, thế mà cụ ông lại khen ngợi như vậy, thực sự khiến tôi không an lòng. Trong thơ Đường của Trung Quốc có câu thơ của Dương Kính Chi: "Bình sinh bất giải tàng nhân thiện, đáo xứ phùng nhân thuyết Hạng Tư." ("Đời người chẳng biết giấu điều hay, đi đâu gặp người cũng nói về Hạng Tư"). "Thuyết Hạng" (nói về Hạng Tư) trở thành giai thoại đẹp, không ngờ lại được chứng kiến ở nơi xứ người cách xa vạn dặm. Ngoài việc tự rèn luyện bản thân, tôi còn biết nói gì hơn đây?
Có một lần, tôi hạ quyết tâm lớn, muốn bồi bổ chút dinh dưỡng cho cụ, mang lại cho cụ chút niềm vui. Muốn làm được điều này, chỉ có thể chắt bóp từ khẩu phần ăn ít ỏi tội nghiệp của mình. Tôi chắc đã một hai tháng không ăn bơ, quên mất đã kiếm đâu ra bột mì và trứng gà quý như vàng, cùng với một cân đường trắng, mang đến một tiệm bánh ngọt nổi tiếng nhất, nhờ họ nướng cho một chiếc bánh kem. Đây chắc chắn là một món quà vô cùng quý giá, tôi như nâng niu một chiếc hộp báu mà bưng chiếc bánh kem đến nhà giáo sư già. Điều này rõ ràng nằm ngoài dự đoán của ông, đôi tay ông hơi run rẩy, gọi vợ ra, cùng nhau nhận lấy, đến cả hai chữ "cảm ơn" cũng không thốt nên lời. Điều này tất nhiên lại đổ thêm dầu vào ngọn lửa đói khát trong bụng tôi. Thế nhưng trong lòng tôi rất vui, trở thành một trong những ký ức vui vẻ nhất đời tôi.
Đợi đến khi lính Mỹ tấn công vào Göttingen, tiếng pháo vừa dứt, tôi liền đến nhà giáo sư Sieg để thăm ông. Gần chỗ ở của ông rơi một quả đạn pháo, là do quân Mỹ bắn từ phía tây thành phố sang phía đông. Phu nhân của ông kể với tôi, khi đạn pháo nổ, ông đang cúi đầu đọc sách liên quan đến tiếng Tocharian, kính cửa sổ đều bị nổ vỡ tan tành, mảnh kính rơi đầy một bàn, kỳ diệu thay ông lại không bị bất kỳ vết thương nào. Tôi nghe xong, thực sự không khỏi sợ hãi. Thế nhưng đối với vị lão nhân đặt việc nghiên cứu tiếng Tocharian lên trên cả tính mạng này, lòng kính trọng trong tôi dâng trào cuồn cuộn như sóng biển. Thành tựu cá nhân của giáo sư Sieg, thành tựu huy hoàng của các học giả Đức, chẳng lẽ là không có nguyên nhân sao? Từ chuyện nhỏ này chúng ta có thể học hỏi được bao nhiêu điều? Giống như những chuyện nhỏ khác liên quan đến giáo sư Sieg, chuyện này cũng khiến tôi cả đời khó quên.
Tôi đã hồi tưởng lại một cách lan man một vài tình huống tôi học tiếng Tocharian. Tôi quy điều này cho tính ngẫu nhiên. Điều này đúng, nhưng còn chưa đủ toàn diện. Tính ngẫu nhiên thường kết hợp với tính tất nhiên. Ở đây có tính tất nhiên không? Dù thế nào đi nữa, tôi cũng đã học được ngôn ngữ này, và đem kiến thức học được trở về Trung Quốc. Dù tôi từ đầu đến cuối không coi tiếng Tocharian là chuyên ngành chính, nó chỉ là nghề tay trái của tôi, ở giữa còn vì nhiều lý do mà tôi gần như có ba mươi năm không động đến, chỉ vì một sự ngẫu nhiên khác tôi mới quay lại nối nghiệp cũ; thế nhưng, nghiên cứu về ngôn ngữ này ở Trung Quốc dẫu sao cũng đã bén rễ, đơm hoa kết trái là kết quả tất nhiên. Mỗi khi nghĩ đến điểm này, nỗi nhớ nhung và lòng biết ơn đối với người thầy tựa như ông nội của tôi lại trào dâng tự nhiên.
Hiện nay giáo sư Sieg đã sớm lìa đời, bản thân tôi cũng đã ở tuổi bát tuần, những ngày còn có thể làm việc không còn nhiều. Thế nhưng, mỗi khi nghĩ đến thầy Sieg của tôi, tinh thần tôi lại trào dâng vô hạn. Tocharian học của Trung Quốc, nói rộng ra một chút là Ấn Độ học của Trung Quốc, bây giờ có thể nói là đã đặt được nền móng. Chúng ta có một thế hệ học giả trẻ trung đầy sức sống nghiên cứu tiếng Phạn, đó là học trò của thầy Kim Khắc Mộc và của tôi, cũng là học trò của học trò, tất nhiên cũng có thể nói là học trò của học trò của học trò giáo sư Sieg và giáo sư Waldschmidt. Họ sẽ gánh vác trọng trách làm rạng danh môn học này, tôi tin tưởng sâu sắc. Mỗi khi nghĩ đến điểm này, tôi tuy đã già nua lẩm cẩm, lại không khỏi có một luồng sức sống mới mẻ trào dâng trong tim.