Ở huyện Lăng Dương có một người tên là Chu Nhĩ Đán, tự là Tiểu Minh. Tính tình chàng hào sảng, khẳng khái nhưng tư chất lại vô cùng ngu muội, dẫui chăm chỉ đèn sách bao phen vẫn chẳng tiến bộ được là bao. Một hôm, chàng cùng đám bạn đồng môn uống rượu, có kẻ nổi hứng bông đùa rằng: “Người đời đồn rằng Chu huynh gan dạ hơn người. Nay nếu huynh dám vào điện Thập Vương lúc nửa đêm, cõng pho tượng Phán quan dưới chái hiên bên tả về đây, bọn này xin mở tiệc thết đãi một chầu.” Nguyên do là tại đất Lăng Dương có một ngôi chùa bài trí tranh tượng Thập Điện Diêm Vương, thần quỷ đều tạc bằng gỗ, trông sống động như thật; đặc biệt dưới chái hiên phía đông có thờ một pho tượng Phán quan đứng thẳng, mặt xanh râu đỏ, tướng mạo vô cùng hung dữ gớm ghiếc. Thỉnh thoảng về đêm, người ta còn nghe thấy tiếng tra khảo roi vọt vẳng ra từ hai bên chái hiên, ai lỡ bước vào cũng phải dựng tóc gáy vì kinh hãi; bởi thế đám bạn hữu mới nghĩ ra trò này để thử lòng can đảm của họ Chu. Nghe dứt lời, Chu mỉm cười đứng dậy, thẳng tiến về phía ngôi chùa; chẳng bao lâu sau, mọi người đã nghe thấy tiếng chàng oang oang từ ngoài cổng: “Có quan Phán quan giá đáo!” Ai nấy thất kinh đứng bật dậy, vừa lúc Chu cõng pho tượng bước vào, đặt ngay lên bàn rượu, rồi kính cẩn rót ba chén rượu để bái tạ.

Đám bạn chứng kiến cảnh tượng quái đản ấy thì sợ run người, chẳng ai dám ngồi lại uống tiếp, liền rối rít van nài chàng hãy mau đem trả tượng về chỗ cũ. Nhưng Chu trước tiên lại rưới chén rượu xuống đất, khấn với pho tượng rằng: “Kẻ hèn này tính tình thô lậu, chỉ có chút gan cùng mình, mạo phạm tôn nhan xin ngài xá tội. Nhà bỉ nhân ở ngay gần đây, nếu ngài không chê, khi nào rảnh rỗi kính mời ngài ghé qua tệ xá cùng uống chén rượu tao ngộ.” Dứt lời, chàng lại cõng tượng Phán quan đem về chùa. Hôm sau, đám bạn giữ đúng lời hẹn thết tiệc rượu cho chàng, Chu uống đến chập tối mới ngà ngà say trở về nhà. Thấy trong lòng vẫn chưa thỏa cơn men, chàng khêu sáng ngọn đèn, định tự rót thêm chén nữa, thì bỗng nhiên tấm rèm trúc bị gạt sang một bên, rồi một bóng người sừng sững bước vào: chính là vị Phán quan nọ. Chu hốt hoảng đứng dậy nói: “Ôi chao! Chắc là ngài đến để lấy đầu tôi vì tội mạo phạm đêm trước chăng?” Vị Phán quan vuốt chòm râu xum xuê, cười bảo: “Đâu có chuyện đó. Đêm qua tiên sinh có lòng mời ta tới uống rượu; nay rảnh việc nên ta ghé lại thăm.” Chu mừng rỡ vô cùng, vội mời khách ngồi vào ghế trên, còn mình thì lau dọn chén bát, định đi nhóm lửa hâm rượu. Phán quan liền bảo: “Trời đang ấm, cứ để rượu lạnh mà uống cho sảng khoái.” Chu nghe theo, đặt bình rượu lên bàn rồi chạy ra sau bảo gia nhân sửa soạn vài món nhắm. Người vợ nghe chuyện có quỷ thần đến chơi thì kinh hãi tột cùng, van lơn chồng đừng ra tiếp khách; nhưng Chu chỉ đợi đồ nhắm dọn xong là bưng thẳng lên nhà trên.

