"What thoughtful heart can look into this gulf

That darkly yawns 'twixt rich and poor,

And not find food for saddest meditation!

Can see, without a pang of keenest grief,

Them fiercely battling (like some natural foes)

Whom God had made, with help and sympathy,

To stand as brothers, side by side, united!

Where is the wisdom that shall bridge this gulf,

And bind them once again in trust and love?"

"Love-Truths."

Chúng ta phải quay lại với John Barton. Tội nghiệp John! Anh chưa bao giờ nguôi ngoai sau chuyến đi đầy thất vọng đến London. Nỗi nhục nhã sâu sắc mà anh trải qua khi ấy (có lẽ bắt nguồn từ sự vị tha hiếm có trong những nỗi nhục đời thường) không hề mang tính tạm thời; quả thực, rất ít cảm xúc của anh có tính chất nhất thời.

Tiếp theo là một chuỗi ngày dài thiếu thốn vật chất, ngày ngày chịu đựng cơn đói cào xé; và dù anh vẫn tự nhủ rằng mình có thể chịu đựng nghèo đói với sự dửng dưng của một tín điều khắc kỷ, và quan tâm đến nó ít hơn hầu hết mọi người, thì cơ thể vẫn cứ đòi lại món nợ của những đớn đau tột cùng. Tâm trí anh trở nên cay đắng, u ám và đánh mất phần lớn sự cân bằng vốn có. Nó không còn sự linh hoạt như trong những ngày tuổi trẻ, hay trong những khoảng thời gian tương đối hạnh phúc; nó đã thôi hy vọng. Và thật khó để tiếp tục sống khi người ta chẳng còn hy vọng.

Trạng thái tâm lý của John Barton, nếu rơi vào một kẻ có thời giờ suy ngẫm về những điều đó và có các y bác sĩ đặt tên cho chúng, thì sẽ được gọi là chứng bệnh hoang tưởng đơn nhất; những ý nghĩ cứ gặm nhấm và bủa vây lấy anh mới ám ảnh và liên hồi làm sao. Đâu đó tôi từng đọc về một hình phạt được mô tả rất sống động ở Ý, xứng đáng dành cho một kẻ thuộc gia tộc Borgia. Kẻ phạm tội, dù bịa đặt hay thực sự có tội, bị nhốt trong một căn phòng đầy đủ mọi tiện nghi và xa hoa; và ban đầu hắn chẳng mấy buồn rầu về việc mình bị giam cầm. Nhưng rồi từng ngày trôi qua, hắn nhận ra khoảng cách giữa các bức tường trong căn phòng cứ thu hẹp dần, và lúc ấy hắn đã hiểu ra kết cục. Những bức tường được trang trí đẹp đẽ ấy sẽ áp sát một cách đáng sợ và cuối cùng nghiền nát sự sống của hắn.

Và cứ thế, ngày qua ngày, những ý nghĩ bệnh hoạn của John Barton càng lúc càng siết chặt lại. Chúng chắn ngang ánh sáng thiên đàng, dập tắt những âm thanh vui tươi của mặt đất. Chúng đang chuẩn bị dọn đường cho cái chết của anh.

Quả thực, phần lớn sức mạnh bệnh hoạn ấy có thể là do việc dùng thuốc phiện. Nhưng trước khi bạn quá cay nghiệt trách cứ thói quen sử dụng, hay đúng hơn là lạm dụng ấy, hãy thử một cuộc đời tuyệt vọng, với cái bụng ngày ngày quằn quại vì đói khát. Hãy thử cảm giác không chỉ bản thân mình mất hết hy vọng, mà còn chứng kiến tất cả những người xung quanh bị đẩy vào cùng một nỗi tuyệt vọng, xuất phát từ cùng một hoàn cảnh; tất cả những người xung quanh đều nói lên (dù chẳng thốt nên lời hay ngôn từ nào) qua ánh mắt và những hành động rệu rã của họ rằng họ đang chịu đựng và gục ngã dưới sức nặng của sự thiếu thốn. Liệu bạn có vui mừng khi được quên đi cuộc đời và những gánh nặng của nó hay không? Và thuốc phiện mang lại sự quên lãng ấy trong một khoảng thời gian.

Đúng là những kẻ dùng tiền mua lấy sự quên lãng ấy phải trả một cái giá đắt đỏ; nhưng liệu bạn có mong đợi những kẻ thất học biết đắn đo tính toán thiệt hơn cho thói hư tật xấu của mình không? Những con người khốn khổ! Họ phải trả một cái giá quá nặng nề. Những ngày mệt mỏi và rã rời đến ngột ngạt, mà thực tại thì mờ mịt và ốm yếu như những giấc mơ; những đêm dài mà cơn mộng mịt lại chính là hiện thực đau đớn đến xé lòng; sức khỏe suy sụp, thân hình lảo đảo, chứng điên loạn chớm nở, và tệ hơn nữa là sự nhận thức được cơn điên loạn đang dần hình thành trong tâm trí; đó chính là cái giá cho những cuộc vui phù phiếm của họ. Nhưng liệu bạn đã dạy cho họ khoa học về nhân quả bao giờ chưa?

Ý nghĩ áp đảo tâm trí John Barton, thứ sẽ định đoạt số phận của anh trên trần gian này, chính là sự giàu nghèo; tại sao họ lại bị tách biệt và chia rẽ sâu sắc đến vậy, khi Chúa đã tạo ra tất cả con người? Đó không phải là ý muốn của Ngài khi để lợi ích của họ cách xa nhau đến thế. Vậy đó là do ai gây ra?

