Tôi đã nhắc đến Chương Dụng nhiều lần ở trên, cũng đã giới thiệu sơ qua về gia thế của anh ấy, giờ đây xin tập trung nói về gia đình anh.
Sau khi Chương Sĩ Chiếu từ chức, hai vợ chồng ông đưa ba người con trai sang châu Âu du học, rồi định cư tại Göttingen. Về sau Chương Sĩ Chiếu về nước trước, người con cả là Chương Khả chuyển sang Ý học tập, người con thứ ba là Chương Nhân sang Anh đi học. Chỉ có người con thứ hai là Chương Dụng ở lại Göttingen để bầu bạn với mẹ. Khi tôi đến Göttingen, tình hình chính là như vậy, mẹ con họ đã sống ở đây được vài năm rồi.
Họ thuê một tầng lầu, là tầng cao nhất của một căn biệt thự nhỏ, hai tầng dưới do chủ nhà người Đức tự ở. Người chủ nhà nam mặt mày hung tợn, không bao giờ thấy nụ cười, là kẻ khiến người ta nhìn thấy đã thấy ghét. Ông ta có một người mẹ già đã nghỉ hưu, trông chừng bảy tám mươi tuổi, già yếu lụ khụ, đi lại không vững, sống cô độc một mình trong một căn phòng nhỏ ở tầng hai. Hai mẹ con không ăn cơm cùng nhau. Khi tôi đến thăm Chương Dụng, đôi khi nhìn thấy ngoài cửa phòng ngủ của bà cụ bày một suất cơm nước cực kỳ thô sơ, không chút hơi nóng. Nói theo cách của người Trung Quốc thì chính là "đến chó cũng không ăn". Người chủ nhà quả thực có nuôi một con chó sói lớn. Con chó của ông ta không những không ăn thứ cơm ấy, mà nghe nói còn nhất định phải ăn thịt bò. Ăn thịt bò nhiều quá, bị bệnh dạ dày, lại còn phải mời bác sĩ thú y đến hội chẩn. Có lần, bà cụ ốm, tôi đến nhà Chương Dụng, liên tiếp mấy ngày đều thấy cùng một suất cơm bày trước cửa phòng, lạnh lẽo, cô tịch, đang chờ đợi bà cụ thưởng thức. Đáng tiếc lúc này bà có lẽ ngay cả xuống giường cũng không nổi.
Đây là chuyện phiếm nói kèm, vẫn nên bàn về chủ đề chính thôi.
Bà cụ Chương (tôi cùng Long Phi Viêm gọi bà là "bá mẫu họ Chương") là du học sinh ở Anh, tiếng Anh khá tốt. Bà từng làm thư ký cho Tôn Trung Sơn, nghe nói chính là phụ trách mảng tiếng Anh. Bà sùng bái nước Anh đến mức sát đất. Sự ngạo mạn và định kiến của người Anh, bà đều có đủ cả. Sự sùng bái đối với tiếng Anh cũng tuyệt đối không hề kém cạnh người Anh. Người Anh thường lấy tiếng Anh làm tự hào. Họ cho rằng, trên thế giới bao la này, chỉ có tiếng Anh là thứ ngôn ngữ vừa có thể ngậm điếu xì gà vừa vận dụng một cách tự nhiên. Vì vậy, trong các nước phương Tây, những người ít chịu học ngoại ngữ nhất chính là người Anh. Mà người dân các nước khác thì buộc phải coi việc học tiếng Anh là trách nhiệm thiêng liêng. Về phương diện này, bá mẫu họ Chương chính là một người Anh chính hiệu. Bà đến Đức vài năm, đến một câu "Chào buổi sáng", "Chúc ngủ ngon" cũng không biết nói. Mỗi ngày bà đều phải ra ngoài mua đồ. Cho dù có bản lĩnh lớn đến đâu, định kiến nhiều thế nào, bà cũng không tài nào khiến nhân viên cửa hàng người Đức thực hiện "trách nhiệm thiêng liêng" của họ được. Không còn cách nào, bà đành cầm theo một cuốn từ điển nhỏ Anh-Đức, muốn mua thứ gì, trước hết tìm từ tiếng Anh, theo sau đó chính là tiếng Đức, chỉ cần lấy ngón tay chỉ vào là nhân viên cửa hàng hiểu ngay. Muốn mua ba cái hay ba cân, thì giơ ba ngón tay lên. Thế là hoạt động mua bán này lập tức hoàn thành, không tốn chút sức lực nào, đôi bên đều vui vẻ.