Hai người cụng chén qua lại vô cùng tâm đắc, hồi lâu sau Chu mới đánh bạo hỏi tên họ của khách. Vị Phán quan đáp: “Ta họ Lục, không có tên tự.” Đoạn hai người lại bàn luận văn chương thi phú, lời qua tiếng lại đối đáp trôi chảy như tiếng vang vọng theo âm thanh. Phán quan hỏi Chu có hiểu được thuật làm văn chăng, chàng thưa rằng chỉ tạm phân biệt được câu văn hay dở; nhân đó Lục phán quan bèn ngâm vài câu thơ dưới cõi âm, nghe ra cũng chẳng khác gì thơ chốn nhân gian là mấy. Khách quả là tay hào ẩm, cứ bưng chén lên là cạn sạch mười chung một hơi; trong khi Chu đã uống rượu suốt cả ngày nên chẳng mấy chốc đã say mèm, gục đầu xuống bàn ngủ thiếp đi. Lúc tỉnh dậy, đèn sáp đã tàn, trời vừa hửng sáng, khách tự bao giờ đã rời đi mất. Từ độ ấy trở đi, Lục phán quan thường xuyên ghé chơi, lâu dần hai bên kết tình bằng hữu vô cùng thắm thiết. Có những đêm vị thần ngủ lại tệ xá, Chu đem văn chương của mình ra khoe, Phán quan đều dùng bút phê son gạch chéo lem nhem, chê là chẳng có một câu nào dùng được. Một tối nọ, Chu lại quá chén nên lên giường đi nằm trước, mặc cho Lục phán quan một mình ngồi uống rượu. Đang chìm trong giấc ngủ say mèm, chàng bỗng thấy bụng đau quặn thắt; lúc choàng mắt dậy thì hoảng hồn thấy Lục phán quan đang đứng bên mép giường, đã mổ toang lồng ngực của chàng ra và đang tỉ mỉ sắp đặt lại nội tạng bên trong. Chu kinh hãi kêu lên: “Bỉ nhân có thù oán gì với ngài đâu, sao ngài lại nỡ hại tôi thế này?”

Phán quan vừa cười vừa đáp: “Đừng sợ, ta đang đổi cho ngươi một quả tim thông tuệ hơn đấy thôi.” Nói rồi, ngài thong thả đặt nội tạng của Chu trở lại vào trong, khép miệng vết mổ rồi dùng một dải lụa quấn chặt ngang lưng chàng lại. Kỳ lạ thay, trên giường chẳng hề vương một giọt máu, bản thân Chu cũng chỉ thấy trong bụng hơi tê buốt như kim châm. Bấy giờ chàng mới để ý thấy Phán quan đặt một miếng thịt nhỏ lên mặt bàn, bèn tò mò hỏi vật gì. Vị thần đáp: “Đó chính là tim của ngươi đấy. Quả tim này văn mạch bế tắc, chẳng tài nào làm nổi một câu văn hay. Ta vừa xuống cõi âm mượn một quả tim sáng dạ hơn thay cho ngươi, còn quả này ta đem về để thế vào chỗ trống.” Nói đoạn, ngài mở cửa cáo từ. Sáng hôm sau tỉnh dậy, Chu cởi bỏ dải lụa ra xem thì thấy vết thương nơi bụng đã lành lặn tự bao giờ, chỉ còn sót lại một lằn sẹo nhỏ đỏ hồng. Từ ngày đổi tim, chàng bỗng chốc trở nên sáng dạ lạ thường, trí nhớ tăng tiến vượt bậc; chỉ ít ngày sau, Chu đưa văn bài cho Phán quan xem thì được ngài hết lời khen ngợi. Tuy nhiên, Phán quan lại bảo: “Có điều số mệnh của ngươi chỉ đỗ đạt đến bực cử nhân mà thôi, chẳng thể tiến xa hơn được nữa.” Chu hỏi: “Vậy bao giờ tôi mới đỗ?”