Và cứ thế, anh dấn sâu vào những vấn đề hóc búa và bí ẩn của cuộc sống, cho đến khi trở nên bối rối, lạc lõng, bất hạnh và đau khổ, cảm xúc duy nhất còn lại rành mạch và nguyên vẹn trong tâm can hỗn độn của anh chính là lòng căm thù giai cấp này và sự đồng cảm sâu sắc với giai cấp kia.

Nhưng sự đồng cảm ấy nào có ích gì? Chẳng nền giáo dục nào ban cho anh sự khôn ngoan; và khi thiếu đi trí tuệ, thì ngay cả tình yêu thương, dẫu có đi kèm với mọi hệ lụy của nó, cũng quá thường xuyên gây ra tai họa. Anh hành động theo phán đoán tốt nhất của mình, nhưng đó lại là một phán đoán sai lầm tai hại.

Hành động của những kẻ thất học dường như gợi cho tôi nhớ đến nhân vật Frankenstein, cỗ quái vật mang nhiều phẩm chất con người nhưng lại không có linh hồn, không có nhận thức về ranh giới giữa thiện và ác.

Con người đứng dậy để tranh đấu cho sự sống; họ khiến chúng ta phiền muộn, khiến chúng ta khiếp sợ, rồi chúng ta trở thành kẻ thù của họ. Để rồi, trong khoảnh khắc đau buồn khi quyền lực chiến thắng nằm trong tay chúng ta, đôi mắt họ nhìn chúng ta bằng sự oán trách câm lặng. Tại sao chúng ta lại biến họ thành thế này; một con quái vật hùng mạnh, nhưng lại thiếu vắng những giá trị nội tại để có được sự bình yên và hạnh phúc?

John Barton đã trở thành một người theo phong trào Hiến chương, một người Cộng sản, tất cả những gì người ta thường gọi là hoang đường và viển vông. À mà! Nhưng sống với những hoài bão viển vông dẫu sao vẫn hơn là không có gì. Nó cho thấy một tâm hồn, một sinh mệnh không hoàn toàn chìm đắm trong dục vọng; một tạo vật biết nghĩ đến tương lai của người khác, nếu không phải cho chính mình.

Bất chấp mọi sự yếu mềm, anh vẫn sở hữu một thứ năng lực thực tế giúp anh trở nên hữu ích đối với những người lao động cùng hội cùng thuyền. Anh có một thứ tài hùng biện mộc mạc, sục sôi xuất phát từ tận đáy lòng, rất lay động những con người có cùng hoàn cảnh, những người thích nghe cảm xúc của mình được cất lên thành lời. Đôi khi anh cũng tỏ ra là người rất rành mạch về phương pháp và sự sắp xếp; một tài năng vô cùng cần thiết cho những tổ chức lao động quy mô lớn. Và có lẽ điều khiến người ta tin tưởng và trân trọng anh hơn cả, chính là cảm giác mà bất cứ ai tiếp xúc với anh cũng nhận ra: rằng anh không hề bị chi phối bởi động cơ ích kỷ nào; rằng giai cấp của anh, tầng lớp của anh mới là thứ anh đứng lên bảo vệ, chứ không phải quyền lợi của cái tôi tầm thường nghèo nàn của bản thân. Bởi vì ngay cả ở những vĩ nhân, một khi cái tôi trỗi dậy chiếm lĩnh vị trí trung tâm, nó cũng trở nên ti tiện và rẻ rúng.

Cách đó không lâu, đã xuất hiện một trong những dịp để giới công nhân bàn bạc, thứ vấn đề khiến John Barton vô cùng quan tâm; và những cuộc tranh luận xung quanh nó chính là nguyên nhân khiến dạo này anh vắng nhà thường xuyên.

Tôi không chắc mình có thể dùng đúng các thuật ngữ chuyên môn của giới chủ hay thợ thuyền hay không, nhưng tôi sẽ cố gắng trình bày một cách giản dị vụ việc mà phía công nhân đang bàn thảo.

Một đơn hàng làm hàng thô vừa được gửi tới từ một thị trường nước ngoài mới. Đó là một đơn hàng lớn, mang lại việc làm cho tất cả các nhà máy theo đuổi loại hình sản xuất đó; nhưng ngặt nỗi nó phải được hoàn thành thật nhanh chóng, với mức giá càng rẻ càng tốt, bởi giới chủ có lý do để tin rằng một đơn hàng y hệt đã được gửi đến một trong những thị trấn sản xuất ở lục địa, nơi không có các quy định hạn chế về lương thực, không có thuế đánh vào xây dựng hay máy móc, và do đó họ vô cùng lo ngại rằng hàng hóa ở đó có thể được sản xuất với giá rẻ hơn nhiều so với khả năng chi trả của họ; và nếu phía đối thủ hành động và ra giá như vậy, họ sẽ thâu tóm toàn bộ thị trường. Rõ ràng lợi ích của giới chủ là mua bông với giá rẻ nhất, và ép tiền công xuống mức thấp nhất có thể. Và xét về lâu về dài, lợi ích của người thợ mỏ cũng sẽ được hưởng lợi từ điều đó. Dù họ có hoài nghi lẫn nhau thế nào đi nữa, thì người chủ và người thợ vẫn phải cùng nhau tiến lên hoặc cùng nhau sụp đổ. Có thể có chút khác biệt về thời điểm, nhưng về thực chất thì hoàn toàn giống nhau.

Nhưng giới chủ lại không muốn công khai tất cả những sự thật đó. Họ khăng khăng giữ cái oai của kẻ bề trên, rằng họ có quyền đặt hàng theo mức giá của riêng mình, và họ tin rằng trong bối cảnh thương mại đang trì trệ và người lao động đang thất nghiệp như hiện nay, sẽ chẳng có mấy khó khăn để ép thợ làm việc.

