To envy nought beneath the ample sky;

To mourn no evil deed, no hour mis-spent;

And, like a living violet, silently

Return in sweets to Heaven what goodness lent,

Then bend beneath the chastening shower content.

Elliott.

Lại một năm nữa trôi qua. Những con sóng thời gian dường như từ lâu đã xóa sạch mọi dấu vết về tội nghiệp Mary Barton. Nhưng người chồng của nàng vẫn nhớ về nàng, dẫu với nỗi đau tĩnh lặng và trầm buồn trong những canh khuya thanh vắng; và Mary thường giật mình tỉnh giấc sau những giờ lao động nhọc nhằn, trong trạng thái nửa mơ nửa tỉnh, cứ ngỡ như đang nhìn thấy mẹ đứng bên giường như bà vẫn thường làm "thuở hồng hoang ngày ấy", tay cầm ngọn nến che hắt bóng với vẻ trìu mến khôn tả khi ngắm đứa con thơ đang ngủ. Nhưng rồi Mary dụi mắt, ngả đầu xuống gối, tỉnh táo nhận ra đó chỉ là một giấc mơ; thế nhưng, giữa mọi muộn phiền và rối ren, lòng nàng vẫn cất tiếng kêu cứu mẹ, và nàng nghĩ thầm: "Giá mà mẹ còn sống, chắc chắn mẹ đã giúp con rồi." Nàng quên mất rằng nỗi buồn của một người trưởng thành khó lòng xoa dịu hơn nỗi buồn của một đứa trẻ, dẫu cho tình mẫu tử có lớn lao đến nhường nào; và nàng cũng không nhận ra rằng bản thân mình đã vượt trội hơn hẳn người mẹ mà nàng đang tiếc thương về cả trí tuệ lẫn tinh thần. Dì Esther vẫn biệt tích một cách kỳ lạ, và mọi người đã dần mỏi mệt với việc thắc mắc để rồi bắt đầu lãng quên. Barton vẫn đều đặn đến câu lạc bộ, là một thành viên tích cực của công đoàn; thậm chí năng nổ hơn trước, bởi thời gian Mary về nhà vào buổi tối ngày càng bấp bênh, và đôi khi vào những bận rộn cao điểm, nàng ở lại qua đêm luôn. Người bạn thân thiết nhất của ông vẫn là George Wilson, dẫu cho họ không có nhiều sự đồng điệu về những vấn đề đang làm xáo trộn tâm trí Barton. Dẫu vậy, trái tim họ vẫn gắn kết bởi những mối thâm tình xưa cũ, và ký ức về những ngày tháng cũ đã mang lại một sức hút thầm lặng cho mỗi dịp họ hội ngộ.

Cậu bạn quen thuộc của chúng ta ngày nào, chàng thiếu niên ngượng ngùng Jem Wilson, giờ đã cao lớn thành một thanh niên vạm vỡ, cân đối, với nét mặt vô cùng lanh lợi; phải, một gương mặt suýt chút nữa đã có thể gọi là tuấn tú, nếu không bị vài vết đậu mùa chấm phá đây đó. Cậu làm việc cho một trong những hãng cơ khí lớn chuyên xuất khẩu máy móc, động cơ từ những thị trấn xưởng mộc của họ sang cả lãnh địa của Sa hoàng lẫn Sultan. Cha mẹ cậu không bao giờ chán ngấy việc ca tụng Jem, và trước mọi lời tán dương ấy, cô Mary Barton xinh xắn thường hất đầu ngạo nghễ, thừa hiểu rằng họ muốn cô nhận ra cậu sẽ là một người chồng tốt nhường nào, từ đó mà vun vén cho tình cảm của cậu—thứ tình cảm mà cậu chưa từng dám thốt thành lời, dù ánh mắt và biểu cảm đã bày tỏ tất cả.

Một ngày đầu đông, khi mọi người đã trang bị những chiếc áo dày dặn, ấm áp mà chẳng mấy khi lo hao mòn, thế nên công việc ở tiệm của cô Simmonds bỗng trở nên khá ế ẩm, Mary tình cờ gặp Alice Wilson đang trên đường đi làm nửa ngày về từ nhà của một thương gia nào đó. Mary và Alice từ lâu vẫn luôn quý mến nhau; thực ra, Alice luôn dành một sự quan tâm đặc biệt cho cô thiếu nhi mồ côi mẹ ấy—đứa con gái của người phụ nữ từng trao cho bà nụ hôn tha thứ, mang lại niềm an ủi lớn lao trong biết bao đêm dài trằn trọc. Thế là một màn chào hỏi nồng hậu đã diễn ra giữa bà cụ gọn gàng và cô thợ may trẻ đang độ xuân thì; rồi Alice bỗng ngập ngừng ngỏ lời mời Mary ghé qua dùng bữa trà tối hôm ấy ngay tại nhà mình.

