"Ngày tăm tối đầu tiên của cõi hư vô,
Ngày cuối cùng của hiểm nguy và tang tóc."
Byron.
Dù Mary hầu như chẳng hề nhận thức rõ về những suy nghĩ của mình, và cảm giác ấy giống như một bản năng thầm lặng mách bảo tâm hồn cô hơn là kết quả của bất kỳ quá trình suy luận nào, nhưng từ một khoảng thời gian nay (thực ra là kể từ khi cô trở về từ Liverpool), cô đã cảm thấy rằng đối với cha mình, giờ đây chỉ còn một điều duy nhất đáng mong đợi và trông chờ, đó chính là cái chết!
Cô đã thấy Lương tâm giáng đòn chí mạng xuống thể xác tội nghiệp của ông; và cô không dám thắc mắc về lòng thương xót vô biên của Chúa, rằng Kiếp Sau sẽ ra sao đối với ông.
Dù thoạt đầu cảm thấy tuyệt vọng và chết lặng trước tai ương giáng xuống đời mình, nhưng ngay khi lấy lại chút sức lực để trầm ngâm và suy xét, cô đã trở nên nhẫn nhục và vâng phục; và bạn có thể chắc chắn rằng Jem đã không tiếc bất kỳ sự ân cần hay yêu thương nào, cũng như Job và Margaret chẳng quản ngại lòng quan tâm và đồng cảm, để xoa dịu và an ủi cô thiếu nữ giờ đây chỉ còn lại một mình trên cõi đời này xét về mặt huyết thống.
Cô không hỏi han hay bận tâm xem họ đang sắp xếp những gì bằng giọng thì thầm liên quan đến tang lễ. Cô phó mặc bản thân vào tay họ với sự tin tưởng của một đứa trẻ thơ; lấy làm nhẹ nhõm vì không bị quấy rầy trong những hồi ức và tưởng niệm cứ làm đôi mắt cô đượm lệ và lặng lẽ tuôn rơi trên đôi má xanh xao.
Đó là ngày dài nhất mà cô từng trải qua trong đời; mọi bận rộn và công việc thường nhật đều đã rời xa cô: nhưng có lẽ khoảng thời gian tĩnh lặng kéo dài như vậy thực sự lại là điều tốt, dẫu cho thời gian trôi qua nặng nề đè nặng lên tâm trí cô; bởi nhờ cách này, cô đã ngắm nhìn hoàn cảnh của mình dưới mọi góc độ, và thấu hiểu trọn vẹn rằng biến cố buổi sáng hôm đó đã biến cô thành một đứa trẻ mồ côi; và nhờ vậy, cô đã tránh được những nỗi đau đớn mà chúng ta thường phải chịu đựng khi có người thân qua đời vào buổi tối, ngay trước thời điểm mà theo lẽ tự nhiên, chúng ta sẽ ngả mình vào giấc ngủ. Bởi trong trường hợp ấy, kiệt sức vì lo lắng và có lẽ vì thức trắng canh chòm, chính sự đau buồn quá mức ấy lại tự ru mình vào giấc ngủ trước khi chúng ta kịp nhận thức rõ nguyên nhân; và rồi chúng ta bừng tỉnh trong nỗi thống khổ xé lòng như một nhát dao đâm bồi, đối mặt với sự trống vắng kinh hoàng duy nhất ấy, thứ mà cho đến tận cùng thế giới cũng chẳng bao giờ được lấp đầy lại nữa.
Ngày mới mang theo gánh nặng bổn phận đến với bà Wilson. Bà cảm thấy bị ràng buộc bởi cả tình nghĩa lẫn phép xã tắc, phải đến thăm con dâu tương lai của mình. Và theo một sự liên tưởng quen thuộc từ quá khứ (có lẽ là cái chết gắn liền với nghĩa trang, và nhà thờ gắn liền với ngày Chủ nhật), bà cho rằng mình cần phải mặc bộ đồ đẹp nhất và bấy lâu nay vẫn cất kỹ, việc đem ra phơi phóng trên một chiếc giá treo nhỏ trước lò sưởi dường như mang lại cho bà một công việc thú vị không kém.