Bây giờ hãy chuyển sang góc nhìn của những người thợ. Giới chủ (những kẻ mà sự thịnh vượng đang đứng trên bờ vực sụp đổ mà công nhân không hề hay biết) vẫn đang làm ăn khấm phá, và hệt như những bậc quyền quý, "an nhàn hưởng lạc tại gia", trong khi những người thợ đang phải chết đói, thoi thóp qua từng ngày; và lại có một đơn hàng ngoại cần được thực hiện, với quy mô lớn đến mức dù thực tế ra sao thì cũng đã bị thổi phồng lên rất nhiều; lại thêm yêu cầu phải hoàn thành gấp rút. Tại sao giới chủ lại đưa ra mức lương bèo bọt đến thế trong hoàn cảnh này? Thật đáng hổ thẹn cho họ! Đó là hành vi lợi dụng lúc công nhân sắp chết đói để ép giá; nhưng thà rằng họ chết đói hẳn chứ nhất quyết không chịu khuất phục trước những điều kiện ấy. Làm người nghèo đã đủ khổ sở lắm rồi, khi mà chính nhờ sức lao động của những đôi bàn tay gầy guộc, mồ hôi trổ trên trán họ mà giới chủ mới trở nên giàu có; nhưng họ quyết không để bản thân bị giày vò cho đến chết. Không! Họ thà khoanh tay ngồi không, mỉm cười chế giễu bọn chủ xưởng, những kẻ mà ngay cả trong cái chết họ cũng có thể đánh bại. Với sức chịu đựng kiên cường như người Sparta, họ quyết tâm cho giới chủ thấy quyền lực của mình bằng cách đình công từ chối làm việc.

Thế là giai cấp này hoài nghi giai cấp kia, và sự thiếu hụt lòng tin lẫn nhau đã mang lại nỗi đau cho cả đôi bên. Giới chủ không chịu để bị bắt nạt và ép buộc phải tiết lộ lý do tại sao họ thấy việc đưa ra mức lương thấp như vậy là khôn ngoan và đúng đắn nhất; họ nhất định không chịu hé lộ rằng họ thậm chí đang phải hy sinh cả vốn liếng để giành lấy chiến thắng quyết định trước các nhà sản xuất ở lục địa. Và những người thợ thì ngồi lặng thím, mặt lạnh như tiền, hai tay khoanh trước ngực, từ chối làm việc với mức thù lao đó. Manchester đã nổ ra một cuộc đình công.

Dĩ nhiên, tiếp sau đó là những hệ lụy quen thuộc. Rất nhiều Nghiệp đoàn Lao động khác, liên quan đến các ngành nghề khác nhau, đã dùng tiền bạc, sự ủng hộ và mọi hình thức khích lệ để hậu thuẫn cho lập trường mà các thợ dệt máy Manchester đang giương cao chống lại giới chủ của họ. Các đại biểu từ Glasgow, Nottingham và các thị trấn khác được cử đến Manchester để duy trì tinh thần kháng cự; một ủy ban được thành lập, và tất cả các chức danh cần thiết đều được bầu đủ: chủ tịch, thủ quỹ, thư ký danh dự—trong số đó có John Barton.

Trong khi đó, giới chủ cũng tiến hành các biện pháp của riêng mình. Họ cho dán đầy các bức tường những tờ quảng cáo tuyển thợ dệt máy. Phía công nhân đáp trả bằng một tấm bích chương với kích thước chữ còn lớn hơn, trình bày rõ những nỗi bất bình của họ. Giới chủ họp bàn ở thị trấn mỗi ngày để tiếc nuối cho thời gian (đang trôi qua quá nhanh) để hoàn thành các đơn hàng nước ngoài; và để củng cố quyết tâm không chịu nhượng bộ cho nhau. Nếu bây giờ họ chịu thua, họ sẽ phải cúi đầu mãi mãi. Chuyện đó đời nào chấp nhận được. Và trong số những nhà tư bản nhiệt huyết nhất, hai cha con nhà Carson đã đứng vào hàng ngũ của họ. Người ta đều biết rằng chẳng có tín đồ tôn giáo nào sốt sắn bằng kẻ mới cải đạo; và chẳng có ông chủ nào cứng nhắc, phớt lờ lợi ích của công nhân bằng những kẻ từng xuất thân từ chính tầng loại đó. Điều này lý giải cho quyết tâm không chịu nhượng bộ trước áp lực của ông cụ Carson; thậm chí không chịu bị ép buộc phải giải thích lý do cho những việc giới chủ đang làm. Đó là ý muốn của người chủ, và bấy nhiêu đó là quá đủ đối với người làm thuê. Harry Carson thì không mưu tính nhiều về những căn cứ cho hành vi của mình. Anh ta thích sự kích thích của vụ việc này. Anh ta thích thái độ kháng cự. Anh ta dũng cảm, và anh ta thích ý tưởng về hiểm nguy cận kề, thứ mà một số kẻ thận trọng hơn trong giới chủ thường dùng để dọa dẫm những phần tử quá khích.

