Tại tỉnh Quảng Tây, có một học sĩ có chút ít tên tuổi tên là Tôn Tử Sở. Ông sinh ra đã có sáu ngón tay, lại là một kẻ khờ khạo đến mức dễ dàng tin ngay bất cứ lời nhảm nhí nào người ta rót vào tai. Vốn rất nhút nhát trước phái đẹp, chỉ cần trông thấy bóng một người phụ nữ là đủ khiến ông ba chân bốn cẳng chạy trốn; có lần bị lừa vào một căn phòng có mấy tiểu thư quyền quý, mặt ông đỏ bừng tới tận cổ còn mồ hôi thì tứa ra như hạt châu rơi. Bè bạn được một trận cười hả hê trước sự lúng túng của ông, lại thêu dệt nên bao câu chuyện hay ho về cái vẻ ngớ ngẩn của Tôn, khiến ông chết tên với biệt hiệu Tôn Khờ.

Trong thị trấn nơi vị anh hùng của chúng ta sinh sống, có một thương gia giàu có sở hữu gia tài sánh ngang vương tôn công tử, lại giao du toàn với những bậc cao sang quyền quý. Ông có người con gái tên là A-pao sắc nước hương trời, đang độ kén chồng; đám thanh niên môn đăng hộ đối trong vùng thi nhau đến cầu mà chẳng ai vừa mắt người cha. Vừa lúc ấy Tôn Khờ mới góa vợ; có kẻ bèn đùa cợt xúi ông thử vận may, đem tráp sangạm hỏi. Tôn vốn chẳng tự lượng sức mình, liền lập tức nghe theo lời khuyên ấy; nhưng người cha, dẫu biết Tôn là một học sĩ tài cao, vẫn từ chối vì chê nghèo hèn. Lúc bà mối đang lạy từ ra về, tình cờ gặp A-pao liền đem câu chuyện ghé thăm kể lại cho nàng nghe. "Hưa với ông ấy rằng," A-pao cười nói, "nếu chịu chặt đi ngón tay thừa, ta sẽ gả cho." Bà lão đem lời ấy thuật lại với Tôn, Tôn liền đáp: "Việc đó có khó gì đâu," đoạn vớ lấy con dao phăng, chặt đứt phăng ngón tay thừa. Vết thương vô cùng đau đớn khiến ông mất rất nhiều máu suýt bỏ mạng, phải mất bao nhiêu ngày sau mới gượng dậy được. Ông bèn tìm gặp bà mối, dặn nhắn lại với tiểu thư A-pao, bà lão làm y lời; A-pao nghe qua lấy làm kinh ngạc, bèn sai bà lão quay lại giục ông hãy chặt luôn cái sự "ngớ ngẩn" trong tiếng tăm của mình đi. Tôn nghe thế vô cùng tức tối, một mực chối mình không ngốc nghếch; song vì chẳng biết làm sao chứng minh cho tiểu thư thấy, ông đà nghĩ bụng chắc là nhan sắc của nàng ta đã bị phóng đại lên và nàng ta đang làm cao mà thôi. Thế là ông chẳng thèm bận tâm đến nàng nữa cho đến mùa lễ hội mùa xuân năm sau, khi ấy người ta có lệ nam thanh nữ tú đều dập dìu dạo phố, và đám công tử bột trong vùng thường tụ tập từng nhóm để bàn phẩm bình thiên hạ. Bạn bè giục Tôn cùng tham gia chuyến du xuân, có kẻ mỉm cười hỏi ông không muốn tìm lấy một ý trung nhân sao. Tôn thừa biết bọn chúng đang trêu chọc mình, nhưng nghĩ cũng nên tận mắt nhìn cho rõ mặt cái kẻ đã làm cho ông ra nông nỗi trò cười ấy, nên vui lòng nhận lời đi cùng. Chẳng mấy chốc họ trông thấy một thiếu nữ đang nghỉ chân dưới gốc cây, xung quanh vây quanh một đám trai tráng đông nghịt, và họ lập tức quả quyết đó chính là A-pao, quả nhiên đích thị là nàng. Mang nhan sắc tuyệt trần, vòng vây ái mộ cứ thế đông dần lên cho đến khi nàng đứng dậy bước đi. Cơn sốt trong lòng đám thanh niên dâng trào tột độ; họ bàn tán khuôn mặt, bình phẩm đôi chân của nàng, chỉ riêng Tôn là lặng thím không nói một lời; đến khi mọi người đã bước đi chỗ khác, họ ngoảnh lại thì thấy Tôn ngây như phỗng đá vẫn chôn chân tại chỗ cũ. Gọi mấy tiếng chẳng thấy đáp, họ bèn lôi xềnh xệch ông đi theo, miệng cợt nhả: "Hồn vía mi bay theo A-pao cả rồi à?" Tôn vẫn chẳng thèm đáp lại; mà đám bạn cũng chẳng để tâm, vốn đã quen với cái nết kỳ quặc của ông, nên cứ thế vừa đẩy vừa kéo lôi được ông về nhà. Về đến nơi, ông ngã vật xuống giường, nằm li bì suốt cả ngày hôm ấy, bất tỉnh nhân sự cứ như người say rượu. Gọi cũng không tỉnh; người nhà tưởng hồn vía ông đã bay đi mất, bèn tỏa ra các đồng hoang gọi hồn trở về. Thế mà bệnh tình chẳng thấy thuyên giảm chút nào; khi họ lay gọi, hỏi ông bị làm sao, ông chỉ lơ mơ đáp bằng giọng ngái ngủ: "Ta đang ở nhà A-pao đây;" gặng hỏi thêm nữa thì ngậm tăm không nói nửa lời, để lại gia đình trong nỗi thỏ thẻ thấp thỏm khôn nguôi.