Khi Jem trở về nhà vào muộn màng buổi tối hôm John Barton qua đời, mệt mỏi và oằn mình dưới sức nặng của những sự kiện cùng sự kích động trong ngày, anh thấy mẹ mình đang bận rộn với quần áo tang gia và có vẻ rất hứng khởi muốn trò chuyện. Dù khao khát được yên tĩnh, anh vẫn không thể tránh khỏi việc ngồi xuống và trả lời những câu hỏi của bà.
"Này Jem, cuối cùng thì ông ấy cũng đi rồi phải không con?"
"Vâng. Mẹ nghe tin ở đâu vậy ạ?"
"Ồ, ông Job đã ghé qua đây và báo cho mẹ trên đường đến nhà mai táng. Ông ấy ra đi có thanh thản không con?"
Jem chợt nhận ra rằng mẹ mình vẫn chưa hay biết gì về lời thú tội mà John Barton đã thốt lên trên giường bệnh; anh nhớ lại sự kín đáo của Job Legh, và anh quả quyết rằng nếu có thể tránh được thì mẹ anh sẽ không bao giờ biết chuyện đó. Nhiều khó khăn có thể lường trước trong việc giữ kín bí mật này sẽ được tháo gỡ, nếu anh có thể thuyết phục mẹ tham gia vào kế hoạch di cư sang Canada mà anh từng bàn với Mary. Những lý do khiến việc giữ kín này trở nên cần thiết đều bắt nguồn từ hạnh phúc gia đình mà anh hằng mong ước. Với bản tính dễ cáu kỉnh của mẹ, anh khó lòng mong đợi rằng mọi lời bóng gió về tội ác của John Barton sẽ ngừng vinh viễn thốt ra từ đôi môi bà, và anh thừa hiểu những đày đọa sâu sắc mà những lời nhắc nhở ấy sẽ giáng xuống Mary. Do đó, anh quyết định ngay sáng hôm sau sẽ tìm gặp Job và nài xin ông giữ kín miệng; anh tin tưởng rằng việc giữ bí mật ở phía đó, kể cả khi thông tin có lọt đến tai Margaret đi nữa, cũng sẽ dễ dàng được bảo đảm.
Nhưng còn ông Carson sẽ hành xử ra sao? Liệu có cách nào để thuyết phục ông tha thứ cho ký ức về John Barton không?
Anh bị kéo khỏi dòng suy nghĩ ấy bởi giọng điệu có phần bực bội hơn của mẹ.
"Jem!" bà đang cằn nhằn, "con thà đừng bao giờ bén mảng đến một giường bệnh nào nữa còn hơn, nếu con không thể mang về nhiều tin tức hơn thế; ở nhà này mẹ thui thủi một mình suốt cả ngày (trừ lúc lão Job ghé qua), vậy mà mẹ cứ nghĩ, khi nào Jem về thể nào nó cũng có chuyện vui để kể, vì nó có mặt ngay tại căn phòng lúc người ta lâm chung cơ mà; thế mà con về đây, đến một lời để nói với con chó cũng chẳng có, huống chi là với mẹ: con đến giường bệnh để làm gì nếu chẳng húp nhặt được chút lời trăn trối nào mang về!"
"Ông ấy có trăn trối gì đâu, thưa mẹ," Jem đáp.
"Trời đất quỷ thần ơi! Vốn nổi tiếng hay thuyết giảng là thế, vậy mà lại bỏ lỡ một cơ hội tốt nhường ấy, thứ cơ hội sẽ chẳng bao giờ quay lại lần thứ hai! Ông ấy đi có dễ dàng không?"
"Ông ấy cứ trằn trọc suốt cả đêm," Jem nói, miễn cưỡng quay trở lại những ký ức về thời điểm ấy.
"Và dĩ nhiên là con đã giật cái gối ra chứ? Con không làm thế á? Chà! Với cách nuôi dạy và học thức của con, lẽ ra con phải biết rằng đó là cách cứu giúp duy nhất trong hoàn cảnh ấy. Chắc chắn trong gối có lông chim bồ câu rồi, khỏi phải bàn. Thật tình, nghĩ sao mà hai người lớn đầu như con và Mary lại không biết rằng một người nằm trên chiếc gối nhồi lông chim bồ câu thì không bao giờ có thể ra đi thanh thản được cơ chứ!"