Trong khi ấy, những thợ dệt máy sống ở những vùng xa xôi hơn của Lancashire và các hạt lân cận nghe được thông tin tuyển dụng thợ của giới chủ; và trong những ngôi nhà cô quạnh, họ đã quá mệt mỏi vì đói khát nên quyết định đến Manchester. Đó là những người đàn ông chân bước không qua, mệt mỏi vì đường xa, trông gầy mòn đói khát, khi họ tìm cách lẻn vào thị trấn vào lúc rạng sáng khi mọi người chưa thức dậy, hoặc lúc chập tối muộn màng. Và giờ đây, những hành vi sai trái thực sự của các Nghiệp đoàn Lao động bắt đầu diễn ra. Xét về quyết định làm việc hay không, ở một mức lương cụ thể nào đó, thì điều đó có thể khôn ngoan hoặc dại dột; tệ nhất thì cũng chỉ là sự sai lầm trong phán đoán. Nhưng họ không có quyền áp bức những người khác và trói buộc họ vào chiếc giường Procrustes của chính mình. Căm ghét điều mà họ cho là sự áp bức từ phía giới chủ, tại sao họ lại đi áp bức người khác? Bởi vì khi con người ta bị kích động, họ chẳng biết mình đang làm gì. Vậy nên, hãy phán xét với một chút lòng thương xót của Đấng Tối Cao mà tất cả chúng ta đều tôn kính.

Bất chấp lực lượng cảnh sát được cắt cử để bảo vệ sự an toàn cho những người thợ nhà quê nghèo khổ,—bất chấp các thẩm phán, nhà tù và những hình phạt nghiêm khắc,—những người đàn ông khốn khổ, tiều tụy cuốc bộ từ Burnley, Padiham và các nơi khác đến để làm việc với mức "Giá Chết Đói" đã bị quy chụp, vẫn bị chặn đường, đánh đập và bỏ mặc cho đến chết bên lề đường. Cảnh sát giải tán từng đám đông tụ tập lảng vảng:—họ lặng lẽ tản ra, để rồi lại tụ tập lại ở cách đó nửa dặm xa hơn về phía ngoài thị trấn.

Dĩ nhiên, tình cảm giữa giới chủ và thợ thuyền chẳng thể khá lên được trong những hoàn cảnh như thế.

Sự liên kết là một sức mạnh đáng sợ. Nó giống như sức mạnh của hơi nước, có khả năng mang lại điều tốt hoặc điều ác gần như vô hạn. Nhưng để đạt được phước lành trong công sức của nó, nó phải hoạt động dưới sự định hướng của một ý chí cao cả và thông thái; không thể bị dẫn dắt sai lối bởi cảm xúc hay sự kích động. Ý chí của những người lao động đã không được dẫn dắt đến sự tĩnh lặng của trí tuệ.

Bấy nhiêu là đủ cho những vấn đề chung. Giờ hãy quay trở lại với những cá nhân cụ thể.

Một bức thư ngắn được viết với văn phong lịch sự, dẫu giọng điệu quả quyết của nó rất đanh thép, đã được gửi từ phía thợ dệt máy, yêu cầu một "phái đoàn" của họ có buổi gặp mặt với giới chủ, nhằm trình bày những điều kiện mà họ buộc phải đáp ứng trước khi chấm dứt cuộc bãi công. Họ nghĩ rằng mình đã đạt được vị thế đủ uy quyền để ra lệnh. John Barton được chỉ định là một thành viên của phái đoàn.

Giới chủ đồng ý cuộc gặp này vì họ rất sốt sắng muốn chấm dứt cuộc tranh chấp, dẫu trong nội bộ họ vẫn chưa ngã ngũ về việc sẽ nhượng bộ đến mức nào, hay liệu có nên nhượng bộ chút nào không. Một số người lớn tuổi, với kinh nghiệm từng trải đã dạy cho họ lòng trắc ẩn, thì ủng hộ sự nhân nhượng. Những người khác, cũng đầu bạc răng long, chỉ học được sự chai sạn và ngoan cố từ năm tháng cuộc đời, nên đã cười nhạo những kẻ dịu dàng và dễ nhượng bộ hơn. Giới trẻ thì đồng lòng một lòng một dạ chống trả không khoan nhượng trước những yêu sách được thúc đẩy bằng bạo lực lớn nhường ấy. Harry Carson chính là thủ lĩnh của phe này.

Nhưng cũng như mọi con người nhiệt huyết, càng có nhiều việc để làm, anh ta dường như càng tìm ra nhiều thời gian hơn. Giữa bộn bề thư từ, những chuyến ghé thăm, việc phải có mặt tại New Bailey khi các vụ điều tra bạo lực chống lại lũ thợ phá rào đang diễn ra, anh ta vẫn bám riết lấy Mary hơn bao giờ hết. Cô đã cảm thấy mệt mỏi đến tận cùng với anh ta. Từ những lời ngon ngọt, anh ta thậm chí đã chuyển sang đe dọa—những lời đe dọa rằng dù muốn hay không cô cũng phải thuộc về anh ta; anh ta tỏ ra sự thờ ơ gần như lăng mạ đối với mọi thứ có thể thu hút sự chú ý và làm tổn hại đến danh tiếng của cô.

Chú thích 44:

"Thợ phá rào" (Knob-sticks): những kẻ đồng ý làm việc với mức lương thấp hơn.

(Hết chú thích)

