Göttingen
Ngày 31 tháng 10 năm 1935, tôi từ Berlin đến Göttingen. Ban đầu tôi chỉ định ở lại hai năm, nào ngờ vừa ở là trọn mười năm. Thời gian lưu lại dài như vậy, trong cuộc đời tôi, chỉ đứng sau Tế Nam và Bắc Kinh, trở thành quê hương thứ hai của tôi.
Göttingen là một thành phố nhỏ, dân số chỉ có một vạn, nhưng sinh viên lưu động di dời đôi khi lên tới hai, ba vạn, là một thành phố đại học điển hình. Đại học nơi đây đã có lịch sử mấy trăm năm, rất nhiều cái tên lừng lẫy trong lịch sử học thuật và văn học Đức đều có liên quan đến trường đại học này. Những con đường mang tên họ có ở khắp nơi. Ngay khi bước chân vào thành phố, bạn đã cảm nhận được bầu không khí văn hóa và học thuật tràn ngập khắp chốn, tựa như một thiên đường học thuật, một chốn thanh tịnh văn hóa.
Göttingen từ lâu đã nổi tiếng khắp nước Đức với phong cảnh tuyệt đẹp. Phía đông rừng cây dày đặc, bốn mùa cỏ xanh như thảm. Ngay cả khi mùa đông tuyết rơi, thảm cỏ bị vùi dưới tuyết trắng, vẫn xanh tươi như mùa xuân. Nơi đây mùa đông không lạnh, mùa hè không nóng, chưa từng gặp gió lớn. Không cần quạt, cũng chẳng cần màn, ruồi muỗi trở thành động vật hiếm, bọ chét hay rệp giường càng là chuyện chưa từng nghe thấy. Đường phố sạch sẽ đến mức kỳ lạ, bạn nằm lăn lộn trên đường cái tuyệt đối không dính lấy chút bụi bẩn nào. Các bà cụ trong mọi nhà dùng xà phòng cọ rửa vỉa hè đã trở thành chuyện cơm bữa. Ở trung tâm thành phố, nhà cửa đều mang kiến trúc thời Trung Cổ, ít nhất cũng bốn, năm tầng. Đặt mình giữa không gian ấy, con người như được trở1 về thời Trung Cổ. Tường thành cổ vẫn được giữ lại, bên trên mọc đầy những cây sồi cao chọc trời. Khi còn học ở Thanh Hoa, tôi rất thích đọc thơ của nhà thơ trữ tình đoản mệnh người Đức Hölderlin, anh ấy dường như rất thích cây sồi, trong thơ thường xuyên nhắc đến nó. Thế nhưng tôi mãi vẫn không biết cây sồi trông ra sao. Hôm nay vô tình bắt gặp, mừng rỡ khôn tả. Từ đó về sau, tôi thường đến tường thành cổ để tản bộ, dưới bóng râm của những tán sồi, xung quanh vắng bóng người, một mình tôi lặng ngồi trầm tư, trở thành một trong những kỷ niệm nên thơ nhất trong mười năm sống ở Göttingen, cho đến nay vẫn nhớ mãi khôn nguôi.
