Đến Tế Nam rồi, trước mắt tôi như đổi sang một thế giới khác. Khỏi phải nói những cái khác, chỉ riêng việc nhìn thấy những ngọn núi ở Tế Nam thôi, đã khiến tôi vừa ngạc nhiên vừa vui mừng. Vốn dĩ tôi tưởng núi chỉ là những cột đá to lớn vô tỉ mà thôi.
Thúc phụ đương nhiên rất quan tâm đến việc học hành của tôi, tôi là người nối dõi tông đường duy nhất của họ Quý. Tôi học tư thục khoảng một năm, rồi vào trường tiểu học kiểu mới là Tiểu học trực thuộc Sư phạm Nhất Tế Nam. Mọi thứ đều tương đối thuận lợi. Phong trào Ngũ Tứ đã lan đến Sơn Đông. Hiệu trưởng trường Sư phạm Nhất là người theo trường phái tân thời, là người đầu tiên áp dụng sách giáo khoa bằng văn bạch thoại. Trong sách giáo khoa quốc văn có một bài ngụ ngôn mang tên "Lạc đà Ả Rập", kể câu chuyện được đằng chân lân đằng đầu, là một câu chuyện đang lưu hành quốc tế. Khéo làm sao, bài học này lại bị thúc phụ nhìn thấy, sắc mặt ông biến đổi hẳn, lớn tiếng quát lên: "Lạc đà sao lại có thể nói chuyện chứ! Đúng là hồ nháo! Mau chóng chuyển trường!" Thế là tôi chuyển sang Tiểu học Tân Dục. Lúc đó việc chuyển trường có vẻ vô cùng dễ dàng, hình như chẳng cần đi cửa sau gì mà đã chuyển được. Chỉ tổ chức một buổi thi vấn đáp duy nhất, giáo viên viết một chữ "la", tôi nhận ra, còn người họ hàng lớn hơn tôi một tuổi thì không nhận ra. Tôi trực tiếp được xếp vào lớp cao nhất của sơ trung (cao nhất), còn cậu ấy thì được phân vào lớp ba của sơ trung. Chỉ cách nhau một chữ mà tôi nghiễm nhiên được hưởng lợi một năm. Cái này gọi là cuộc đời! Ban đầu sách giáo khoa vẫn bằng chữ văn ngôn, sau đó cũng theo trào lưu thời đại mà đổi thành bạch thoại, không chỉ lạc đà biết nói chuyện, mà ngay cả rùa và cóc cũng bắt đầu nói chuyện, nhưng thúc phụ lại mặc kệ không quản nữa.
Thúc phụ là một người vô cùng có thiên phú. Ông vốn không hề nhận nền giáo dục chính quy nào. Trong cảnh bôn ba lưu lạc, hoàn toàn dựa vào tự học để thu nhận kiến thức và bản lĩnh. Ông có thể làm thơ, làm từ, viết chữ, khắc triện. Sách cổ Trung Quốc cũng đọc không ít. Chiếu theo xuất thân của ông, dù thế nào đi nữa ông cũng không nên có hứng thú với lý học đời Tống đời Minh; thế mà ông lại có hứng thú, hơn nữa còn cực kỳ nồng nhiệt, khác hẳn người thường. Chuyện này cho đến nay tôi vẫn vô cùng khó hiểu. Mỗi khi nhìn thấy ông ngồi ngay ngắn nghiêm chỉnh, oai nghi đường hoàng, đọc những cuốn sách vô cùng khô khan như "Hoàng Thanh kinh giải", tôi đều thấy vừa buồn cười vừa tức cười.
Điều này tất nhiên đã ảnh hưởng đến việc giáo dục tôi. Tôi, cái mầm độc nhất của họ Quý này, chắc hẳn ông muốn tôi dùng thơ thư để nối nghiệp gia đình. Những tác phẩm như "Hồng lâu mộng", "Tam quốc diễn nghĩa", "Thủy hử" v.v., ông đều cho là "nhàn thư", tuyệt đối cấm xem. Có lẽ xuất phát từ tâm lý phản nghịch, những thứ tôi thích xem lại chính là những cuốn sách này. Tiểu thuyết cũ của Trung Quốc, bao gồm cả "Kim Bình Mai", "Tây sương ký" v.v. với mấy chục loại, tôi đều lén xem sạch. Tan học không về nhà, trốn trong đống gạch ngói để đọc, chui trong chăn dùng đèn pin soi để đọc. Cứ như vậy khoảng mấy năm trời.
Việc giáo dục của thúc phụ lại là một chuyện khác. Thời ở Chính Nghị, ông bỏ tiền cho tôi sau giờ học theo một thầy giáo quốc văn đọc cổ văn, ngay cả "Tả truyện" v.v. cũng đọc. Về nhà, ăn cơm tối xong, lập tức lại đến Xã văn học tiếng Anh Thượng Thực để học tiếng Anh, kéo dài cho đến tận nửa đêm. Cứ xoay vòng liên tục như vậy mỗi ngày, cũng mất mấy năm trời.
Thúc phụ tin tưởng "Trung học vi thể", điều này là có thể khẳng định. Nhưng có đồng thời tin tưởng "Tây học vi dụng" hay không? Điểm này thì tôi không nói rõ được. Dù sao thì xã hội lúc bấy giờ đều cho rằng, học chút đồ tây thì mới có thể thăng quan phát tài. Đây là một thứ chủ nghĩa thực dụng "sùng tây", còn "mị ngoại" thì chưa chắc. "Di hạ chi biện" (sự phân biệt giữa rợ và Hán) trong lòng thúc phụ là vô cùng rõ ràng.