Phán quan đáp: “Ngay trong khoa thi năm nay.” Quả nhiên đúng như lời thần đoán, Chu thi đỗ thủ khoa kỳ thi tú tài, rồi đến kỳ thi hương chàng lại đỗ vào hàng năm người đứng đầu bảng cử nhân. Đám bạn học cũ trước kia vốn quen thói cười nhạo chàng là kẻ độn căn, nay thấy chàng đỗ đạt hiển vinh thì đều kinh ngạc tột độ. Đến khi dò la biết được đầu đuôi sự tình, bọn họ xúm lại nài nỉ Chu giới thiệu Lục phán quan giúp đỡ cho mình. Phán quan nhận lời, đám sĩ tử bèn rộn ràng biện lễ sẵn sàng đón tiếp; nhưng đến tối, vừa thấy bóng dáng ngài với chòm râu đỏ rực và đôi mắt quắc lên như ánh chớp, bọn họ khiếp sợ đến mức hàm răng đánh bò cạp vào nhau, rồi từng người một lấm lét lẻn mất dạng. Chu bèn đưa Phán quan về nhà mình uống rượu giải khuây. Trong lúc chén thù chén tạc ngà ngà say, Chu thưa: “Ân đức tái tạo lòng mề ngày trước của tôn giá, bỉ nhân muôn phần ghi tạc; nay ngẫm lại còn một nỗi niềm riêng, chẳng hay ngài có thể rủ lòng thương xót thêm chăng?” Phán quan hỏi việc gì, Chu đáp: “Ngài đã có phép thay tim đổi ruột thì ắt cũng có thuật đổi mặt thay hình. Nhà tôi tính nết tuy đoan chính, vóc dáng cũng chẳng đến nỗi nào, ngặt nỗi dung mạo xấu xí quá. Dám xin tôn thần hạ bút đao giùm cho một phen.” Phán quan cười bảo việc đó làm được, song phải cho ngài ít bữa để tìm kiếm dung nhan thích hợp. Vài ngày sau, vào khoảng nửa đêm, Lục phán quan đến gõ cửa nhà Chu; chàng vội vàng vùng dậy mời khách vào phòng. Khi thắp nến lên, Chu thấy Phán quan giấu vật gì cồm cộm trong vạt áo, gạn hỏi thì ngài cười bảo: “Thứ ngươi nhờ ta đấy, kiếm được món này vất vả lắm thay!”

Nói đoạn, ngài lôi từ trong bọc ra một thủ cấp của một thiếu nữ tuyệt đẹp đưa cho Chu xem; chàng sờ vào thấy máu nơi cổ vẫn còn ấm hổi. Phán quan giục: “Phải làm cho thật mau kẻo gà gáy chó sủa kinh động.” Chu e ngại cửa buồng của vợ bên trong đang cài then, nhưng Phán quan chỉ khẽ chạm tay vào là cánh cửa đã tự động mở toang. Chu dẫn ngài đến bên giường, nơi người vợ đang nằm ngủ nghiêng một bên; Phán quan trao chiếc đầu cho Chu ôm giữ, rồi từ trong ống ủng rút ra một lưỡi dao thép bén ngót có chuôi cong như cán muỗng. Ngài đặt lưỡi dao ngang cổ người vợ rồi nhẹ nhàng cứa qua như gọt quả dưa, chiếc đầu cũ liền lăn tõm xuống mép gối. Đoạn ngài cầm lấy chiếc đầu mỹ nhân mang theo, cẩn thận đặt khít vào cổ, dùng sức ấn nhẹ cho dính chặt, rồi chèn gối hai bên đầu để giữ cho ngay ngắn. Xong xuôi đâu đấy, ngài dặn Chu đem giấu chiếc đầu cũ đi rồi từ biệt ra về. Một lát sau, Chu phụ tỉnh giấc, bỗng thấy quanh cổ có cảm giác ngưa ngứa lạ lùng, quanh hàm lại thô ráp như có vảy. Lấy tay sờ lên mặt, nàng kinh hãi nhận ra trên da toàn là những mảng máu khô đóng cục, liền hốt hoảng cất tiếng gọi a hoàn múc nước vào rửa. Đứa tớ gái vừa nhìn thấy mặt chủ cũng kinh hồn bạt vía; nước rửa mặt hòa vào máu đỏ quánh cả chậu đồng, đến khi gương mặt mới của phu nhân lộ ra thì con bé sợ đến suýt ngất xỉu. Chu phụ vội cầm gương soi lấy mình, đứng chết lặng vì kinh ngạc tột độ; đúng lúc ấy người chồng bước vào, đem ngọn ngành sự việc kể lại cho vợ nghe. Chu ngắm nhìn thật kỹ, thấy vợ mình nay mang một khuôn mặt đoan trang, tú lệ, dung nhan thanh nhã ưa nhìn; nhìn xuống cổ nàng, chỉ thấy một lằn chỉ đỏ viền quanh, da thịt phần trên và phần dưới hơi khác màu nhau một chút. Nguyên do là ở chốn ấy có quan Thị ngự sử họ Ngô, sinh được một cô con gái nhan sắc tuyệt trần, năm ấy mười chín tuổi mà vẫn chưa xuất giá, bởi hai nơi đính hôn trước đều chẳng may qua đời trước ngày cưới. Vào đêm rằm tháng Giêng tết Nguyên tiêu, tiểu thư có đi vãng cảnh điện Thập Vương, chẳng may bị một tên đạo tặc bám đuôi theo dõi, đêm hôm ấy hắn đã lẻn vào nhà sát hại nàng để cướp của.