Khi mới đến Göttingen, tôi chân ướt chân ráo, lạ nước lạ cái. Tiền bối Lạc Sâm đã ra ga đón tôi, lại còn sắp xếp chỗ ở ổn thỏa cho tôi. Chủ nhà họ Oppe1, là một cặp vợ chồng già, chỉ có một cậu con trai. Con trai đã lớn, đi học ở thành phố khác, liền đem căn phòng cậu ấy ở cho tôi thuê. Nam chủ nhà là kỹ sư của tòa thị chính, một người Đức điển hình, thật thà đến mức ngay cả nói chuyện cũng không đành lòng nói lớn. Nữ chủ nhà khoảng hơn năm mươi tuổi, là một phụ nữ gia đình Đức điển hình, từng nhận giáo dục trung học, biết thưởng thức văn học Đức, thích nhạc cổ điển Đức, gu thẩm mỹ có phần bảo thủ, hễ nhắc đến nhạc Jazz là nét mặt đầy vẻ khinh bỉ, cười nhạt không thôi. Bà có tất cả những ưu điểm của phụ nữ Đức: lương thiện, chính trực, biết quan tâm người khác, có lòng trắc ẩn. Nhưng cũng có một số điểm thiếu sót nhỏ, ví dụ như bà có một người bạn thân là góa phụ, hai người thường xuyên qua lại. Có một lần, người bạn gái này nhìn thấy chiếc mũ mới mua của bà, thích đến mức muốn mua một chiếc y hệt, bà liền tỏ ra vô cùng bất mãn, kể với tôi rất nhiều điều không hài lòng về người bạn gái này. Hóa ra phụ nữ phương Tây — ở một số phương diện, đàn ông cũng vậy — tuyệt đối không cho phép người khác đội chiếc mũ giống hệt, mặc bộ quần áo giống hệt. Điểm này người Trung Quốc chúng ta dù thế nào cũng khó mà hiểu nổi. Từ đây có thể thấy, nữ chủ nhà của tôi mang tập tính tiểu thị dân khá đậm. Tuy nhiên, ngọc có vết nhưng không hại đến độ sáng, bà là một trong những người phụ nữ tốt nhất mà tôi từng gặp trong đời, hiền lành tựa như từ mẫu.
Tôi cứ thế ở lại trong một gia đình Đức chỉ có một cặp vợ chồng già như vậy, cùng hai cụ quây quần sớm hôm, trở thành một thành viên trong gia đình này, ở liền một mạch mười năm, chưa từng chuyển nhà lần nào. Ở đây tôi nói trước tình hình chung của gia đình này, chi tiết sau này sẽ còn nhắc đến.
Tâm trạng của tôi khi mới đến Göttingen ra sao? Để đảm bảo tính chân thực, tôi xin chép lại một đoạn nhật ký vào ngày thứ hai sau khi tôi đến Göttingen:
Cuối cùng lại đến Göttingen rồi. Sau đây, trong cuộc sống phiêu bạt bất định sẽ có một quãng đời tương đối ổn định dài hơn một chút. Tôi vốn là người thích mơ mộng, hơn nữa tôi còn tự tô điểm cho giấc mơ đủ mọi màu sắc. Ban đầu khi tôi mơ được đến nước Đức, nước Đức là thiên đường của tôi, là quốc gia lý tưởng của tôi. Tôi ảo tưởng nước Đức có ánh nắng màu vàng kim, có Wahrheit (chân lý), có Schönheit (cái đẹp). Cuối cùng tôi cũng bắt được giấc mơ, tôi đã đến nước Đức. Thế nhưng thứ nhận được lại là sự thất vọng và trống rỗng. Tất cả hy vọng của tôi đều hóa thành bọt nước rồi tiêu tan. Tuy nhiên, ngay lập tức lại có những giấc mơ mới nổi lên. Tôi mơ rằng mình ở Göttingen, trong cuộc sống tương đối ổn định dài hơn một chút này, tôi có thể đọc chút sách vở, đọc những áng văn từng có vinh quang thời cổ đại và vinh quang ấy sẽ mãi mãi không bao giờ mai một. Bây giờ lại cuối cùng đến được Göttingen rồi. Tôi không biết mình có nắm bắt được giấc mơ này không. Kỳ thực lại có ai biết được chứ?
Ngày 1 tháng 11 năm 1935
Từ đoạn nhật ký trên có thể thấy, trước mắt tôi lúc bấy giờ vẫn là một màn sương mù mịt mờ, vẫn chưa tìm ra con đường mình phải đi.
Mà ở Göttingen, con đường tôi phải đi cuối cùng đã tìm thấy, ý tôi là việc học tiếng Phạn. Con đường này, tôi đã đi gần sáu mươi năm, sau này vẫn sẽ tiếp tục đi, cho đến khi không thể đi nổi nữa.
Con đường này gắn liền không thể tách rời với Đại học Göttingen. Thế nên ở đây tôi muốn nói về trường đại học này.