- Cháu sẽ thấy buồn tẻ lắm khi chỉ đến ngồi với một bà già như ta, nhưng trên lầu có một cô thiếu nữ ngoan ngoãn làm nghề may vá, thỉnh thoảng cũng nhận chút việc cùng ngành với cháu đấy, Mary ạ; con bé là cháu nội của cụ già Job Legh, một thợ dệt, và là một cô gái rất tốt. Hãy đến nhé, Mary! Ta rất muốn hai đứa làm quen với nhau. Con bé trông cũng tao nhã lắm.

Vào đầu câu nói ấy, Mary đã thầm lo sợ vị khách được mời không ai khác chính là đứa cháu trai của Alice; nhưng Alice vốn là người tinh tế, chẳng bao giờ lên kế hoạch sắp đặt một buổi gặp gỡ, dẫu là cho cậu Jem yêu quý của mình, nếu có một bên không hề muốn; và Mary, trút bỏ được nỗi bồi hồi sau câu kết của bà, vui vẻ nhận lời. Alice bỗng cảm thấy vô cùng bận rộn! Chẳng mấy khi bà có ai ghé qua uống trà; và giờ đây, ý thức về bổn phận của một người chủ nhà khiến bà gần như lúng túng. Bà vội vã về nhà, nhóm lò dù đống củi chẳng mấy bén lửa, còn mượn thêm một cái ống thổi để lửa cháy nhanh hơn. Bản thân bà xưa nay vẫn luôn kiên nhẫn; bà cứ để than tự cháy theo ý nó. Sau đó, bà xỏ guốc, đi xách nước ở cái máy bơm nằm ở cái sân bên cạnh, và trên đường đi còn tiện thể mượn một chiếc cái tách; còn đĩa lót thì bà có thừa, khi cần có thể dùng làm dĩa đựng bánh. Nửa lượng trà và một phần tư cân bơ gần như ngốn sạch số tiền công làm buổi sáng; nhưng đây là một dịp đặc biệt. Bình thường, ở nhà bà chỉ uống trà thảo mộc, trừ khi có một bà chủ nhà chu đáo nào đó tặng cho mấy bã trà từ lượng sinh hoạt dồi dào hơn của họ. Hai chiếc ghế dựa dành cho khách đã được kéo ra, quét dọn và phủi bụi cẩn thận; một tấm ván cũ được kê khéo léo lên trên hai chiếc hộp đựng nến đặt đứng (quả thật có hơiập bênh, nhưng bà đã quen với chỗ ngồi ấy từ lâu và biết phải ngồi nhẹ nhàng thế nào; thực ra mọi sự sắp đặt ấy cốt để giữ thể diện cho vị trí chỗ ngồi nhiều hơn là để tạo sự thoải mái thực sự); một chiếc bàn tròn nhỏ xíu được đặt ngay trước lò sưởi lúc này đang bập bùng ánh lửa vui tươi; chiếc khay trà cổ xưa bằng đồng thau mộc mạc đời thứ ba được bày biện ngăn nắp với một ấm trà đen, hai chiếc tách hoa văn đỏ trắng, và một chiếc mang hoa văn cành liễu thân thuộc ngày xưa, cùng những chiếc đĩa lót chẳng cùng bộ (trên một chiếc đĩa dự phòng, cục bơ trông thật ngon mắt); hoàn tất mọi công tác chuẩn bị, Alice bắt đầu đảo mắt nhìn quanh với vẻ mãn nguyện và chút ngạc nhiên không hiểu mình còn có thể làm gì thêm để tăng thêm sự thoải mái cho buổi tối hôm nay. Bà dời một chiếc ghế ra khỏi vị trí quen thuộc bên bàn, đặt nó sát chiếc kệ treo tường rộng lớn mà ta từng kể cho bạn nghe khi miêu tả căn nhà hầm của bà lần đầu tiên, rồi leo lên đó, với tay kéo ra một chiếc hộp gỗ thông cũ kỹ, lấy từ trong đó một lượng bánh yến mạch xứ phương bắc, loại bánh mỏng giòn của Cumberland và Westmoreland. Cẩn thận bước xuống với những chiếc bánh mỏng manh chực chờ vỡ vụn trong tay, bà đặt chúng lên chiếc bàn trống trải, tin chắc rằng những vị khách của mình sẽ có một món trãi nghiệm vô cùng độc đáo khi thưởng thức thứ bánh quê hương thuở thơ ấu. Bà mang ra thêm một mẩu bánh mì gia đình loại bốn cân khá lớn, rồi mới ngồi xuống để nghỉ ngơi—nghỉ ngơi thực sự chứ không phải làm bộ làm tịch—trên một chiếc ghế đệm sậy. Ngọn nến đã sẵn sàng để thắp, nước trong ấm đã sôi, trà đang chờ đợi số phận trong gói giấy nhỏ; mọi thứ đã sẵn sàng.