Và cô vẫn chẳng hề nhìn thấy Jem. Cô biết anh đã trở về nhà. Thỉnh thoảng cô nghe ngóng về anh qua người họ hàng, kẻ vẫn vui vẻ lang thang từ nhà này sang nhà khác, kết bạn và làm quen ở khắp mọi nơi. Thế nhưng cô chẳng hề chạm mặt anh. Cô phải nghĩ gì đây? Phải chăng anh đã từ bỏ cô rồi? Lẽ nào chỉ vì vài lời nói vội vàng thốt ra trong một phút giây cáu giận mà định đoạt cả số phận cuộc đời cô? Có những lúc cô nghĩ rằng mình có thể nhẫn nhịn chịu đựng điều này, hạnh phúc với khả năng yêu thương kiên định của chính mình. Bởi vì cô chưa từng mơ đến sự thay đổi hay lãng quên. Rồi vào những lúc khác, sự nôn nóng trong lòng lớn đến mức cô phải dùng hết mọi sức tự chủ mới ngăn nổi bản thân tìm đến gặp anh, và (như cách người với người đối xử) cầu xin anh tha thứ cho những lời nói bốc đồng, cho phép cô rút lại chúng, đồng thời giục giã anh đón nhận tình yêu đang tràn ngập trong tim mình. Cô ước gì Margaret đã không khuyên can cô làm theo cách đó; cô tin rằng chính những lời của người bạn ấy đã khiến một hành động đơn giản như vậy trở thành bất khả thi, bất chấp mọi giục giã từ tận đáy lòng. Nhưng lời khuyên của một bạn hiền chỉ thực sự có sức mạnh khi nó diễn đạt thành lời cái "oracle" thầm kín trong tâm hồn chúng ta. Chính những lời thì thầm của bản năng nữ nhi đã khiến cô chùn bước trước bất kỳ hành động nào không đúng mực của một thiếu nữ, chứ không phải lời khuyên của Margaret.

Suốt quãng thời gian này, khoảng mười ngày hay đại loại thế khi Will đến thăm Manchester, có một chuyện đang diễn ra vẫn thu hút sự quan tâm của Mary ngay cả lúc này, và nếu là trước đây, chắc chắn nó đã khiến cô vô cùng thích thú và phấn khích. Cô nhìn thấu rõ mồn một như thể có ai đó nói cho hay rằng anh chàng thủy thủ vui tính, bộc chược và ồn ào ấy đã đem lòng yêu sâu sắc cô Margaret trầm lặng, nền nã và có phần nhạt nhòa: cô hoài nghi không biết Margaret có nhận thức được điều đó không, thế nhưng khi quan sát kỹ hơn, cô bắt đầu nghĩ rằng một bản năng nào đó đã giúp cô gái mù cảm nhận được ánh mắt nào đang thường xuyên dán chặt vào gương mặt tái nhợt của mình; rằng một cảm xúc nội tâm nào đó đã khiến sắc hồng dịu dàng và duyên dáng thoáng hiện trên gương mặt cô. Margaret không còn nói năng quả quyết như trước nữa; trong cách biểu đạt của cô xuất hiện sự ngập ngừng dường như làm cô trở nên vô cùng quyến rũ; tựa như một nét gì đó dịu dàng hơn, đáng yêu hơn cả sự khôn ngoan xuất chúng đang len lỏi trở thành động cơ cho lời nói; đôi mắt cô vốn dĩ đã dịu dàng, nay lại càng không hề bị sự mù lòa làm cho biến dạng, giờ đây dường như mang một vẻ quyến rũ mới khi chúng khẽ chớp dưới hàng mi trắng cụp xuống. Hẳn là cô ấy phải nhận thức được điều đó, Mary thầm nghĩ—trái tim đang lên tiếng đáp lời trái tim.

Tình yêu của Will không hề có sự thẹn thùng, không có những cái chớp mi cúi đầu, không có sự đong đếm câu chữ; nó cởi mở và không hề che đậy đúng như bản tính của anh; thế nhưng anh lại có vẻ sợ hãi trước câu trả lời mà sự thừa nhận ấy có thể vấp phải. Chính giọng nói tựa thiên thần của Margaret đã làm anh mê mẩn, khiến anh nhìn nhận cô như một tạo vật đến từ cõi thần tiên nào đó mà anh cảm thấy e dè không dám theo đuổi. Thế nên anh tìm cách lấy lòng Job bằng đủ mọi cách. Anh sang tận Liverpool để bới tung chiếc rương thủy thủ to lớn của mình tìm cho ra con cá chuồn (nhân tiện thì đó chẳng phải món quà thơm tho gì cho cam). Anh ngần ngừ trước chiếc bọc nhau thai trẻ sơ sinh một hồi lâu, thứ mà trong mắt anh là báu vật lớn hơn bất kỳ loài cá chuồn Exocetus nào. Một kẻ trên cạn thì dùng nó vào việc gì cơ chứ? Thế rồi giọng nói của Margaret vang vọng bên tai anh; và anh quyết định hy sinh nó, vật báu quý giá nhất của mình, cho người mà cô yêu quý, hệt như cách cô yêu ông ngoại của mình.

Đó lại là một sự nhẹ nhõm đối với anh, khi sau khi nhét nó cùng con cá chuồn vào một gói giấy nâu, rồi ngồi đè lên chúng suốt dọc đường đi trên tàu hỏa để bảo đảm an toàn, anh nhận ra Job chẳng mảy may bận tâm đến chiếc bọc nhau thai quý giá ấy đến mức anh có thể dễ dàng đòi lại nó bất cứ lúc nào. Anh cứ lảng vảng quanh Margaret cho đến khi nhận được vô số lời cảnh cáo và quở trách từ lương tâm vì đã phớt lờ quỹ thời gian dành cho người dì Alice kính yêu của mình. Anh bỏ đi, rồi chợt nhớ ra mình còn vài lời muốn nói với Job. Thế rồi anh quay lại, đứng nói chuyện một lần nữa trước mặt Margaret, tay vẫn vịn cửa, chỉ chực chờ một câu nói khích lệ để bước vào và ngồi xuống thêm lần nữa. Nhưng ngặt nỗi lời mời ấy không được cất lên, cuối cùng anh đành ngậm ngùi rời đi để hoàn thành bổn phận của mình.

Đã bốn ngày Jem Wilson kiên nhẫn mai phục ông Harry Carson mà không thu được kết quả gì; giờ giấc đi về nhà của hắn ta quá thất thường, do những buổi họp và hội ý giữa giới chủ vốn trở nên tất yếu bởi cuộc bãi công. Đến ngày thứ năm, chẳng do dự tính trước nào từ phía Jem, họ đã chạm mặt nhau.