Bà không chịu nói tiếng Đức, tất nhiên càng không chịu nhận mặt chữ Đức, kiểu chữ hoa của Đức lại càng trở thành cái gai trong mắt bà, loại chữ này khác với bảng chữ cái Latinh thông dụng ở các nước Anh, Pháp, Đức, nhận diện khá phiền phức. Phát xít ra sức đề xướng kiểu chữ hoa này để thể hiện chủ nghĩa yêu nước Đức quốc vượt lên trên tất thảy. Biển tên đường phần lớn đều đổi sang dùng kiểu chữ này. Vì thế, bá mẫu họ Chương lại gặp phải rắc rối lớn hơn. Thêm vào đó, khả năng nhận biết phương hướng và ghi nhớ tên đường của bà thấp đến mức đáng kinh ngạc. Sống ở Göttingen vài năm, vẫn cứ không phân biệt được đông tây nam bắc. Có mấy lần ra ngoài, đi bộ xa hơn một chút, kết quả là không tìm được đường về nhà.
Bá mẫu họ Chương chính là người như vậy. Bà tuy đã ngoài sáu mươi, nhưng lại ngây thơ và đơn thuần, dường như vẫn giữ được tấm lòng thơ trẻ. Ở những phương diện khác cũng có biểu hiện tương tự, bà xuất thân danh gia vọng tộc, bản thân là du học sinh tại Anh, từng làm thư ký cho Tôn Trung Sơn, chồng lại là Tổng trưởng của chính phủ Bắc Dương, rất tự nhiên đã hình thành một loại cảm giác ưu việt về môn đăng hộ đối đang phát triển theo hướng tiêu cực. Người khác có lẽ cũng có cảm giác ưu việt này, nhưng luôn tìm mọi cách che giấu đi, có lẽ còn làm ra vẻ khiêm cung hạ mình. Bá mẫu họ Chương không hiểu kiểu này, bà cho rằng mình là "nhà quan", chúng tôi đều là "nhà dân", quan dân cách biệt, tựa như trời vực, rạch ròiKính Vị phân minh, không cho phép nhầm lẫn. Bà vừa mở miệng là: "Nhà quan chúng tôi thế này thế nọ, nhà dân các anh lại thế này thế nọ." Thái độ thẳng thắn thản nhiên, không chút ngượng ngùng. Chúng tôi nghe xong, ban đầu là kinh ngạc tột độ, tiếp đến là thấy nực cười. Đôi khi cũng bày trò nghịch ngợm, cố tình nâng cao giọng nói: "Nhà quan các bà cũng dùng đũa ăn cơm, dùng chén uống trà hay sao?" Bà chẳng hề nhận ra ý đồ của chúng tôi, tiếp tục "nhà quan", "nhà dân" lải nhải không thôi. Về phương diện này, bà đã tu luyện đến mức siêu phàm nhập thánh, phàm nhân như chúng tôi thực sự là bó tay chịu chết.