Một tiếng gõ cửa vang lên! Đó chính là Margaret, nữ thợ may trẻ sống ở căn phòng trên lầu, nghe thấy tiếng động xôn xao rồi sau đó là sự tĩnh lặng trở lại, cô nghĩ đã đến lúc mình nên xuống ghé thăm. Đó là một thiếu nữ có làn da xanh xao, thiếu sức sống nhưng trông vô cùng ngọt ngào và phảng phất nét ưu tư; trang phục của cô vô cùng khiêm tốn và giản dị, gồm một chiếc áo liền váy bằng thứ vải tối màu nào đó, phần cổ được quàng bằng một chiếc khăn choàng màu xám tro hoặc một mảnh khăn lớn, được ghim chặt phía sau và hai bên ở phía trước. Bà cụ dành cho cô một lời chào nồng nhiệt, kéo cô ngồi xuống chiếc ghế mình vừa rời khỏi, trong khi bản thân bà thì tự thăng bằng trên chiếc ghế ván để Margaret tưởng rằng việc ngồi ở đó hoàn toàn là sự lựa chọn tự do và độc lập của chính mình.

- Không hiểu sao con bé Mary Barton lại chậm trễ thế không biết. Nó ra dáng tiểu thư đài các lắm rồi đấy với mấy cái thói quen về muộn này,- Alice vừa nói vừa chờ đợi.

Sự thật là, Mary đang bận sửa soạn trang phục; phải, để đến thăm bác Alice tội nghiệp—nó thấy việc cân nhắc xem mình nên mặc chiếc váy nào là hoàn toàn xứng đáng. Tuy nhiên, bạn có thể chắc chắn rằng đó không phải là vì Alice; không, họ đã quá hiểu nhau rồi. Nhưng Mary rất thích tạo ấn tượng, và phải thừa nhận rằng nó thường xuyên đạt được điều đó—chưa kể lần này lại có thêm sự xuất hiện của cô gái lạ mặt kia nữa. Thế nên nó diện chiếc váy vải len merino màu xanh mới tinh, ôm sát cổ, kèm theo chiếc cổ áo và cổ tay bằng vải lanh nhỏ nhắn, rồi hiên ngang bước đi nhằm gây ấn tượng với cô Margaret hiền lành, tội nghiệp. Và quả thực nó đã thành công. Alice, vốn chẳng mấy bận tâm đến dung nhan, chưa từng kể cho Margaret nghe Mary xinh đẹp nhường nào; và khi Mary bước vào với đôi má phớt hồng vì sự tự thức của chính mình, Margaret gần như chẳng thể dời mắt khỏi nó, khiến Mary phải cụp hàng mi đen dài xuống với chút cảm giác khó chịu trước sự quan sát mà nó đã nhọc công tìm kiếm ấy. Bạn có thể tưởng tượng ra cảnh Alice tất bật pha trà, rót ra tách, nêm đường vừa vặn khẩu vị của họ, rồi liên tục mời mọc bánh mỏng và bánh mì phết bơ chứ? Bạn có thể tưởng tượng ra niềm vui sướng khi bà dõi theo đống bánh mỏng xếp chồng chất vơi dần trước sức ăn của hai cô gái đói bụng, đồng thời lắng nghe những lời ca tụng món quà vặt gợi nhớ quê nhà của mình không?