Tôi đã giới thiệu đôi chút về trường đại học ở trên, bởi vì muốn giới thiệu Göttingen thì bắt buộc phải giới thiệu trường đại học. Chúng ta thậm chí có thể nói, Göttingen sở dĩ trở thành Göttingen chính là vì có trường đại học này. Trường đại học này được thành lập từ thời Trung Cổ, đến nay đã có lịch sử mấy trăm năm, là một trong những trường đại học tương đối cổ xưa ở châu Âu. Trường có tổng cộng năm khoa: Khoa Triết học, Khoa Khoa học tự nhiên, Khoa Luật, Khoa Thần học, Khoa Y học. Từ trước đến nay không có một tòa nhà thống nhất nào, không có một tòa cao ốc chung nào. Các khoa phân bố ở mọi ngóc ngách trong thành phố, các viện nghiên cứu lại càng phân tán vô cùng, rất nhiều đường lớn ngõ nhỏ đều có viện nghiên cứu của trường đại học. Ký túc xá sinh viên lại càng không có quy mô lớn. Một số ít sinh viên ở trong hội sinh viên của riêng họ, đại đa số phân tán ở trọ trong nhà dân. Trung tâm hành chính gọi là Aula, tầng dưới là các bộ phận giảng dạy và hành chính, tầng trên là Viện Hàn lâm Khoa học Göttingen. Nơi lên lớp của các ngành văn pháp có hai nơi: một nơi gọi là Giảng đường lớn (Auditorium), một nơi gọi là Tòa nhà nghiên cứu (Seminargebude). Ban ngày, phần lớn những người đi trên phố lớn là nam nữ sinh viên đến các nơi lên lớp. Tấp nập nhộn nhịp, vô cùng náo nhiệt.
Trong lịch sử, trường đại học đã đào tạo ra rất nhiều nhân tài kiệt xuất. Nhà toán học vĩ đại nhất nước Đức Gauss chính là giáo sư của trường đại học này. Sau Gauss, nơi đây còn sản sinh ra rất nhiều nhà toán học lớn. Từ cuối thế kỷ 19 cho đến khi tôi đến, nơi đây được công nhận là trung tâm toán học thế giới. Lúc bấy giờ, nhà toán học vĩ đại nhất đương thời David Hilbert tuy đã nghỉ hưu nhưng vẫn còn sống. Ông đặc biệt thân thiện với sinh viên Trung Quốc. Tôi từng gặp ông trong một hiệu sách, ông bước tới và chào hỏi tôi. Ngoài toán học ra, đội ngũ giáo sư trong các ngành khoa học tự nhiên như vật lý, hóa học, thiên văn, khí tượng, địa chất... đều vô cùng hùng hậu. Có vài người đoạt giải Nobel đang giảng dạy ở đây. Nhà hóa học lừng danh toàn cầu A. Windaus chính là một trong số đó.
Đội ngũ giáo sư văn khoa cũng hùng hậu không kém. Anh em nhà Grimm chiếm vị trí quan trọng trong lịch sử văn học và học thuật Đức, đều từng ở Đại học Göttingen. Truyện cổ tích của họ lưu hành toàn thế giới, ở Trung Quốc cũng có thể gọi là ai ai cũng biết. Bộ đại từ điển của họ, hơn một trăm năm sau mới được nhiều chuyên gia Đức biên soạn hoàn thành, trở thành một sự kiện lớn trong nghiên cứu ngôn ngữ Đức.
Tình hình văn lý khoa của Đại học Göttingen đại khái là như vậy.