Hồi ấy, lúc Tôn Khờ thấy thiếu nữ đứng dậy bỏ đi, lòng dạ khôn nguôi buông bỏ, cứ thế khi thì lẽo đẽo theo sau, khi thì sánh bước bên nàng mà chẳng một ai mảy may lên tiếng ngỏ lời. Cứ thế ông theo nàng về tận nhà, và cứ lưu lại đó suốt ba ngày trời, lòng hằng kén cá chọn canh muốn chạy về nhà kiếm gì bỏ bụng mà ngặt nỗi chẳng nhớ đường về. Lúc bấy giờ Tôn đã thoi thóp chẳng còn bao hơi thở; bạn bè sợ ông sắp đứt bóng, bèn sai người sang thỉnh cầu vị phú thương cho phép vào nhà tìm hồn phách Tôn. Viên thương gia cười bảo: "Hắn có thói quen lui tới nhà ta đâu, lẽ nào lại để quên hồn phách ở đây;" nhưng nể lời khẩn khoản của gia đình Tôn, ông ta vẫn đành cho phép người vào tìm. Thế là một đạo sĩ bước vào nhà, mang theo bộ quần áo cũ của Tôn cùng một tấm chiếu cói; vừa nghe rõ ngọn ngành lý do vị đạo sĩ tới, tiểu thư A-pao liền dẹp bớt rườm rà bằng cách tự tay dẫn thẳng đạo sĩ vào khuê phòng của mình. Đạo sĩ làm phép gọi hồn đúng nghi thức rồi quay về nhà họ Tôn. Vừa đặt chân đến ngưỡng cửa, Tôn rên rỉ một tiếng rồi tỉnh lại; lúc bấy giờ ông có thể miêu tả vanh vách mọi món đồ trang điểm cùng đồ đạc trong phòng A-pao mà không sai một chi tiết. A-pao nghe thuật lại thì kinh ngạc khôn nguôi, trong lòng không kìm được mà sinh lòng cảm mến vì tình ý sâu nặng của ông. Bản thân Tôn, khi đã bình phục rời khỏi giường bệnh, thường thừ người ra ngẩn ngơ như mất hồn; và lúc nào cũng mưu tính tìm cách được thoáng trông thấy A-pao một lần nữa.

