Phong trào chính trị quy mô lớn đầu tiên sau thời kỳ giải phóng là phong trào "Tam phản", "Ngũ phản" và cải tạo tư tưởng. Tôi đã tham gia với sự nghiêm túc và lòng thành kính tràn đầy. Cả đời tôi chưa bao giờ tham ô một xu công quỹ, nên "Tam phản", "Ngũ phản" chẳng liên quan gì đến tôi. Thế nhưng với việc cải tạo tư tưởng, tôi lại cho rằng nhiệm vụ của mình rất gian nan và cấp bách. Nói một cách khái quát thì đó là tư tưởng tư sản; nói cụ thể hơn, có thể chia thành mấy mục. Trước hết, trước giải phóng, từ việc quan sát Quốc Dân Đảng, tôi rút ra kết luận: chính trị là thứ bẩn thỉu, là thứ ô trọc, tốt nhất là nên tránh xa. Thứ hai, tôi cho rằng Mông Cổ đã bị Liên Xô cũ cướp mất; còn Đảng Cộng sản Trung Quốc thì bị Liên Xô thao túng. Cải tạo tư tưởng, việc đầu tiên tôi làm là kiểm điểm, phê phán hai tư tưởng này. Lúc bấy giờ, việc công khai kiểm điểm tư tưởng của bản thân được gọi là "tắm rửa", "tắm rửa" có ba chậu: nhỏ, trung bình và lớn. Tôi là chủ nhiệm khoa, bắt buộc phải "tắm chậu trung", tức là kiểm điểm công khai tại đại hội giáo viên và học sinh toàn khoa. Vì tôi không bị dân chúng oán trách gì nên không phải "lên chậu lớn", tức là không phải kiểm điểm tại đại hội toàn trường.
Trong chậu trung, nước cũng đủ nóng. Mọi người phát biểu vô cùng gay gắt, có người vì lòng chân thành, cũng có người chưa chắc đã vậy. Lần đầu tiên trong đời tôi đối mặt với cục diện này, từng câu từng chữ như những mũi tên sắc nhọn bắn vào linh hồn tôi. Thế nhưng, vì tôi như đã biến thành một tín đồ Cơ Đốc giáo, mang trong mình cảm giác "nguyên tội" với lòng thành kính tràn đầy, dường như lời càng gay gắt, tôi càng cảm thấy dễ chịu, dễ chịu đến mức toàn thân toát mồ hôi, cứ như đang tắm hơi kiểu Thổ Nhĩ Kỳ vậy. Sau khi đại hội cho tôi thông qua, tôi cảm động đến mức rơi nước mắt, cảm thấy thân tâm nhẹ nhõm, tư tưởng tư sản dường như thực sự đã được gột rửa sạch sẽ.
Những tín đồ thành kính như tôi không phải ít, nhưng cũng có những người muốn tìm cách lách luật cho qua chuyện. Có một vị giáo sư phải "tắm chậu lớn", đã không biết bao nhiêu lần "tắm" qua chậu nhỏ, chậu trung rồi mà quần chúng vẫn không chịu cho thông qua, cuối cùng đành phải nâng cấp lên chậu lớn. Ông ấy hạ quyết tâm "phá phủ trầm chu", muốn vượt ải trong một lần. Ông ấy kiểm điểm thống thiết, mắng bản thân như tát nước vào mặt, thậm chí lôi cả cha mẹ tư sản của mình ra, nói về cha mẹ mình không ít lời lẽ vô cùng khó nghe. Quần chúng vô cùng cảm động. Tuy nhiên, đúng là khéo không bằng may, vị chủ tọa liếc nhìn thấy trên bản thảo kiểm điểm của ông ấy có viết mấy chữ đỏ chót bằng bút đỏ: "Khóc". Cứ đến đoạn đó là ông ấy lại gào khóc thảm thiết. Vừa nghe vị chủ tọa tuyên bố, quần chúng ồ lên phản đối. Kết cục ra sao thì không cần phải nói cũng biết.
Tiếp theo sau đó là phê phán bộ phim "Võ Huấn truyện", phê phán "Tảo xuân nhị nguyệt", phê phán tư tưởng học thuật tư sản, Hồ Thích, Du Bình Bá đều có tên trong danh sách. Sau đó là phanh phui và phê phán "tập đoàn phản cách mạng" Hồ Phong, đây là sự kiện thuộc phạm trù mâu thuẫn địch ta. Ngoài bản thân Hồ Phong, số người bị liên lụy không ít, cả giới nghệ thuật lẫn giới học thuật đều có. Nhân tiện còn tiến hành một phong trào thanh trừng phản cách mạng lịch sử, chuyện người tự sát thỉnh thoảng lại nghe thấy. Một tài xế lái xe ở Đại học Bắc Kinh kể với tôi, vào những lúc như thế này, lái xe buổi tối phải hết sức cảnh giác, sợ rằng bất thình lình có người từ trong bóng tối nhảy ra, cam lòng làm "quỷ dưới bánh xe".