Trong một thành phố đại học diện tích tuy không lớn nhưng đối với một thanh niên xứ người như tôi lại giống như một mê cung thế này, muốn tìm được các cơ quan liên quan, tìm được nơi lên lớp thực ra không hề dễ dàng. Nếu không có người hỗ trợ, dẫn đường, thì sẽ mất phương hướng. Tôi may mắn ba đời mới tìm được một người dẫn đường như thế, đó chính là Chương Dụng. Cha của Chương Dụng là "Lão hổ tổng trưởng" Chương Sĩ Chiêu lừng danh thiên hạ. Ông ngoại là Ngô Trường Khánh từng thống binh kháng Nhật ở Triều Tiên. Mẹ là Ngô Nhược Nam, từng làm thư ký cho Tôn Trung Sơn, tên xuất hiện trong "Lịch sử văn học Trung Quốc hiện đại" của Tiền Cơ Bác. Tóm lại, anh ấy xuất thân từ đại gia thế tộc, danh môn thư hương. Nhưng lại hoàn toàn không giống với những công tử bột "nha nội" mà tôi từng thấy ở Berlin, không có chút tập tính ăn chơi trác táng nào. Anh ấy có phần hơi cao ngạo tự sướng, mang đậm vẻ thư sinh. Anh ấy có gia học uyên thâm, đạt thành tựu sâu sắc về văn hiến cổ điển Trung Quốc, biết viết văn cổ, làm thơ cũ. Thế nhưng lại cứ thích toán học, thế là đến Göttingen, trung tâm toán học thế giới này để học tiến sĩ. Lúc tôi đến, anh ấy đã ở đây được năm sáu năm, cụ thân sinh Ngô Nhược Nam ở cùng con trai tại đây. Lưu học sinh Trung Quốc ở Göttingen vốn chỉ có ba, bốn người. Chương Dụng tính tình cô độc, kiêu ngạo, không qua lại với họ. Do từ nhỏ tôi thích tạp học, đọc không ít thơ từ cổ điển Trung Quốc, có cái nhìn riêng về văn học, nghệ thuật, tôn giáo v.v.. Lạc Sâm tiên sinh giới thiệu tôi quen biết Chương Dụng, qua mấy buổi trò chuyện ngắn ngủi, có thể nói là tâm đắc như quen từ trước, tâm ý tương thông. Anh ấy có lẽ cho rằng tôi hoàn sự khác biệt với những lưu học sinh Trung Quốc nhạt nhẽo, mặt mày đáng ghét kia, nên lập tức tỏ ý coi trọng, tâm đồng ý hợp. Anh ấy từng tặng một bài thơ:
Không cốc túc âm nhất thức quân
Hạng kỳ thi bá khổ tương huân
Thể tài tân cựu đồng thường thí
Thai tức trung trung mộc kiến văn
Hung túc phú tài lai vật dịch
Khí hư đại bút phát thanh phân
Thiên kim tệ tảo thục khinh trọng
Hậu thế phì câu định tiểu văn
Có thể thấy được tâm trạng của anh ấy. Tôi cũng cho rằng, một người như Chương Dụng tuyệt đối không thể tìm thấy ở quán cơm Trung Quốc tại Berlin. Thế nên tôi cũng rất sẵn lòng thân thiết với anh ấy. Chương bá mẫu có một lần nói với tôi rằng: "Từ khi cháu đến, Chương Dụng cứ như biến thành một con người khác. Bình thường nó tuyệt đối không đi thăm ai, thế mà hễ đến nhà cháu là cứ ở lỳ không chịu về." Tôi mới đến Göttingen, người đồng hành cùng tôi bươn chải khắp thành phố, đến phòng giáo vụ đại học, đến viện nghiên cứu, đến tòa thị chính, đến nhà bác sĩ v.v., đăng ký chọn môn, làm thủ tục, chính là Chương Dụng. Anh ấy mặc chiếc áo bồng đen cũ kỹ ấy, lắc lư thân hình gầy gò không cao lắm, cùng tôi đi khắp nơi. Cảnh tượng tình hình ấy, đến nay vẫn hiện rõ như rành rành trước mắt.
Anh ấy dẫn tôi đi quen thuộc đường sá Göttingen; nhưng con đường tôi phải tự đi vẫn chưa tìm thấy.