Một ngày nọ, hay tin nàng sửa soạn tới chùa Thủy Nguyệt dâng hương vào ngày mùng tám tháng tư, nhân tiết lễ Tắm Phật, ông liền cất công dậy từ tảng sáng ra vệ đường chờ đợi. Mỏi mòn ngóng trông đến mức mắt suýt hoa lên, mặt trời đã ngả bóng qua trưa tiểu thư mới tới nơi; nhưng khi thoáng thấy từ trên xe ngựa có một thư sinh đang đứng chờ bên đường, nàng liền vén mành rèm nhìn ông chăm chú. Tôn phấn khích tột độ lầm lũi bước theo sau, nàng bèn ra hiệu cho một tì nữ đến hỏi danh tính ông. Tôn khai tên họ, lòng dạ chộn rộn không yên; đoạn xe ngựa lăn bánh tiếp, ông lủi thủi quay về nhà. Bệnh cũ tái phát, ông ngã quỵ xuống giường bất tỉnh nhân sự, chẳng màng ăn uống, miệng liên tục gọi tên A-pao, lại tự trách móc vong hồn mình sao bất tài không theo nổi nàng như trước. Vừa lúc ấy, con vẹt nhà nuôi đã lâu bỗng chết lăn ra; một đứa trẻ đem thân vẹt đặt lên giường chơi đùa. Tôn bấy giờ ngẫm nghĩ rằng nếu mình là con vẹt kia thì chỉ cần vỗ cánh một cái là đã diện kiến được A-pao; đang mải miệt mỗi suy tưởng ấy, kỳ lạ thay! cái xác vẹt bỗng cựa quậy rồi vỗ cánh bay vụt đi. Con vẹt bay một mạch đến thẳng phòng A-pao, khiến nàng vô cùng mừng rỡ; nàng tóm lấy nó, buộc một sợi chỉ vào chân rồi cho ăn hạt gai dầu. "Hỡi hiền tỉ," con chim cất tiếng kêu lên, "xin chớ trói chân ta: ta chính là Tôn Tử Sở đây." A-pao hoảng hốt vội tháo dây cởi trói, nhưng con vẹt vẫn không chịu bay đi. "Than ôi!" nàng thốt lên, "tình ý của chàng đã khắc sâu vào xương tủy ta; nhưng nay chàng đã chẳng còn là người nữa, đôi ta làm sao bề đoàn tụ?" "Được ở cận kề bên hiền nương yêu dấu," con vẹt đáp, "đó là tất cả những gì ta mong mỏi." Từ bấy con vẹt nhất mực từ chối thức ăn do kẻ khác đút cho, lúc nào cũng quấn quýt bên tiểu thư A-pao không rời nửa bước, ngày cũng như đêm. Hết ba ngày, A-pao vốn đã đem lòng quyến luyến con vẹt, bèn lén sai người sang thăm dò tình hình của Tôn sinh ra sao; ngặt nỗi ông đã qua đời được ba ngày nay rồi, duy chỉ có vùng ngực quanh tim vẫn chưa lạnh ngắt. "Ôi! Chàng hãy hoàn sinh thành người đi," tiểu thư khóc lóc kêu lên, "thiếp xin thề trọn đời trọn kiếp làm người của chàng." "Nương tử chắc không đùa cợt đấy chứ?" con vẹt hỏi lại. Tiểu thư A-pao quả quyết thề thốt chân tình, con vẹt nghiêng đầu sang một bên, trầm ngâm suy tư hồi lâu. Đoạn A-pao cởi giày để bó chân lại cho thon nhỏ hơn chút đỉnh; con vẹt bỗng lao người ngoạm phấp một cái, dùng mỏ quặp lấy chiếc giày bay vụt đi mất. Nàng lớn tiếng hô hoán đuổi theo nhưng trong chớp mắt chim đã khuất dạng; nàng liền sai ngay gia nhân đi dò la tin tức về Tôn sinh, bấy giờ mới hay ông đã tỉnh lại, đúng lúc con vẹt ngậm chiếc giày thêu bay vào rồi rơi lăn ra đất chết tươi. Hơn nữa, vừa lúc hoàn sinh tỉnh lại là ông đòi ngay chiếc giày mà người nhà ngơ ngác chẳng hay biết gì; đúng lúc ấy gia nhân của nàng đã tới nơi, đòi hỏi ông phải giao ra chiếc giày đang ở đâu. "Đây là tín vật thề ước do tiểu thư A-pao ban cho ta," Tôn đáp lời; "phiền ngươi về nhắn lại với nàng rằng ta vẫn chưa hề quên lời hứa." A-pao nghe xong vô cùng kinh ngạc, bèn sai tì nữ đem đầu đuôi câu chuyện thuật lại cho mẫu thân nghe. Người mẹ sau khi dò la cặn kẽ liền bảo rằng Tôn tuy nổi tiếng thông minh tài tuấn nhưng nghèo mạt rượi, "nếu rước một kẻ rể nghèo thế này về sau