Con trai bà, Chương Dụng, là người rất thông minh, đối với kiểu hành xử này của mẹ mình tất nhiên là không vừa mắt. Anh là người trầm mặc ít nói, lại là người rất hiếu thảo. Anh không bao giờ ngắt lời mẹ. Nhưng nhìn vào đôi chân mày nhíu chặt kia, có thể thấy anh rất không vui. Anh thường như đang suy nghĩ vấn đề gì đó, có lẽ là vấn đề toán học, có lẽ là cái gì khác. Ngày thường ở nhà, có lẽ không hay trò chuyện phiếm với mẹ. Bà cụ ở lầu cao đơn độc, ngước mắt nhìn quanh không có người thân, không có bất kỳ người bạn Đức nào, không có ai để nói chuyện, chắc chắn là buồn chán đến mức khó lòng chịu đựng. Cho nên hễ nhìn thấy chúng tôi là những người "nhà dân" này, liền vui vẻ hớn hở, miệng liên tục nói: "Tôi kể cho các anh nghe một chuyện đại sự!" đến thở cũng không kịp. Thứ "đại sự" mà bà nói, đều là những chuyện nhỏ nhặt bằng móng tay. Bà cứ lải nhải mãi không thôi, chuyện nói mãi không dứt. Nhưng bà không đọc sách, không xem báo, chủ đề có thể nói thật sự có hạn. Thường là qua ba câu, liền nhắc đến Chương Sĩ Chiếu. Nhắc đến cảnh tượng khi Chương Sĩ Chiếu kết hôn với bà. Chương Sĩ Chiếu làm quan lớn, nhưng đối đãi với vợ, luôn lấy lễ nghi phương Tây làm chuẩn. Lên xe ô tô thì mở cửa xe cho bà, đi đường thì khoác tay bà, hơn nữa miệng luôn miệng gọi Darling (cưng yêu) không ngừng. Bản thân bà như ngồi trên chín tầng mây, cho rằng mình là người phụ nữ hạnh phúc nhất thế gian. Nhưng, trời có gió mây bất trắc, một ngày nọ, bà bỗng phát hiện tình hình thực tế hoàn toàn không phải như thế này. Thế là lập tức rơi từ trên chín tầng mây xuống. Vừa hay Chương Sĩ Chiếu cũng từ chức, thế là hai vợ chồng cùng các con trai đến Göttingen.
Những chuyện liên quan đến Chương Sĩ Chiếu mà bà kể, còn xa mới chỉ có chừng này. Vì để "vì người hiền mà húy", tôi ở đây chỉ kể bấy nhiêu thôi. Trong khoảng thời gian gần hai năm, bà kể chuyện về chồng mình, không biết đã kể bao nhiêu lần, có đôi khi diễn tả sinh động như thật, kể tỉ mỉ đến mức không thể tả. Điều này đối với Chương Dụng tất nhiên lại càng là một sự kích thích. Anh tuy vẫn như thường lệ trầm mặc không nói, nhưng đôi chân mày lại càng nhíu chặt hơn.
Cứ như vậy, bá mẫu họ Chương chào đón chúng tôi đến nhà bà, bản thân tôi cũng nguyện ý đến thăm vị bà lão đơn giản ngây thơ này. Mục đích của tôi chủ yếu là tìm Chương Dụng, nghe anh bàn luận một số vấn đề. Mẹ anh nói, tôi vừa đến, Chương Dụng liền như biến thành người khác, trên mặt có nụ cười, lời nói cũng nhiều lên. Lúc này, bà cụ rõ ràng cũng vui vẻ hẳn lên, lập tức lấy bánh ngọt, pha trà Long Tỉnh, còn phần lớn là muốn giữ tôi lại ăn cơm, miệng vừa nói về Chương Sĩ Chiếu, vừa bận rộn chạy đi chạy lại, bận không dứt tay. Tôi cùng Chương Dụng bàn luận vấn đề gì, cũng đàm luận rất say sưa. Có mấy lần, trong khoảng lặng của cuộc trò chuyện như vậy, bỗng nghe thấy tiếng sấm ngoài lầu như tiếng trống trận. Nhìn ra từ khung cửa sổ kính nhỏ trên mái lầu, bầu trời mây đen cuồn cuộn, những cánh rừng trên núi phía đông bị mây hỗn loạn che kín, mờ mịt thành một mảng, khá cảm nhận được uy lực của thiên nhiên. Thế nhưng, hứng thú đàm luận của chúng tôi không giảm, hơi để ý một chút là nghe thấy tiếng mưa lớn gõ vào cửa sổ.