Như tôi đã đề cập ở trên, khi mới đến Göttingen, tôi đã có ý định học văn tự cổ. Nhưng đây chỉ là một ý nghĩ mơ hồ, rốt cuộc nên học loại văn tự cổ nào, bản thân tôi cũng không rõ ràng. Khi ở Berlin, Uông Điện Hoa từng khuyên tôi học tiếng Hy Lạp và tiếng Latinh, cho rằng đây là những thứ tổ quốc cần đến lúc bấy giờ. Khi đến Göttingen, đem vấn đề này trao đổi với Chương Dụng, anh ấy khuyên tôi chỉ nên đọc tiếng Hy Lạp, nếu kiêm cả tiếng Latinh thì trong hai năm thời gian sẽ không kịp. Trong trường trung học ở Đức, phải học tiếng Latinh tám năm, tiếng Hy Lạp sáu năm. Tôi nghe theo ý kiến của anh ấy. Học kỳ đầu tiên chọn môn, liền lấy tiếng Hy Lạp làm trọng tâm. Đại học ở Đức hoàn toàn tự do. Chỉ cần tốt nghiệp trung học, là có thể muốn vào trường đại học nào thì vào trường đó, không hề hiểu thế nào là kỳ thi tuyển sinh đại học. Sau khi nhập học, muốn vào khoa nào thì vào khoa đó; muốn đổi khoa, bất cứ lúc nào cũng được; muốn chọn bao nhiêu môn, chọn môn gì, hoàn toàn tùy ý; người học văn khoa có thể chọn môn của y học, thần học; cũng có thể chỉ chọn một môn, hoặc chọn mười môn, tám môn. Khi lên lớp, muốn lên thì lên, không muốn lên thì đi; đến muộn về sớm, hoàn toàn tự do. Chưa từng có kỳ thi trên lớp. Có những môn khi bắt đầu cần giáo sư ký tên, cái này gọi là báo danh trước khi khai giảng (Anmeldung), sinh viên cầm sổ đăng ký môn học (Studienbuch) xin giáo sư ký; có những môn khi kết thúc vẫn cần giáo sư ký tên, cái này gọi là giáo sư ký tên khi kết thúc môn học (Abmeldung). Lúc này, sinh viên và giáo sư có thể nói là không có mấy quan hệ. Có những sinh viên, khi mới vào đại học, một năm học, hoặc thậm chí một học kỳ đổi một trường đại học. Trải qua mấy bận chuyển trường, hai ba năm sau, chọn được trường đại học vừa ý, khoa ngành vừa ý, lúc này mới ổn định lại, tiếp xúc với giáo sư, xin tham gia lớp nghiên cứu chuyên đề của ông, qua một hai lớp nghiên cứu chuyên đề, thầy trò hiểu nhau hơn, giáo sư cho rằng đứa trẻ này dạy được, mới giao đề tài luận án tiến sĩ. Lại trải qua mấy năm nỗ lực viết lách, giáo sư hài lòng rồi, thì tiến hành bảo vệ luận án tiến sĩ, đạt yêu cầu là có thể nhận được học vị tiến sĩ. Ở Đức, giáo sư là người quyết định tất cả, viện trưởng, hiệu trưởng hay bộ trưởng đều không có quyền can thiệp vào quyết định của giáo sư. Nếu một sinh viên không muốn làm luận án, tuyệt đối không có ai ép buộc cậu ta. Chỉ cần bản thân có tiền, cậu ta có thể học mười năm tám năm. Điều này gọi là "sinh viên vĩnh cửu" (Ewiger Student), là một loài động vật quý hiếm mà trên thế giới không đâu có.
Tôi chính là trong bầu không khí hoàn toàn tự do ấy, đã chọn tiếng Hy Lạp vào học kỳ đầu tiên. Ngoài ra còn chọn tạp nham rất nhiều môn khác, mỗi ngày lên lớp sáu tiếng. Ý định của tôi là luyện nghe tiếng Đức chứ không hề muốn học cái gì.
Việc chọn môn của tôi tuy lấy tiếng Hy Lạp làm chủ, nhưng tâm trạng học tập lúc cao lúc thấp, trước sau vẫn không kiên định. Ấn tượng buổi học đầu tiên đã không tốt. Trong nhật ký ngày 5 tháng 12 năm 1935 có viết:
Lên lớp rồi, giọng của Rabbow quá nhỏ, tôi hoàn toàn không nghe hiểu. Ông ấy cũng không hỏi tôi, ngồi trên thảm gai như ngồi trên đống lửa, đau khổ vô cùng. Lúc tan lớp đi bộ về nhà, sự đau khổ gặm nhấm tâm can tôi — giấc mơ đẹp đẽ duy nhất tôi ấp ủ ở Göttingen, chính là học tiếng Hy Lạp. Thế nhưng, nhìn bộ dạng ngày hôm nay xem, học tiếng Hy Lạp lại biến thành một nỗi đau khổ tột cùng. Chẳng lẽ tôi sắp chẳng làm nên tích sự gì hay sao?