Jem vô cùng mừng rỡ khi trốn thoát được màn trò chuyện dài dòng ấy để lui về sự cô tịch và tĩnh lặng trong căn phòng nhỏ của riêng mình, nơi anh có thể nằm xuống và suy ngẫm không bị quấy rầy về những gì đã xảy ra và những việc vẫn còn phải làm.
Việc đầu tiên là phải tìm gặp ông Duncombe, người chủ cũ của anh. Thế là sáng sớm hôm sau, Jem lên đường đi bộ đến xưởng làm việc, nơi anh đã trải qua bao năm tháng cuộc đời; nơi trong suốt một thời gian dài, những suy nghĩ của anh đã hình thành, những hy vọng và nỗi sợ hãi của anh đã trải qua. Thật chẳng mấy phấn khởi khi phải nhớ rằng từ nay về sau anh sẽ phải chia tay với tất cả những chốn thân quen ấy; tinh thần anh cũng chẳng khá lên chút nào trước thái độ rõ mười mươi của đa số những người từng là đồng nghiệp cũ. Khi anh đứng ở lối vào xưởng đúc, chờ ông Duncombe rảnh rỗi, nhiều công nhân làm việc ở đây đã đi ngang qua anh trên đường từ phòng ăn trở lại; và ngoại trừ một vài người hiếm hoi, chẳng ai thèm đếm xỉa gì đến mối quen biết cũ ngoài một cái gật đầu xa cách là cùng.
"Thật phũ phàng," Jem tự nhủ, cảm giác cay đắng và phẫn uất dâng lên nghẹn đắng cổ họng, "rằng dù cuộc đời một con người có ra sao đi nữa, thiên hạ vẫn sẵn sàng tin ngay vào lời đồn ác ý đầu tiên chống lại họ. Mình có thể sống để rửa sạch tai tiếng nếu ở lại nước ngoài... ơ kìa, nhưng nếu thế thì Mary sẽ phải chịu đựng những gì? Sớm muộn gì sự thật cũng phơi bày; và rồi cô ấy sẽ trở thành đề tài cho người ta bàn tán trong suốt một thời gian dài với tư cách là con gái của John Barton. Thôi nào! Chúa không phán xét khắc nghiệt như con người, đó là niềm an ủi duy nhất cho tất cả chúng ta!"
Ông Duncombe không tin là Jem có tội, bất chấp sự im lặng mà ông lại một lần nữa nghe thấy những lời buộc tội anh trong ngày hôm nay; nhưng ông đồng ý rằng trong hoàn cảnh hiện tại, tốt hơn là anh nên rời khỏi đất nước này.
Như tôi đã từng nói với cậu trước đây, chính phủ đã gửi thư cho chúng tôi để yêu cầu giới thiệu một người am hiểu tường tận về cơ khí, có năng lực làm thợ chế tạo dụng cụ cho Trường Cao đẳng Nông nghiệp mà họ đang thiết lập tại Toronto, Canada. Đó là một vị trí công tác rất thoải mái — có nhà ở, đất đai, và một khoản hoa hồng kha khá trên các dụng cụ chế tạo được. Tôi sẽ cho cậu xem các chi tiết cụ thể nếu tôi tìm thấy bức thư, mà tôi tin là mình đã để quên ở nhà."
"Cảm ơn ngài. Chẳng cần phải xem thư đâu, tôi xin nhận lời luôn. Tôi buộc phải rời khỏi Manchester; và một khi đã quyết định, tôi sẵn sàng rời khỏi nước Anh ngay tức khắc."
"Dĩ nhiên chính phủ sẽ đài thọ chi phí vượt biển cho cậu; thực ra, tôi tin rằng họ còn cấp một khoản phụ cấp cho gia đình nếu cậu có gia đình; nhưng tôi nhớ là cậu chưa có vợ phải không?"
"Dạ chưa, nhưng mà..." Jem ngập ngừng thú nhận với sự vụng về của một thiếu nữ.
"Nhưng mà..." ông Duncombe mỉm cười nói, "có lẽ cậu cũng muốn trở thành một người có gia đình trước khi lên đường chứ gì, hả Wilson?"