Đó là giờ ăn trưa của công nhân, khoảng thời gian giữa mười hai và một giờ; khi đường phố Manchester tương đối yên tĩnh, bởi vài quý cô mua sắm hay mấy tay công tử dạo chơi chẳng thấm tháp gì ở nơi chốn bận rộn, náo nhiệt và ngập tràn sự sống ấy. Jem vừa đi làm một việc vặt cho ông chủ thay vì quay về ăn trưa; và khi đi ngang qua một con hẻm, một con đường (được gọi là đường phố để chiều lòng ý định của một nhà quy hoạch tương lai nào đó), anh chạm trán Harry Carson, kẻ duy nhất ngoài anh ta, theo như anh thấy, đang đặt chân lên lối đi vắng vẻ ấy. Chạy dọc một bên đường là một hàng rào cao và rộng, được bôi hắc ín đen xì và cắm đầy đinh nhọn ở phía trên để ngăn không cho bất cứ ai trèo qua khu vườn phía bên kia. Lối đi bộ nằm sát hàng rào này. Con đường dành cho xe cộ thì lầy lội đến mức chẳng có chiếc xe nào, không, thậm chí cả một chiếc xe bò cũng không thể nào qua lại nổi nếu không có sức của thần Hercules trợ giúp để nhấc nó ra khỏi những vũng bùn sâu. Phía bên kia đường là một bức tường gạch trơ trọi; và tiếp theo đó là một mảnh đất trống, nơi có một xưởng xẻ gỗ và một xưởng mộc.

Trái tim Jem đập loạn nhịp khi nhìn thấy chàng thanh niên hào hoa, bảnh bao đang tiến lại với những bước chân nhẹ nhàng, phơi phới. Hóa ra đây chính là kẻ mà Mary đã đem lòng yêu mến. Có lẽ cũng chẳng có gì lạ; bởi vì đối với anh thợ rèn nghèo, chàng trai này trông thật lịch lãm và bảnh bao đến mức anh cảm thấy sự vượt trội về vẻ bề ngoài của đối phương một cách kỳ lạ và đau đớn trong chớp mắt. Rồi điều gì đó trỗi dậy từ sâu thẳm tâm can, thì thầm với anh rằng "một người đàn ông dẫu thế nào vẫn là một người đàn ông, dẫu thế nào, và gấp đôi thế nữa." Và anh không còn cảm thấy bận tâm về diện mạo bên ngoài của đối thủ nữa.

Harry Carson tiến lại gần, nhẹ nhàng nhảy nhót qua những vũng lầy với sự xông xáo hệt như một thiếu niên. Đột nhiên, anh ta ngạc nhiên khi thấy người thợ thủ công có vẻ ngoài sầm sì, vạm vỡ chặn đường lại và cất giọng kính trọng:

"Tôi xin phép được nói chuyện với ngài một lát được không ạ?"

"Được chứ, anh bạn," anh ta nhìn đối phương với vẻ kinh ngạc; rồi thấy lời hứa hẹn trò chuyện mãi chẳng cất lên, anh ta nói thêm, "Nhưng làm ơn nhanh lên nhé, tôi đang vội."

Jem đã xoay sở tìm kiếm một cách mở lời ít đột ngột hơn để đề cập đến vấn đề đang canh cánh trong lòng so với tình huống bắt buộc phải dùng đến lúc này. Với chất giọng khàn đợ và run rẩy khi nói, anh cất lời:

"Tôi nghĩ rằng, thưa ngài, ngài đang qua lại với một cô gái tên là Mary Barton phải không ạ?"

Một tia sáng lóe lên trong đầu Harry Carson, và anh ta khựng lại trước khi đưa ra câu trả lời mà người đối diện đang chờ đợi.

Lẽ nào gã này là người tình của Mary? Và (một ý nghĩ kỳ lạ, nhói buốt) liệu gã có được cô ấy yêu thương, và chính vì thế mới khiến cô cự tuyệt anh ta một cách phũ phàng đến vậy? Anh ta ngắm Jem từ đầu tới chân, một gã thợ cơ khí mặt mày nhem nhuốc, bám đầy dầu mỡ trong bộ đồ vải thô bẩn thỉu, vóc dáng vạm vỡ và có phần vụng về (theo lời của giáo viên dạy khiêu nhảy); rồi anh ta cúi nhìn lại bản thân, nhớ lại hình ảnh phản chiếu trong phòng ngủ vừa nãy. Thật là phi lý. Chẳng có người phụ nữ nào có mắt nhìn mà lại chọn kẻ này trong khi kẻ kia đang theo đuổi. Đúng là đem so sánh Hyperion với thần Satyr. Phép so sánh ấy vụt qua thật đúng lúc; anh ta quên mất câu "rằng một người đàn ông dẫu thế nào vẫn là một người đàn ông". Thế nhưng ở đây lại hé lộ một manh mối mà anh ta hằng tìm kiếm để lý giải cho thái độ thay đổi của cô dành cho mình. Nếu cô yêu gã này. Nếu như... anh ta căm ghét gã đàn ông trước mặt và chỉ chực chờ đấm cho hắn một trận. Anh ta phải tìm ra cho bằng hết.

"Mary Barton! Để tôi nhớ xem. À phải, đó là tên của cô ta. Một ả lẳng lơ chính hiệu, con nhỏ đanh đá ấy; nhưng bù lại rất xinh đẹp. À đúng rồi, Mary Barton là tên cô ta."