Những ghi chép dao động như vậy trong nhật ký còn có rất nhiều nơi, có thể thấy lòng tin không hề kiên định. Trong khoảng thời gian đó, tôi còn tự học tiếng Latinh một thời gian. Điều thú vị nhất là, có một lần bản thân lại còn muốn học chữ Ai Cập cổ. Tâm trạng hỗn loạn có thể thấy được phần nào.
Những điều này đều cho thấy, tôi vẫn chưa tìm ra con đường mình phải đi.
Còn về tiếng Phạn, khi còn đọc sách ở trong nước, tôi từng nảy sinh ý định học tập. Nhưng lúc đó trong nước không có ai dạy tiếng Phạn, nên nguyện vọng không thể thực hiện. Đến Göttingen, quen biết một lưu học sinh Trung Quốc học ngành luyện kim người Hồ Nam tên là Long Phi Viêm (Phạm Vũ), anh ấy chuyên tâm về khoa học kỹ thuật, không hiểu sao lại từng học tiếng Phạn hai học kỳ. Lúc tôi đến, anh ấy đã không học nữa, liền đem cuốn ngữ pháp tiếng Phạn do Stenzler soạn mà anh ấy từng dùng tặng lại cho tôi. Tôi cũng từng bàn với Chương Dụng về vấn đề học tiếng Phạn, anh ấy cổ vũ tôi học. Thế nên, giữa lúc tôi đang hoang mang chần chừ lựa chọn con đường đi, lại tăng thêm một tầng hỗn loạn. May mà sự hỗn loạn này chỉ là tạm thời, chẳng bao lâu sau đã có ánh nắng rọi qua lớp mây mù hỗn loạn. Trong nhật ký ngày 16 tháng 12 có viết:
Tôi lại nghĩ đến việc cuối cùng mình vẫn phải đọc Sanskrit (tiếng Phạn). Văn hóa Trung Quốc chịu ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ quá sâu sắc. Tôi muốn nghiên cứu triệt để mối quan hệ văn hóa Trung - Ấn, có lẽ sẽ có chút phát minh chăng. Ở Đức mà học tốt được mấy thứ tiếng muốn học, thì chuyến đi này cũng không uổng phí, đặc biệt là Sanskrit, sau khi về nước muốn học lại, không những không có cơ hội như thế, mà cũng không có người như thế.
Trong nhật ký ngày hôm sau lại viết:
Tôi lại nghĩ đến Sanskrit, tôi nghĩ đi nghĩ lại, cảm thấy không học không được.
Trong nhật ký ngày 2 tháng 1 năm 1936 viết:
Vẫn quyết định đọc Sanskrit. Sự thay đổi chóng vách trong sở thích của bản thân khiến chính tôi cũng có chút kinh ngạc. Lúc quyết định đọc tiếng Hy Lạp, bản thân đã thề thốt và hy vọng lần này đừng thay đổi nữa, hơn nữa bản thân cũng đinh ninh sẽ không thay đổi nữa, thế mà cuối cùng lại thay đổi rồi. Bây giờ tôi vẫn thề thốt và hy vọng đừng thay đổi nữa. Cứ thay đổi mãi thế này, sẽ chẳng làm nên tích sự gì đâu. Không biết Schicksal (số phận) có cho phép tôi lần này kiên định niềm tin của mình không?
Lời thề và hy vọng lần này của tôi không rơi vào không trung, số phận đã cho phép tôi kiên định niềm tin của mình.
Con đường mà cả đời tôi phải đi cuối cùng đã được tìm thấy, tôi cứ thế bước đi trên con đường này suốt hơn nửa thế kỷ, vẫn luôn đi cho đến tận bây giờ, và vẫn sẽ tiếp tục đi nữa.