bao công sức lo toan, chẳng hóa ra để đám bạn quyền quý được một trận cười chê ta hay sao." Thế nhưng, A-pao khẩn khoản nài nỉ rằng tang chứng vật chứng chiếc giày rành rành ra đó, nàng quyết không gả cho ai khác nữa; rốt cuộc cha mẹ đành gật đầu ưng thuận. Tin vui được báo ngay cho Tôn sinh, bệnh tật của ông nhờ thế mà tan biến đi đâu mất hút. Cha của A-pao muốn đón Tôn về nhà ở rể; nhưng nàng một mực từ chối, lấy lý do rằng rể hiền không nên lưu lại nhà vợ quá lâu, với lại gia cảnh nghèo hèn nếu ở rể lại càng chuốc lấy sự khinh miệt. "Thiếp đã nhận lời gả cho chàng," nàng nói thêm, "thiếp nguyện về ở căn tranh vách nát, cùng san sẻ cảnh rau dưa đạm bạc mà không một lời oán thán." Thế là hôn lễ được cử hành, cô dâu chú rể gặp nhau tựa hồ như duyên đầu phu thê từ kiếp trước. Của hồi môn A-pao mang theo phần nào cải thiện gia cảnh bớt túng thiếu, mang lại cho họ một cuộc sống ấm êm vừa đủ; song bản thân Tôn chỉ cắm cổ vào sách vở, hoàn toàn mù tịt về mọi việc đối nhân xử thế thường ngày. May thay người vợ lại vô cùng tháo vát tề gia, chẳng hề quấy rầy ông mấy chuyệnn lặt vặt ấy; đến nỗi chỉ ba năm sau gia đình đã khấm khá hẳn lên, thì bấy giờ Tôn bỗng lâm bệnh nặng rồi qua đời. Tôn phu nhân khóc thương ngất lịm, nhất quyết không chịu ngủ nghỉ hay đụng đũa vào hạt cơm nào, ngoài tai mọi lời khuyên can van nỉ; chẳng bao lâu sau, nhân lúc đêm thanh vắng, nàng thắt cổ tự vẫn. Tì nữ nghe tiếng động hoảng hốt lao vào kịp thời cắt dây cứu sống; vậy nhưng nàng vẫn một mực tuyệt thực kiên quyết. Ba ngày trôi qua, họ hàng thân thích đến phúng viếng tang ma Tôn, bỗng nghe từ trong quan tài phát ra một tiếng thở dài. Quan tài được bật nắp và mọi người bàng hoàng phát hiện Tôn đã sống lại. Ông kể lại rằng mình đã được triệu diện trước Minh Vương, vị Quản gia địa phủ nể vì cuộc đời thanh bạch chính trực của ông nên đã ban cho một chức vị quan lại. "Vừa lúc ấy," Tôn kể, "có người bẩm báo rằng vợ tôi đã đến cận kề, nhưng Minh Vương giở sổ sinh tử ra xem liền phán số mệnh của nàng chưa tới. Bọn nha lại tâu rằng nàng đã tuyệt thực suốt ba ngày; nghe vậy Minh Vương nhìn tôi, đoạn phán rằng để đền đáp đức hạnh tòng phu của nàng, cho phép nàng được hoàn sinh trở lại dương thế. Nói rồi ngài truyền lệnh cho sai dịch chuẩn bị xe ngựa đưa chúng tôi về nhà an toàn." Từ hôm đó bệnh tình Tôn thuyên giảm dần, năm sau liền khăn gói lều chõng lên đường thi cử đỗ tú tài. Đám bạn bè cũ trước kỳ thi được dịp trêu chọc ông hết lời, đưa cho ông bảy bài văn sách về những điển tích hiểm hóc, rỉ tai ông rằng đây là đề thi lọt ra từ tay các quan khảo quan. Tôn ngây thơ tin sái cổ như mọi khi, ngày đêm dùi mài kinh sử đến mức làu làu, trong khi đám bạn được một trận cười hả hê sung sướng. Thế nhưng, đến ngày lâm trận, các quan khảo quan vì lo sợ đề thi thông thường dễ bị rò rỉ gian lận, bèn quyết định ra một bộ đề hoàn toàn mới lạ chẳng giống ai — quả nhiên chính là mấy chủ đề mà bạn bè Tôn đã đưa cho ông từ trước. Kết quả là Tôn đỗ thủ khoa đứng đầu bảng vàng; và năm sau, sau khi đỗ tiến sĩ, ông chính thức được điểm danh vào viện Hàn Lâm. Vua nghe danh những kỳ tích kỳ lạ của ông, bèn triệu kiến vào cung để nghe tường tận câu chuyện; sau đó còn ban chiếu vời A-pao vào chầu và ban thưởng cho nàng rất nhiều trân bảo quý giá.