"Dạ vâng, thưa ngài. Và tôi còn có mẹ tôi nữa. Tôi rất mong bà sẽ đi cùng chúng tôi. Nhưng tôi có thể tự lo tiền vé cho mẹ; không cần phải làm phiền chính phủ đâu ạ."
"Không, không! Hôm nay tôi sẽ viết thư giới thiệu cho cậu; và nói rằng cậu có một gia đình hai người. Họ sẽ chẳng bao giờ thắc mắc xem gia đình ấy gồm những ai đâu. Tôi hy vọng sẽ gặp lại cậu trước khi tàu nhổ neo, Wilson; dù tôi tin là họ sẽ không để cậu phải chờ đợi lâu đâu. Lần tới hãy đến nhà tôi nhé; tôi dám cá là ở đó thoải mái hơn nhiều. Mấy người kia cứ hay chấp nhất vớ vẩn ấy mà. Cố gắng vững vàng lên!"
Jem cảm thấy nhẹ nhõm biết bao khi vấn đề này đã được định đoạt; và anh không còn phải bận tâm cân nhắc những lý do nên hay không nên di cư nữa.
Với con đường trước mặt ngày càng trở nên rõ ràng và quang đãng hơn qua mỗi lần ngẫm nghĩ, anh đến thăm Mary, và nếu thấy thích hợp, sẽ kể cho cô nghe những gì mình đã quyết định. Margaret đang ngồi cùng cô ấy.
"Ông nội muốn gặp anh kìa!" cô bé nói với Jem ngay khi anh bước vào.
"Và anh cũng muốn gặp ông ấy," Jem đáp, chợt nhớ lại quyết định dặn dò Job Legh phải giữ kín chuyện tối hôm qua.
Thế là anh hầu như chẳng kịp dừng lại để hôn lênKhuôn mặt đau khổ ngọt ngào tội nghiệp của Mary, mà dứt khoát rời xa người con gái mình yêu dấu để đến gặp ông cụ đang nóng lòng chờ đợi anh.
"Ta vừa nhận được một lá thư từ ông Carson," Job thốt lên ngay khi nhìn thấy Jem; "và trời ạ, ông ấy muốn gặp cả cậu lẫn ta đấy! Chắc là không có thêm rắc rối nào nữa đâu phải không nhỉ?" ông vừa nói vừa nhìn Jem với vẻ kinh ngạc tột độ. Nhưng nếu có chút hoài nghi nào thoáng qua trong tâm trí Job, nó lập tức tan biến trước vẻ mặt thành thật, can đảm và cởi mở của Jem.
Jem đáp: "Con chịu không đoán được ông ấy muốn gì nữa, tội nghiệp cụ già. Biết đâu có điểm nào ông ấy vẫn chưa thỏa mãn; biết đâu — nhưng đoán già đoán non cũng vô ích; chúng ta đi thôi."
"Hay là tốt hơn hết là cậu cứ tạm lánh đi một chút, rồi để ta đi thăm dò xem có chuyện gì? Lỡ như ông ta lại vướng vào cái suy nghĩ vớ vẩn nào đó rằng cậu là kẻ đồng lõa, rồi đang giăng bẫy bắt cậu thì sao."
"Con chẳng sợ gì cả!" Jem quả quyết; "Con chưa hề làm điều gì sai trái, và cũng chẳng biết chút gì sai trái liên quan đến cậu thanh niên xấu số kia; dù con thừa nhận là đã từng có những ý nghĩ đen tối trong quá khứ. Con người ta không thể hiểu lầm mãi được nếu họ chịu tìm tòi sự thật. Con sẽ đến và giải đáp mọi thắc mắc của cụ ấy trong khả năng có thể, giờ đây khi nó chẳng còn làm hại ai được nữa. Bản thân con cũng có những lý do riêng muốn gặp ông ấy, và mọi chuyện đều diễn ra rất thuận lợi đối với con."
Job phần nào yên tâm trước sự gan dạ của Jem; nhưng thú thật, nếu phải nói ra sự thật, ông vẫn ước gì chàng trai trẻ chịu nghe lời khuyên của mình và để một mình ông đi thăm dò ý định của ông Carson.