Göttingen thực ra là nơi lý tưởng nhất để học tiếng Phạn. Ngoài thành phố u tịch, phong cảnh hữu tình kể trên, Đại học Göttingen còn có truyền thống lâu đời nghiên cứu tiếng Phạn và ngôn ngữ học so sánh. Nửa đầu thế kỷ 19, bậc thầy nghiên cứu bản dịch chuyển ngữ "Kalila wa-Dimna" của "Ngũ thư", người sáng lập lịch sử văn học so sánh T. Benfey từng giảng dạy ở đây. Cuối thế kỷ 19, Franz Kielhom đảm nhận chức giáo sư tiếng Phạn tại chốn này. Kế nhiệm ông là Giáo sư Hermann Oldenberg. Người kế nhiệm Giáo sư Oldenberg là Giáo sư Sieg - bậc thầy đọc hiểu văn bản mảnh vỡ tiếng Tochari. Năm 1935, Sieg nghỉ hưu, Waldschmidt tiếp quản ghế giáo sư tiếng Phạn. Đây chính là lúc tôi đến Göttingen. Jakob Wackernagel - người được học giả Ấn Độ ca ngợi là nhà Phạn ngữ vĩ đại nhất còn sống - từng giảng dạy tại khoa ngôn ngữ học so sánh. Quả thật có thể coi là bầu trời Phạn học, các vì sao tụ hội. Thêm vào đó, thư viện trường đại học có lịch sử cực kỳ lâu đời, quy mô cực kỳ lớn, lượng sách phong phú tột bậc, danh tiếng cực kỳ cao, lượng sách tiếng Phạn đứng đầu nước Đức, nghe nói đều là do Kielhorn lùng sục từ Ấn Độ về. Điều kiện như thế, ở nước Đức lúc bấy giờ, là vô địch thiên hạ.
Quyết tâm đã định, học kỳ bắt đầu vào mùa xuân năm 1936, tôi chọn môn tiếng Phạn. Ngày 2 tháng 4, tôi đến Viện nghiên cứu phương Đông tại tòa nhà Gauss-Weber để học buổi đầu tiên. Đây là một tòa kiến trúc vô cùng cổ xưa, hồi ấy nhà toán học lớn Gauss và nhà vật lý học lớn Weber thử nghiệm điện báo do họ phát minh chính là ở tòa nhà này, nhờ đó nó nổi tiếng toàn cầu. Tầng dưới là phòng nghiên cứu Ai Cập học, phòng nghiên cứu tiếng Babylon, Assyria, Ả Rập. Tầng trên là phòng nghiên cứu ngữ tộc Slav, phòng nghiên cứu tiếng Ba Tư, Thổ Nhĩ Kỳ và phòng nghiên cứu tiếng Phạn. Lớp học tiếng Phạn được tổ chức ngay tại phòng nghiên cứu. Đây là buổi lên lớp đầu tiên của Giáo sư Waldschmidt, cũng là lần đầu tiên tôi gặp mặt ông. Trông ông rất trẻ. Ông là học sinh của bậc thầy Phạn học Heinrich Lüders tại Đại học Berlin, là chuyên gia nghiên cứu các mảnh vỡ kinh Phật bằng tiếng Phạn khai quật ở Tân Cương, tuy tuổi đời còn trẻ nhưng đã khá có tiếng tăm trong giới Phạn học thế giới. Thế mà người chọn học lớp tiếng Phạn lại chỉ có một mình tôi, hơn nữa còn là người ngoại quốc. Dù chỉ có một học sinh, ông vẫn giảng bài vô cùng nghiêm túc, giảng liền một mạch đến 4 giờ mới tan lớp. Đó chính là sự khởi đầu việc học tiếng Phạn của tôi. Viện nghiên cứu có một thư viện nhỏ, số đầu sách chưa đến một vạn, thế nhưng đối với một người mới bắt đầu mà nói, thì cần gì có nấy. Quý giá nhất là bộ sưu tập gồm cả trăm cuốn luận văn của các học giả Phạn học Đức và các nước trên thế giới gửi cho Oldenberg, được phân loại theo môn, đóng thành tập, kích thước lớn nhỏ khác nhau, ngôn ngữ khác nhau. Nếu bản thân tự đi sưu tầm thì dù thế nào cũng không thể đầy đủ thế này, bởi vì có những tạp chí cực kỳ ít người đọc, đến các thư viện lớn chưa chắc đã tra cứu được. Trên bức tường quay mặt ra phố, trong khung kính dán ảnh của các học giả Phạn học Đức, có tới ba, bốn mươi người. Từ đó có thể thấy được sự thịnh vượng của Phạn học nước Đức. Đây là nơi vô cùng đáng tự hào của giới học thuật Đức.
Từ đó trở đi, ngày nào tôi cũng đến viện nghiên cứu này.
Từ đó trở đi, tôi đã tìm thấy con đường mà mình thực sự muốn đi.