Một số người bị nắm thóp bỗng chốc vỡ lẽ: hóa ra không phải nói là không nắm thóp, không đánh gậy, không chụp mũ sao? Đây có phải là một âm mưu không? Câu trả lời là: Không, đây không phải âm mưu, mà là dương mưu. Đến lúc này thì hối hận đã muộn. Những người đội mũ phái hữu, dù nói là nội bộ nhân dân, nhưng lại lơ lửng giữa địch và ta, chênh vênh giữa người và quỷ, mùi vị đó đủ để nếm trải. Có người mãi đến hai mươi năm sau mới được bỏ mũ, thế nhưng "lão phu" đã già rồi. Dù sao đi nữa, điều này cũng chứng minh rằng Đảng Cộng sản có dũng khí sửa chữa sai lầm, là biểu hiện của sức mạnh và sự tự tin.
Hồi đó rốt cuộc đã quy bao nhiêu người là phái hữu, con số chính xác tôi không biết. Nghe nói phái hữu có chỉ tiêu, chỉ tiêu này được giao xuống từng đơn vị cơ sở, nếu chưa hoàn thành thì bắt buộc phải bổ sung cho đủ. Tương truyền đã xảy ra không ít chuyện nực cười. Đó là chuyện khác, không bàn đến nữa. Có một điều khiến đầu óc tôi sáng ra chút ít: phong trào này, cũng giống như các phong trào trước, đều nhắm vào giới trí thức. Tôi mang trong mình cảm giác "nguyên tội" bám rễ sâu xa, chân thành ủng hộ phong trào này.
Đến năm 1958, phong trào phản kích phái hữu rầm rộ dần dần đi đến hồi kết. Nhưng, xe không thể dừng bánh, ngựa không thể dừng chân, một phong trào mới lập tức được phát động, và lần này phong trào đã vượt xa các phong trào trước đó về nhiều mặt. Lần này là nắm cả tinh thần lẫn vật chất, vừa phải giải phóng lực lượng sản xuất, vừa phải thanh trừ tư tưởng tư sản. Vế sau chủ yếu nhắm vào các giáo sư trong trường học, gọi một cách mỹ miều là "nhổ cờ trắng". "Trắng" đại diện cho lạc hậu, đại diện cho thụt lùi, đại diện cho tư tưởng tư sản, đối lập với "đỏ" đại diện cho tiến lên, đại diện cho cách mạng, đại diện cho tư tưởng vô sản. Một số "giáo sư tư sản" trong các trường đại học và Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc đã bị nhổ cờ trắng một cách không thương tiếc.
Ai ai cũng muốn sớm lên thiên đường, thế là công xã nhân dân mọc lên khắp cả nước chỉ sau một đêm, đúng lúc được mùa lương thực, mọi người ăn uống thỏa thuê. Bếp núc cá nhân đều bị dẹp bỏ, tất cả tập trung ăn tại nhà ăn công cộng. Có nơi lương thực thối rữa ngoài đồng không ai thu hoạch. Người ta phóng đại uy lực của phong trào quần chúng đến mức vô biên vô tận, phóng đại cả uy lực "người thắng trời" đến mức vô biên vô tận. Chim sẻ bị liệt vào một trong bốn loài gây hại, nhân dân cả nước vùng dậy tiêu diệt. Sản lượng lương thực trên mỗi mẫu cũng bị phóng đại vô hạn, từ vài trăm cân, vài nghìn cân, lên đến vài vạn cân. Các địa phương thi nhau làm giả, phóng "vệ tinh". Có người nói, nếu sản lượng trên mỗi mẫu là vài vạn cân, thì trên một mẫu đất chỉ tính riêng hạt lúa mì hay hạt thóc thôi đã phải trải dày đặc rồi, điều đó hoàn toàn không thể tin được.
Lúc đó tôi đã bốn bảy bốn tám tuổi, không còn là trẻ con nữa; tôi là giáo sư đại học từng được giáo dục bài bản, từng du học nước ngoài, thế mà tôi vẫn tin sái cổ vào tất cả những điều này. "Người có gan lớn bao nhiêu, đất có sản lượng lớn bấy nhiêu", tôi tin chắc điều đó. Trong lòng tôi còn thầm cười nhạo những "kẻ nhát gan" có "tư tưởng chưa được giải phóng", cảm thấy chỉ mình tôi là tiến bộ, chỉ mình tôi là cách mạng.
Tiếp theo sau đó là ba năm thiên tai. Có thực sự là "thiên tai" không? Nhìn từ hôm nay thì chưa chắc đã phải. Dù sao thì ai nấy đều bị đói. Tôi từng chịu đói năm năm ở Đức, "đã từng thấy biển lớn thì nước khác chẳng đáng là nước", tôi lúc này không cảm thấy khó chịu chút nào, cũng không hề buông một câu oán trách nào.
Xét từ tình hình cả nước, chính sách lúc bấy giờ đã "tả" đến mức không thể "tả" hơn được nữa, nhiệm vụ cấp bách đương nhiên là chống "tả". Nghe nói Trung ương cũng có dự định như vậy. Thế nhưng, tại Hội nghị Lư Sơn, Bành Đức Hoài đột nhiên xuất hiện. Ông ấy dâng "Vạn ngôn thư", nói vài câu thật lòng, thế là gây họa lớn. Thế là một phong trào chống "tả" lại biến thành chống "hữu". Cho đến tận hôm nay, trong số các công thần khai quốc, người tôi sùng bái nhất, kính trọng nhất không ai khác ngoài Bành đại tướng quân. Ông là một người cứng rắn hiếm có, dám xả thân vì nghĩa, không hề a dua nịnh hót, đại diện cho chính khí hào hùng của dân tộc Trung Hoa.