Nghe thấy động tĩnh trong buồng con, bà mẹ bảo tớ gái sang xem thử sự tình; lúc phát hiện ra thì án mạng đã rồi, cả nhà họ Ngô bừng tỉnh nhốn nháo. Họ đặt thi thể nàng ở gian giữa, đặt chiếc đầu bên cạnh, rồi cả nhà ôm nhau khóc lóc thảm thiết suốt đêm. Đến sáng hôm sau mở tấm vải liệm ra xem, thấy thân xác vẫn còn đó mà chiếc đầu đã không cánh mà bay. Đám thị tỳ bị đánh đòn vì tội lơ là để mất thủ cấp của tiểu thư, còn quan Ngô ngự sử thì lập tức đệ đơn cáo quan huyện. Quan trên đốc thúc nha dịch điều tra ráo riết, nhưng suốt ba ngày trời vẫn chẳng tìm ra manh mối; đúng lúc đó, lời đồn đại về chuyện vợ họ Chu bỗng dưng đổi được đầu lạ bắt đầu truyền đến tai Ngô gia. Sinh lòng nghi hoặc, ông sai một mụ già thân tín sang nhà Chu dò la; mụ vừa nhìn thấy mặt Chu phụ thì nhận ngay ra đó chính là dung nhan của tiểu thư nhà mình, liền vội vã chạy về bẩm báo. Quan Ngô ngự sử không hiểu vì sao thi thể con gái còn ở nhà mình mà đầu lại ở nhà người khác, ngờ rằng Chu đã dùng tà thuật yêu ma để giết hại con mình, lập tức đùng đùng kéo đến tận nhà chất vấn; nhưng Chu phân trần rằng vợ mình chỉ ngủ một giấc bỗng nhiên đổi mặt, bản thân chàng cũng chẳng rõ nguồn cơn, cớ sao lại vu cho chàng tội giết người. Ngô ngự sử nhất quyết không tin, bèn đâm đơn kiện chàng lên công đường; song trước tòa, từ trên xuống dưới gia nhân nhà Chu đều khai y như một lời, khiến quan phủ chẳng thể định tội được. Chu trở về nhà bàn bạc với Lục phán quan; ngài bảo chuyện này chẳng có gì khó, chỉ cần để chính người chết cất lời làm chứng là xong. Đêm ấy, Ngô ngự sử nằm mộng thấy con gái hiện về nghẹn ngào bảo: “Con bị tên Dương Đại Niên ở Túc Khê sát hại, chuyện này hoàn toàn không liên quan gì đến Chu tướng công. Chẳng qua Chu muốn vợ mình xinh đẹp hơn nên Lục phán quan mới lấy đầu con đem ghép cho nàng; bởi thế thân con tuy chết mà đầu con vẫn còn sống. Xin phụ thân chớ nên oán hận người ta.”