Khoảng năm 1926, tôi tốt nghiệp trường Trung học Chính Nghị, thi đỗ vào lớp văn khoa bậc cao trung thuộc Đại học Sơn Đông đặt tại Bạch Hạc Trang, Bắc Viên để đi học. Các giáo viên ở đây có thể gọi là những người xuất chúng nhất thời bấy giờ. Giáo viên quốc văn là tiên sinh Vương Ngọc, các giáo viên tiếng Anh là tiên sinh Vưu Đồng, tiên sinh Lưu và tiên sinh Dương, giáo viên toán học là tiên sinh Vương, giáo viên sử địa là tiên sinh Kỳ Uẩn Pác, giáo viên luân lý học là tiên sinh Cúc Tư Mẫn (hiệu trưởng trường Trung học Chính Nghị), giáo viên luân lý học là tiên sinh Hoàn Nhan Tường Khanh (hiệu trưởng trường Trung học số 1), còn có tiên sinh "Đại Thanh quốc" dạy kinh thư (vì biệt hiệu quá vang dội nên quên mất tên thật), một vị khác là tiến sĩ đời Thanh trước. Hai vị tiên sinh dạy "Thư kinh", "Dịch kinh", "Thi kinh", lên lớp chưa từng mang sách giáo khoa, Ngũ kinh Tứ thư ngay cả chú thích cũng có thể đọc làu làu không vấp. Toàn bộ những giáo viên này đều là những người kiệt xuất. Lại thêm môi trường trường học đẹp như chốn thần tiên, ao sen bốn bề, liễu rủ che trời, là nơi không thể tốt hơn để đọc sách.
Tôi có ý thức chăm chỉ học tập thực sự, là bắt đầu từ đây. Tôi là một người rất dễ bị môi trường chi phối. Lúc ở tiểu học và sơ trung, thành tích không thể coi là kém, luôn nằm trong top đầu của lớp, nhưng chưa từng thi được hạng nhất giáp đẳng. Tôi hoàn toàn không để tâm, vẫn cứ đi câu cá, bắt tôm như thường. Đến cao trung, bài văn quốc văn vô tình được tiên sinh Vương Ngọc biểu dương, tiếng Anh đứng đầu toàn lớp. Các môn khác muốn đạt điểm cao cũng không khó, chỉ cần học thuộc một chút là có thể ứng phó trôi chảy. Kết quả là lần đầu tiên trong đời tôi thi đỗ hạng nhất giáp đẳng, điểm trung bình vượt quá chín mươi lăm điểm, là học sinh duy nhất của toàn trường. Lúc đó hiệu trưởng Đại học Sơn Đông kiêm Giám đốc Sở Giáo dục Sơn Đông, trạng nguyên đời Thanh Vương Thọ Bành, đã tự tay viết một cặp câu đối và một chiếc quạt giấy để thưởng cho tôi. Cứ thế bị người ta khen ngợi một câu, lòng hư vinh của tôi liền được nâng lên. Từ đó nghiêm túc chú ý đến thứ hạng thi cử, không bao giờ lơ là nữa. Kết quả trong vòng hai năm, bốn kỳ thi định kỳ, tôi đều giành được bốn hạng nhất giáp đẳng, tiếng tăm lừng lẫy.
Trong khoảng thời gian này, bên ngoài không hề yên bình. Quân phiệt hỗn chiến, gà chó không yên. Chiến tranh Trực Phụng, chiến tranh Trực V An, tình hình thời sự biến đổi khôn lường, "ngươi vừa hát xong ta đã lên sân khấu". Có một năm Đại học Sơn Đông tế Khổng, học sinh cao trung chúng tôi nhận lệnh tham gia. Lần đầu tiên tôi nhìn thấy Đốc quân phỉ Sơn Đông hệ Phụng lúc bấy giờ – Trương Tông Xương, kẻ không biết mình có bao nhiêu binh lính, bao nhiêu tiền và bao nhiêu bà vợ lẽ – hắn mặc áo dài, mặc mã quản, rạp mình trên đất, hành đại lễ dập đầu. Cảnh tượng này, cho đến nay vẫn như rành rành trước mắt.
Đến năm 1928, Tưởng Giới Thạch mượn danh nghĩa "cách mạng", giương cao ngọn cờ của Tôn Trung Sơn tiên sinh, coi như là một thế lực mới, Bắc phạt từ Quảngảng Đông, có sự giúp đỡ của Đảng Cộng sản, với sức mạnh dời non lấp biển, quét sạch trên mọi nẻo đường, tựa như gió mạnh cuốn sạch mây mù, đại quân đã chiếm giữ Tế Nam. Lúc này, bọn chủ nghĩa quân phiệt Nhật Bản muốn đục nước béo cò, đem quân đánh Tế Nam, gây ra "Thảm sát Ngũ Thập" nổi tiếng. Trường cao trung đóng cửa.
Trong khoảng thời gian này, hình ảnh phản chiếu trong gương lòng tôi chính là nền giáo dục vừa phong kiến vừa duy tân cộng thêm chiến tranh quân phiệt hỗn chiến.