- Mẹ ta thường gửi cho ta ít bánh mỏng nhờ bất kỳ người đồng hương phương bắc nào—cầu Chúa phù hộ cho bà! Bà biết rõ những thứ đó ngon đến nhường nào khi sống xa quê. Không phải ai cũng thích đâu nhé. Hồi ta đi làm thuê, mấy đồng nghiệp luôn rất vui vẻ chia sẻ cùng ta. Chà, chuyện đó lâu lắm rồi đấy, thời xửa thời xưa rồi.

- Hãy kể cho chúng cháu nghe về chuyện đó đi, bác Alice,- Margaret nói.

- Ồ, con bé này, có gì để kể đâu cơ chứ. Nhà nghèo đông miệng ăn mà chẳng có gì nuôi nổi. Tom, chính là cha của Will (các cháu không biết Will đâu, nhưng nó là thủy thủ đi biển xa), đã đến Manchester và gửi tin báo về việc có vô khối công việc làm ăn, cho cả trai lẫn gái. Thế là cha bảo George đi trước (Mary à, cháu thừa biết George mà), rồi sau đó công việc ngoài vùng Burton nơi chúng ta ở trở nên khan hiếm, cha liền bảo ta phải cố gắng kiếm một chỗ làm. George viết thư về báo rằng tiền lương ở Manchester cao hơn hẳn Milnthorpe hay Lancaster; và hỡi các cô gái, lúc ấy ta còn trẻ người non dạ, cứ nghĩ đến chuyện đi xa nhà như thế là oai lắm. Thế rồi, một ngày nọ, người hàng thịt mang đến cho chúng ta bức thư từ George, báo rằng anh ấy đã tìm được một chỗ làm—và ta thì háo hức muốn đi ngay, cha thì cũng có vẻ bằng lòng; nhưng mẹ chẳng nói gì mấy, và nếu có nói thì cũng rất nhỏ nhẹ. Ta vẫn thường nghĩ rằng bà có chút đau lòng khi thấy ta sẵn sàng rời đi đến vậy—xin Chúa hãy tha thứ cho con! Nhưng bà vẫn gói ghém quần áo của ta, cùng vài món đồ lành lặn nhất của chính bà vừa với vóc dáng ta vào trong chiếc hộp giấy nhỏ xíu đằng kia—giờ thì nó chẳng còn tích sự gì nữa, nhưng thà ta chịu lạnh không đốt lò chứ quyết không đập nó ra để nhóm lửa; vậy mà nó sắp tròn tám mươi tuổi rồi đấy, vì mẹ đã có nó từ thời con gái, và bà đã dùng nó đựng toàn bộ quần áo mang về nhà cha khi họ nên duyên vợ chồng. Nhưng, như ta đang kể dở, bà chẳng hề khóc, dẫu cho nước mắt thường trực ngấn đầy trong mắt; và ta vẫn thấy bà đứng ngóng theo ta ở cuối con đường mòn chừng nào ta còn khuất tầm mắt, tay che ngang trán—và đó cũng là cái nhìn cuối cùng ta có được về bà.

Alice hiểu rằng chẳng bao lâu nữa bà sẽ được đoàn tụ với người mẹ ấy; thêm nữa, những nỗi đau khổ và cay đắng của tuổi trẻ cũng đã phai nhạt dần trước khi ta già nua; thế nhưng vẻ mặt đượm buồn của bà khiến hai cô gái cũng nhiễm phải nỗi sầu muộn, và họ cùng thương tiếc cho người phụ nữ tội nghiệp đã qua đời từ nhiều năm trước.

- Bác chưa từng gặp lại bà nữa sao, Alice? Bác chưa từng về thăm nhà lần nào khi bà còn sống ư?- Mary hỏi.

- Không, chưa từng, và kể từ đó cũng không. Biết bao nhiêu lần ta đã lên kế hoạch về thăm. Ta vẫn còn lên kế hoạch, và hy vọng sẽ được về thăm nhà một lần nữa trước khi Chúa muốn gọi ta đi. Hồi còn đi làm thuê, ta từng cố gắng dành dụm đủ tiền để về thăm nhà một tuần; nhưng hết chuyện này đến chuyện khác xảy ra. Đầu tiên, lũ trẻ nhà chủ mắc bệnh sởi đúng vào tuần nghỉ phép mà ta đã xin, thế là ta chẳng thể rời đi, vì đứa nào đứa nấy cũng khóc đòi ta chăm sóc. Rồi đến lượt bà chủ lâm bệnh, ta lại càng khó đi hơn. Vì các cháu biết đấy, họ mở một cửa hàng tạp hóa nhỏ, ông chồng thì hay say xỉn, còn bà chủ với ta là tất cả những người có mặt để vừa trông con, vừa coi tiệm, rồi lại còn nấu nướng và giặt giũ nữa chứ.