Tỉnh dậy, ông đem giấc mộng kể cho phu nhân nghe, lạ thay bà cũng nằm mộng y hệt như vậy; Ngô ngự sử bèn đem việc báo lại với quan huyện. Ít lâu sau, quan quân bắt được tên đạo tặc đúng như tên họ trong mộng, dưới đòn roi tra tấn hắn đã cúi đầu nhận tội. Ngô ngự sử hay tin liền đích thân sang nhà Chu xin được gặp mặt Chu phụ, từ đó coi Chu như con rể trong nhà. Còn chiếc đầu cũ của Chu phụ thì đem về ghép vào thân thể người thiếu nữ bạc mệnh, rồi mai táng chu tất dưới suối vàng.

Sau những biến cố ấy, chàng Chu lại tham dự ba khoa thi tiến sĩ nữa nhưng đều trượt cả, cuối cùng nản lòng mà từ bỏ mộng công danh chốn quan trường. Ba mươi năm êm đềm trôi qua, một đêm nọ Lục phán quan lại hiện về bảo với chàng: “Hiền đệ ơi, đời người chẳng thể sống mãi được. Kỳ hạn của đệ chỉ còn lại năm ngày nữa thôi.” Chu bèn cầu xin Lục phán quan cứu mạng, nhưng ngài lắc đầu đáp: “Sổ trời đã định, lẽ sinh tử đâu thể vì ý muốn phàm trần mà thay đổi được. Vả lại đối với bậc trí giả, sống hay thác cũng chẳng khác gì nhau. Cớ sao cứ phải xem sống là phúc mà chết là họa?”

Chu nghe vậy đành ngậm ngùi chấp nhận, liền sai người sắm sửa sẵn áo quan và đồ khâm liệm; đến ngày hẹn, chàng tắm gội, mặc đồ liệm chỉnh tề rồi thanh thản trút hơi thở cuối cùng. Hôm sau, trong lúc người vợ đang ôm quan tài gào khóc thảm thiết, bỗng thấy Chu từ ngoài cửa cái lững thững bước vào, khiến nàng một phen hồn xiêu phách lạc. Chu ân cần bảo: “Nay ta tuy đã là hồn ma nhưng thân xác này vẫn nguyên vẹn chẳng khác gì lúc sống; vì lưu luyến cảnh mẹ góa con côi nên ta mới trở về thăm.” Vợ nghe vậy càng khóc như mưa gió, Chu hết lời dỗ dành an ủi. Nàng nghẹn ngào thưa: “Thiếp thường nghe người xưa nói kẻ chết có thể hoàn hồn; nay hồn phách chàng vẫn còn vẹn nguyên chưa tan, sao không nhập lại vào xác mà sống với mẹ con thiếp?” Chu đáp: “Thiên mệnh đã định, đâu thể trái nghịch được.” Vợ lại hỏi chàng làm gì ở cõi âm ty, chàng kể rằng nhờ Lục phán quan tiến cử nên đã được bổ một chân Lục sự, có phẩm hàm chức tước đàng hoàng, cuộc sống dưới ấy cũng chẳng đến nỗi khổ sở.