Trong khi đó, Jane Wilson đã khoác lên mình bộ đồ tang màu đen đi lễ Chủ nhật, và lên đường thực hiện chuyến viếng thăm chia buồn. Bà cảm thấy hồi hộp và bất an khi nghĩ đến những lời răn dạy đạo đức và câu kinh thánh mà bà tưởng tượng những người đến viếng trong hoàn cảnh như thế này phải nói ra; và bà đã chuẩn bị sẵn sàng rất nhiều bài diễn văn trau chuốt khi rảo bước đến ngôi nhà tang gia.
Khi bà nhẹ nhàng đẩy cửa bước vào, Mary đang thẫn thờ ngồi bên lò sưởi bỗng thoáng thấy bà — mẹ của Jem — người bạn thuở nhỏ của cha mẹ quá cố của bà — vị ân nhân tử tế từng chu cấp biết bao nhu cầu nhỏ nhặt trong những ngày thơ ấu — liền đứng bật dậy, chạy đến ôm chầm lấy cổ bà, nức nở nghẹn ngào thốt lên:
"Ôi, cha đi rồi — cha chết rồi — đi hết rồi — chết hết rồi, và con lại phải trơ trọi một mình!"
"Tội nghiệp con bé! Tội nghiệp con bé của ta!" Jane Wilson vừa nói vừa dịu dàng hôn cô. "Con không hề cô đơn đâu, thế nên đừng có khóc lóc đau khổ thế chứ. Ta sẽ chẳng nhắc gì đến Đấng ở trên cao đâu, vì con biết Ngài luôn là chỗ dựa cho những đứa trẻ mồ côi; nhưng hãy nghĩ đến Jem! Không, Mary thân yêu, hãy nghĩ đến cả ta nữa! Đôi lúc ta là một bà già khó tính hay cằn nhằn, nhưng ẩn sâu bên dưới lớp vỏ bực bội ấy là một trái tim nhân hậu, và từ nay về sau con sẽ như con gái của ta — như chính con cừu non một mí của ta vậy. Jem yêu con theo cách của nó thế nào, thì ta cũng sẽ yêu con theo cách của ta thế ấy; và con sẽ chịu đựng những tính khí thất thường của ta nhé, Mary, hãy nhớ rằng thấu tận tâm can, Chúa nhìn thấy tình yêu thương luôn dành cho con, nếu con chịu nhận ta làm mẹ và đừng bao giờ thốt lên những lời cô độc nữa."
Bản thân bà Wilson cũng đã khóc đầm đìa từ lâu trước khi dứt lời bài phát biểu này, một bài phát biểu hoàn toàn khác biệt với tất cả những gì bà đã trù tính sẽ nói, và khác xa với vẻ đạo đức hình thức mà bà đã chuẩn bị sẵn cho chuyến viếng thăm; bởi đây là sự đạo đức xuất phát từ trái tim, chẳng cần đến những câu kinh thánh trang hoàng để trở thành thứ tôn giáo đích thực, tinh tuyết và trọn vẹn.
Họ ngồi bên nhau trên cùng một chiếc ghế, vòng tay ôm siết lấy nhau; họ cùng khóc cho một người đã khuất; họ cùng chung một niềm hy vọng, lòng tin tưởng và tình yêu thương dạt dào đối với người đang sống.
Kể từ dạo đó, hầu như chẳng có một áng mây thoáng qua nào làm mờ đi niềm tin hạnh phúc trong mối quan hệ của họ; thậm chí tính khí của mẹ Jem còn dễ nổi cáu với người khác hơn là với Mary; trước mặt cô, bà kìm nén sự cáu kỉnh thần kinh thỉnh thoảng bộc phát cho đến khi thói quen ấy giảm bớt đi trông thấy.