Những khoảng thời gian tươi đẹp như vậy không kéo dài được bao lâu, có lẽ chỉ có một mùa hè năm 1936. Vừa chuyển sang năm 1937, nguồn kinh tế trong nước của gia đình họ Chương xảy ra vấn đề, không đủ khả năng chu cấp cho các con đang học tập và sinh sống ở ba nước Đức, Anh, Ý. Họ quyết định, Chương Dụng về nước trước để thăm dò tình hình. Sau khi Chương Dụng đi, bà cụ cô độc một mình, ở lại Göttingen, chờ đợi tin tức của con trai. Lúc này, tôi cùng Long Phi Viêm liền gánh vác trách nhiệm chăm sóc bà cụ. Ba người chúng tôi mỗi ngày đều ăn trưa cùng nhau tại nhà hàng. Mỗi ngày gặp mặt, bà cụ theo lệ thường thở hổn hển nói: "Tôi kể cho các anh nghe một chuyện đại sự!" Chúng tôi biết, chẳng có đại sự gì cả. Ăn cơm trưa xong, đưa bà cụ về nhà, ngày nào cũng như vậy. Sau đó, Chương Dụng gửi thư từ trong nước sang: vấn đề kinh tế không thể giải quyết được, Chương Dụng không thể trở lại nữa, muốn bà cụ cũng lập tức về nước. Thế là chúng tôi lại giúp bà trả phòng, thu dọn đồ đạc, làm hộ chiếu, mua vé tàu vé xe, bận rộn thành một đống. Ngay trong thời khắc đặc biệt này, bà cụ vẫn không quên thân phận "nhà quan" của mình. Bà chụp ảnh, bắt chúng tôi giúp bà chọn "ảnh chuẩn", sau khi về nước tiện tặng cho phóng viên báo chí.
Bà cụ cuối cùng cũng đi rồi, cuộc sống kéo dài sáu bảy năm của gia đình Chương Dụng ở Göttingen cũng cuối cùng kết thúc. Chương Dụng khổ học ở Đức sáu bảy năm, cuối cùng cũng không thể quay lại Đức nữa, không thể lấy được bằng tiến sĩ. Kể từ đó về sau, tôi và mẹ con họ đều không thể gặp lại nhau nữa. Chương Dụng ban đầu dạy học ở Đại học Chiết Giang, kháng chiến bùng nổ, khắp nơi sơ tán, trong cảnh bôn ba lưu lạc, anh không quên tôi, cũng không quên làm thơ. Thỉnh thoảng có thư gửi cho tôi, đôi khi đính kèm thơ của mình. Bây giờ tôi vẫn còn nhớ được một vài bài thơ của anh, ví dụ như "Thường ca Kiến Đức phi ngô thổ, khởi ý Kỳ Môn lai khán sơn" (Thường hát Kiến Đức chẳng phải đất ta, nào ngờ Kỳ Môn lại đến ngắm núi) vân vân. Không nhớ rõ là năm nào, anh đã gửi hết số thơ không tính là quá nhiều mà mình viết cả đời cho tôi. Tôi không biết, anh đã suy nghĩ như thế nào. Chẳng lẽ anh đã linh cảm được mình bị bệnh phổi quấn thân, không còn sống được bao lâu nữa, cho nên muốn sớm gửi những kết tinh tâm huyết của mình cho người bạn đáng tin cậy, truyền lại cho người xứng đáng chăng? Linh cảm của anh là đúng, không lâu sau anh liền qua đời trong cảnh bôn ba lưu lạc, chỉ còn lại tôi, người nhận sự ủy thác của anh, vẫn còn sống trên cõi đời này. Nhìn lại cuộc đời Chương Dụng, anh là một người cô tịch, một người cô ngạo, một người tách biệt với thế tục, một tài nhân đoản mệnh. Anh đã xem tôi, người chỉ có tình giao hảo với anh hơn một năm, là tri kỷ duy nhất của mình. Cảnh này thật đáng buồn, tình này thật đáng cảm! Bây giờ giữa thế gian mênh mông, giữa chúng sinh vạn loại, người biết đến Chương Dụng, nghĩ đến Chương Dụng, e rằng chỉ còn mình tôi mà thôi. Tôi càng ngày càng cảm thấy, mình cũng đã mất đi một người tri kỷ hiếm có. Thế nhưng người thiên cách biệt, muốn khóc mà không có lệ, "Thượng cùng bích lạc hạ hoàng tuyền, lưỡng xứ mang mang giai bất kiến" (Lên tận trời xanh xuống cửu tuyền, hai nơi mịt mù đều chẳng thấy), e rằng tôi phải ôm hận suốt đời rồi. Bi thay!