Người vợ toan gặng hỏi thêm thì Chu xua tay ngăn lại: “Lục phán quan cùng đi với ta; nàng hãy mau mau đi chuẩn bị chút rượu và thức ăn.” Nói rồi chàng vội vã bước ra ngoài, người vợ làm theo lời dặn, lát sau nghe thấy tiếng hai người cười nói rôm rả uống rượu trong phòng khách, y hệt như những ngày còn sống. Đến nửa đêm, nàng hé mắt nhìn vào thì thấy cả hai bóng người đều đã biến mất; nhưng cứ cách hai ba ngày Chu lại ghé về một lần, thường ngủ lại qua đêm và quán xuyến mọi việc trong nhà như cũ. Chu có một mụn con trai tên là Vĩ, lúc ấy mới lên năm tuổi; mỗi bận Chu về nhà đều bế bồng đứa trẻ lên lòng âu yếm. Lên tám tuổi, Chu bắt đầu dạy con đọc sách; cậu bé thông minh đỉnh ngộ khác thường, lên chín tuổi đã biết làm văn. Đến năm mười lăm tuổi, Vĩ thi đỗ tú tài mà suốt bấy nhiêu năm vẫn không hề hay biết rằng cha mình đã mất. Kể từ độ ấy, những chuyến về thăm của Chu thưa dần, mỗi tháng họa hoằn chỉ ghé một đôi lần; cho đến một đêm nọ, chàng bảo với vợ rằng đây là lần tương ngộ cuối cùng. Nàng hốt hoảng hỏi chàng đi đâu, Chu đáp rằng chàng vừa được thuyên chuyển đến một nơi xa xôi nhậm chức, công vụ bận rộn lại đường sá cách trở nên chẳng thể nào về thăm nhà được nữa. Hai mẹ con ôm lấy chàng mà khóc lóc thảm thiết, nhưng Chu gạt đi bảo: “Chớ nên làm vậy. Con trẻ nay đã khôn lớn thành người, có thể gánh vác việc nhà thay ta. Cuộc đời dẫu thân thiết đến đâu cũng có ngày phải chia ly.” Đoạn quay sang dặn dò con trai: “Hãy sống cho trọn đạo trượng phu, giữ gìn lấy gia sản này. Mười năm nữa cha con ta ắt sẽ tương phùng.” Nói dứt lời, chàng từ biệt rồi biến mất.

Nhiều năm sau, khi Chu Vĩ hai mươi hai tuổi, chàng thi đỗ tiến sĩ và được triều đình sung chức tế quan trông coi việc tế tự ở lăng tẩm hoàng gia. Trên đường đi nhậm chức, chàng tình cờ chạm trán một đoàn tùy tùng của một vị quan lớn, cờ xí nghi trượng uy nghi rợp trời; nhìn kỹ vào người ngồi trong cỗ xe song mã, chàng bàng hoàng nhận ra đó chính là người cha quá cố của mình. Vĩ vội vàng nhảy xuống ngựa, quỳ mọp bên vệ đường mà rơi lệ nghẹn ngào; thấy vậy, người cha dừng xe lại bảo: “Con đường làm quan của con nghe chừng có nhiều tiếng thơm. Nay ta sắp rời bỏ cõi trần này rồi.” Vĩ phục rạp dưới đất không dám ngẩng lên; người cha bèn giục xe đi tiếp, không nói thêm lời nào nữa. Đi được một đoạn ngắn, Chu ngoảnh lại nhìn con, cởi thanh kiếm đeo bên hông ném lại cho con trai rồi hô lớn: “Hãy đeo thanh kiếm này, tiền đồ của con ắt sẽ hanh thông vinh hiển!” Vĩ toan đuổi theo nhưng chỉ trong chớp mắt, xe cộ, ngựa xe và đoàn tùy tùng đã biến mất hút như một cơn gió lốc thoảng qua. Chàng đứng lặng hồi lâu trong niềm tiếc thương vô hạn, rồi cúi xuống nhặt thanh kiếm lên xem xét thật kỹ. Thanh kiếm được rèn dũa vô cùng tinh xảo, trên thân kiếm có khắc dòng chữ: “Đảm dục đại nhi tâm dục tiểu, trí dục viên nhi hành dục phương.” Về sau, Chu Vĩ quả nhiên làm quan đến bậc đại thần danh vọng lẫy lừng, sinh được năm người con trai đặt tên là Trầm, Khiêm, Ngô, Hồn và Thận. Một đêm nọ, chàng nằm mộng thấy cha hiện về bảo trao thanh kiếm báu ấy lại cho Hồn, chàng y lời làm theo; về sau Hồn cũng làm quan đến chức Tổng đốc, nổi danh là bậc lương thần có tài trị quốc an dân.