Jem cắn chặt môi. Vậy ra là thế sao; rằng Mary thực sự là một ả lẳng lơ, một sinh linh bồng bột như lời hắn ta nói ư? Anh không muốn tin điều đó, nhưng sao anh lại ước gì những lời gợi ý ấy đừng bao giờ được thốt ra. Dù sao thì ý nghĩ đó lúc này phải gác lại đã. Ngay cả khi cô ấy thực sự như vậy, thì lại càng có lý do để cần một ai đó bảo vệ cô; một ái nữ đáng thương nhưng nhiều tì vết.

"Cô ấy là một cô gái tốt, thưa ngài, dẫu có hơi kiêu kỳ một chút vì nhan sắc của mình; nhưng cô ấy là đứa con một của cha cô ấy, thưa ngài, và..." anh ngập ngừng; anh không muốn bày tỏ sự hoài nghi, thế nhưng anh quyết tâm phải làm cho rõ trắng đen rằng chẳng có lý do gì để nghi ngờ cả. Anh nên nói gì đây?

"Này anh bạn tài giỏi, chuyện đó thì liên quan gì đến tôi? Chỉ tốn thời gian của tôi và cả anh nữa thôi, nếu anh chặn tôi lại chỉ để nói rằng Mary Barton rất xinh đẹp; điều đó thì tôi thừa biết."

Anh ta có vẻ như sắp bước đi, nhưng Jem liền đưa bàn tay phải sạm đen, dính đầy mồ hôi công việc của mình nắm lấy cánh tay anh ta để giữ lại. Tên thanh niên kiêu kỳ hất phăng ra, dùng chiếc găng tay ra điều phủi đi thứ bụi bẩn nhọ nồi có thể dính lại trên tay áo chiếc áo khoác sáng màu của mình. Hành động nhỏ đó đã chọc giận Jem.

“Tôi sẽ nói thẳng bằng những từ ngữ rõ ràng nhất cho anh nghe, chàng trai trẻ. Có người từng rành mạch và tận mắt chứng kiến đã kể cho tôi nghe rằng anh đang qua lại với chính cô Mary Barton này, và ai cũng biết là anh đang tán tỉnh cô ấy; còn người đã nói với tôi về chuyện này thì nghĩ rằng Mary yêu anh. Chuyện đó có thể đúng, hoặc không. Nhưng tôi là bạn cũ của cô ấy, và của cả cha cô ấy nữa; và tôi chỉ muốn biết ý định của anh có tính chuyện cưới xin cô gái này không. Bất chấp những gì anh vừa nói về sự nhẹ dạ của cô ấy, tôi đã quen biết cô ấy đủ lâu để dám chắc cô ấy sẽ là một người vợ tuyệt vời cho bất kỳ ai, dù kẻ đó là bất cứ bạntay nào đi nữa; và tôi định sẽ đứng về phía cô ấy như một người anh em; và nếu anh có ý định đàng hoàng, anh sẽ không vì những gì tôi vừa nói mà nghĩ xấu về tôi; còn nếu như—nhưng không, tôi sẽ không nói trước mình sẽ làm gì kẻ nào dám tổn hại dù chỉ một sợi tóc trên đầu cô ấy đâu. Hắn sẽ phải ân hận suốt quãng đời còn lại, chỉ vậy thôi. Giờ thì, thưa ngài, điều tôi muốn hỏi ngài là thế này. Nếu ngài có ý định đàng hoàng và nghiêm túc với cô ấy, thì mọi chuyện sẽ tốt đẹp; còn bằng không, vì chính lợi ích của anh lẫn của cô ấy, hãy để cô ấy yên và đừng bao giờ bén mảng nói chuyện với cô ấy nữa.” Giọng Jem run lên vì sự khẩn khoản trong từng lời nói, và anh hồi hộp chờ đợi câu trả lời.

Trong khi đó, Harry Carson, thay vì chú tâm thực sự đến mục đích của kẻ đang chất vấn mình, lại đang cố gom góp từ lời nói của đối phương để nắm bắt tình hình thực tế lúc bấy giờ. Anh ta hiểu ra được rằng Jem có xu hướng tin là Mary yêu đối thủ của mình; và hậu quả là nếu gã đang nói chuyện này có tình cảm với cô ấy, thì gã không phải là kẻ được nàng sủng ái. Ý nghĩ lóe lên trong đầu ông Carson rằng biết đâu, suy cho cùng, Mary vẫn yêu anh ta bất chấp những lần cự tuyệt phũ phàng và liên tiếp; và rằng cô đã thuê gã đàn ông này (bất kể hắn là ai) đến để hù dọa bắt anh phải cưới cô. Anh ta quyết định thử tìm hiểu cho chính xác hơn mối quan hệ của gã này với cô nàng. Hoặc gã là một người tình, và nếu vậy thì không phải là kẻ được ưu ái (trong trường hợp đó ông Carson hoàn toàn không thể hiểu được động cơ của gã này khi nhúng tay vào việc ép cưới cô); hoặc gã là một người bạn, một kẻ tòng phạm mà cô đã thuê để đe dọa anh. Bọn ích kỷ và ti tiện làm sao có thể thấu hiểu trọn vẹn lòng tốt cơ chứ!

"Trước khi tôi biến anh thành người tâm sự của mình, anh bạn ạ," ông Carson cất giọng đầy vẻ khinh miệt, "tôi nghĩ tốt hơn hết là nên hỏi xem anh có quyền gì để xía vào chuyện của chúng tôi. Cả Mary lẫn tôi, theo tôi được biết, chẳng hề thuê anh làm trung gian hòa giải." Anh ta khựng lại; anh ta muốn một câu trả lời rõ ràng cho giả định vừa rồi. Chẳng có câu trả lời nào thốt lên; thế nên anh ta bắt đầu tưởng tượng rằng mình đang bị đe dọa để phải nhúng tay vào một cam kết nào đó, và sự tức giận trong lòng bắt đầu dâng trào.