Nhiều năm sau, trong một lần trò chuyện với Jem, anh đã giật mình trước một lời nói vô tình thốt ra từ đôi môi mẹ mình; câu nói ấy ngầm ám chỉ rằng bà biết rõ về tội ác của John Barton. Đã lâu lắm rồi họ không hề gặp lại bất kỳ người dân Manchester nào có thể tiết lộ bí mật đó (nếu quả thực nó đã bị lộ ở Manchester, điều mà Jem đã tìm mọi cách phòng bị). Và anh bắt đầu gặng hỏi, trước tiên là về mức độ hiểu biết, và sau đó là nguồn gốc thông tin của bà. Chính Mary là người đã kể hết tất cả.
Bởi vì vào buổi sáng mà chương này chủ yếu nhắc tới, khi Mary đang ngồi khóc lóc thảm thiết, và khi bà Wilson đang an ủi cô bằng những lời lẽ cùng cái ôm ấp dịu dàng nhất, cô đã thổ lộ với người phụ nữ đang hoảng hốt và kinh ngạc nọ nỗi đau đớn xé lòng của mình; chính là tội ác đã vấy bẩn ký ức về người cha quá cố.
Cô hoàn toàn không hề hay biết rằng Jem đã giữ kín chuyện đó với mẹ anh; cô cứ đinh ninh rằng nó đã loan truyền rộng rãi giống như sự nghi ngờ từng chĩa vào người yêu của cô vậy; thế nên từng lời cứ thế tuôn ra khỏi miệng cô (với giả định rằng bà Wilson đã biết hết mọi chuyện), kể lại câu chuyện và phơi bày nguyên nhân sâu xa của nỗi thống khổ tột cùng; nỗi đau sâu sắc hơn bất cứ nỗi đau nào do cái chết đơn thuần mang lại.
Trong những sự việc lớn lao như thế này, sự hào hiệp bẩm sinh của bà Wilson lại bộc lộ rõ nét. Thể xác ốm yếu và bệnh tật thường trút sự bực dọc vào những chuyện nhỏ nhặt và vặt vãnh hàng ngày; nhưng bà lại có sự đồng cảm sâu sắc và cao cả trước những nỗi đau lớn, và ngay cả vào khoảnh khắc Mary thốt lên những lời đó, bà đã không để lọt ra một tiếng kêu kinh ngạc hay hoảng hốt nào từ đôi môi mình. Bà không hề tỏ ra tò mò về những chi tiết chưa được kể; bà kín đáo và đáng tin cậy chẳng kém gì con trai mình; và nếu như trong những năm tháng sau đó, cơn giận của bà có lúc bùng lên với Mary, và trong một vài khoảnh khắc hiếm hoi, bà trút cơn cáu giận lên người con dâu, thì bà sẽ mắng mỏ cô vì tội hoang phí, keo kiệt, ăn mặc quá lố hay quá giản dị, vì quá vui vẻ hay quá ủ rũ, nhưng chưa bao giờ, tuyệt đối chưa bao giờ trong những giây phút mất kiểm soát nhất, bà đả động đến bất kỳ chi tiết nào liên quan đến chuyện Mary từng tán tỉnh Harry Carson, hay kẻ sát nhân đã giết hắn; và mỗi khi nhắc đến John Barton, bà luôn gọi tên ông với sự tôn trọng xứng đáng dành cho cuộc đời ông trước khoảng thời gian tồi tệ, tội lỗi và khốn khổ cuối cùng ấy.
Thế nên, khi nhiều năm trôi qua và Jem tình cờ nắm bắt được việc mẹ mình đã thấu hiểu toàn bộ sự việc, đó chẳng khác nào một đòn giáng mạnh vào anh. Kể từ ngày hôm đó (không phải không kèm theo sự dằn vặt), khi anh nhận thức được những chiều sâu kìm nén ẩn giấu trong tâm hồn bà, thái độ của anh dành cho mẹ — vốn dĩ luôn ân cần và kính trọng — nay đã trở nên tôn kính; và cuộc đua tranh đầy yêu thương giữa anh và Mary xem ai sẽ là người đóng góp nhiều hơn cho hạnh phúc trong những năm cuối đời của mẹ ngày càng trở nên thắm thiết hơn bao giờ hết.
Nhưng tôi đang kể về những sự việc chỉ mới xảy ra gần đây thôi, trong khi tôi vẫn còn rất nhiều điều muốn kể cho các bạn nghe về những chuyện đã diễn ra từ sáu, bảy năm về trước.