"Và thế đấy, anh bạn khôn ngoan ạ, anh hãy làm ơn để chúng tôi yên và đừng có xía vào những chuyện không dính dáng gì đến anh. Nếu anh là anh trai hay cha ruột của cô ấy, thì sự tình đã khác. Còn như lúc này, tôi chỉ coi anh là một kẻ xen vào chu chuyện vô lối."

Lại một lần nữa anh ta toan bước đi, nhưng Jem đứng chặn trước mặt với vẻ quyết đoán:

"Anh bảo rằng nếu tôi là anh trai hay cha ruột của cô ấy, thì anh sẽ trả lời những gì tôi hỏi. Giờ thì, chẳng có người cha hay người anh nào có thể yêu thương cô ấy nhiều như tôi đã yêu, à mà, và cả lúc này tôi vẫn còn yêu; nếu tình yêu mang lại quyền được đòi hỏi sự thỏa đáng, thì gần như chắc chắn chẳng ai trên cõi đời này có thể sánh bằng quyền của tôi. Giờ thì, thưa ngài, hãy trả lời tôi! Anh có ý định đàng hoàng với Mary hay không? Tôi đã chứng minh được quyền được biết của mình, và thề có Chúa, tôi phải biết cho bằng được."

"Thôi nào, đừng có hỗn hào," ông Carson đáp lại, vốn đã khám phá ra điều mình muốn biết (tức là Jem là một kẻ si tình của Mary và cô không hề đáp lại tình cảm của gã), nên chỉ muốn đi thẳng.

"Cha, anh trai, hay một kẻ tình si bị cự tuyệt" (nhấn mạnh vào từ bị cự tuyệt), "chẳng ai có quyền xen vào giữa đứa con gái nhỏ của tôi và tôi cả. Sẽ không một ai có quyền đó. Khỉ thật, tránh đường ra, đồ khốn, nếu không tôi sẽ buộc anh phải dạt ra đấy," khi Jem vẫn kiên quyết ngáng đường.

"Tôi sẽ không tránh đâu, cho đến khi anh chịu mở miệng hứa hẹn về Mary," gã thợ cơ khí nghiến răng ken két, sắc mặt trắng bệch vì cơn giận dữ không thể kìm nén được nữa trùm lên khiến khuôn mặt anh trông thật gớm ghiếc.

"Không tránh à?" (với một tiếng cười nhạo báng), "thế thì tao sẽ làm cho mày phải tránh." Chàng thanh niên giơ chiếc gậy mỏng lên, quất một nhát đau điếng vào mặt người thợ thủ công. Ngay tức khắc, anh ta nằm ngửa ra trên vũng bùn giữa đường, còn Jem đứng sững phía trên, thở hổn hển vì cơn giận dữ ngút ngàn. Chẳng ai biết trong phút giây bốc đồng mất kiểm soát ấy anh định làm gì tiếp theo; nhưng một viên cảnh sát từ con phố chính, nơi con đường này dẫn tới, đã rảo bước ở đó từ lâu mà không bị ai trong hai người phát hiện, vốn đang chờ đợi một kết cục đại loại như thế này cho cuộc tranh cãi nảy lửa giữa hai gã trai trẻ. Chỉ trong chớp mắt, hắn đã túm chặt lấy Jem, kẻ đang sững sờ buông xuôi trong sự bất ngờ.

Ông Carson chồm dậy đứng thẳng ngay lập tức, khuôn mặt bừng bừng vì giận dữ hay hổ thẹn.

"Tôi có nên bắt hắn vì tội hành hung đưa về đồn giam không, thưa ngài?" viên cảnh sát hỏi.

"Không, không," ông Carson thét lên; "Tôi là kẻ ra tay trước. Hắn ta không hề hành hung; thế nhưng," anh ta tiếp tục rít lên từng chữ vào mặt Jem, kẻ thậm chí còn căm ghét sự tự do vừa ban phát cho mình dẫu có chính đáng đến đâu đi nữa qua sự can thiệp của đối thủ, "tao sẽ không bao giờ tha thứ hay quên đi sự lăng mạ của mày đâu. Cứ đợi đấy," anh ta thở hổn hển trong cơn cuồng nộ tột độ, "Mary sẽ chẳng khá khẩm gì hơn đâu vì cái tội xía vào hòng hợch của mày đấy." Anh ta cười lớn, hệt như đang tự đắc với ý thức về quyền lực trong tay.

Jem đáp lại với sự kích động không kém—"Và nếu mày dám làm tổn hại cô ấy dù chỉ một chút, tao sẽ chờ mày ở nơi chẳng có viên cảnh sát nào nhúng tay vào được đâu. Và Chúa sẽ phán xét giữa hai chúng ta."

Viên cảnh sát lúc này đành xen vào bằng những lời khuyên can và cảnh cáo. Hắn khoác tay vào tay Jem để kéo anh đi theo hướng ngược lại với con đường mà anh thấy ông Carson đang bước tới. Jem lầm lì chịu đựng đi được vài bước, rồi bỗng giật mạnh tay vùng ra. Viên cảnh sát hét với theo sau lưng anh:

"Cẩn thận đấy, anh bạn trẻ ạ! Chẳng có cô gái nào trên đời này đáng để anh phải chuốc lấy thứ họa sát thân tự mang lại cho mình nếu không biết giữ mình đâu."

Nhưng Jem đã đi xa khỏi tầm tai nghe.

Chú thích 44:

❀ ❀ ❀