Mary cảm thấy thật may mắn vì mình đã không đi làm người hầu, và con bé đã thốt lên như vậy.

- Chà, con bé này! Cháu làm sao hiểu được niềm vui sướng khi được giúp đỡ người khác; lúc ở đó ta hạnh phúc chẳng kém gì; gần như hạnh phúc như khi ở nhà. Ờ, nhưng rồi sang năm sau, ta nghĩ mình có thể đi vào lúc nông nhàn, bà chủ bảo khi đó ta sẽ được nghỉ hẳn hai tuần, và suốt mùa đông năm đó ta đã thức khuya dậy sớm miệt mài may chăn patchwork, để có được một chiếc chăn do chính tay mình làm mang về tặng mẹ. Thế nhưng ông chủ qua đời, bà chủ rời khỏi Manchester, và ta lại phải tất bật đi tìm việc khác.

- Ồ, nhưng mà,- Mary ngắt lời,- cháu lại nghĩ đó chính là thời điểm thích hợp nhất để về nhà chứ.

- Không, ta không nghĩ thế. Cháu thấy đấy, việc về thăm nhà một tuần, có lẽ mang theo chút tiền trong túi để giúp đỡ cha, lại là chuyện hoàn toàn khác với việc về hẳn để trở thành gánh nặng cho ông. Hơn nữa, làm sao ta có thể kiếm được việc làm ở tận trển cơ chứ? Dù sao đi nữa, ta vẫn nghĩ ở lại là tốt hơn, dẫu rằng có lẽ về nhà sẽ tốt hơn biết mấy, vì khi đó ta đã có thể gặp lại mẹ rồi;- và người bà cụ tội nghiệp thoáng vẻ bối rối.

- Cháu tin chắc rằng bác đã làm những gì mình cho là đúng,- Margaret dịu dàng lên tiếng.

- Phải, con bé nói đúng đấy,- Alice ngẩng đầu lên, giọng điệu trở nên tươi tỉnh hơn.- Đúng là thế, và rồi cứ để Chúa phán định điều Ngài cho là phải; không phải là ta không đau buồn, ồ, đau buồn và xót xa khôn nguôi, khi vào khoảng mùa xuân năm sau, lúc chiếc chăn của ta đã hoàn thành mọi thứ chỉ trừ phần lót, George bước vào nhà một buổi tối để báo tin mẹ đã qua đời. Ta đã khóc suốt bao nhiêu đêm liền sau đó; [3] ta chẳng có thời gian để khóc vào ban ngày, vì mụ chủ nhà ấy vô cùng khắc nghiệt; mụ nhất định không nghe lời ta xin đi dự đám tang; và quả thực lúc đó ta cũng đã muộn mất rồi, vì George đã lên đường ngay tối hôm đó bằng xe ngựa, còn bức thư thì bị giữ lại hoặc do thất lạc đâu đó (hệ thống bưu chính hồi đó đâu được như bây giờ), và khi đến nơi thì anh ấy thấy tang lễ đã cử tri xong xuôi, còn cha thì đang bàn chuyện dọn nhà đi nơi khác; bởi vì ông không tài nào chịu đựng nổi cảnh sống trong ngôi nhà nhỏ ấy sau khi mẹ đã đi rồi.

Chú thích 3:

Một thành ngữ phổ biến ở Lancashire. "Hãy đến gặp ta, Tyrrel, sớm, sau bữa tối." SHAKSPEARE, Richard III.

(Kết thúc chú thích)

- Nơi đó có đẹp không ạ?- Mary hỏi.

- Đẹp chứ, con bé này! Ta chưa từng thấy nơi nào xinh đẹp nhường ấy ở bất cứ đâu. Cháu biết đấy, ở đó có những ngọn núi trông giống như vươn tận lên trời xanh, có lẽ không gần lắm, nhưng chính điều đó lại khiến chúng càng thêm phần tuyệt diệu. Ta từng nghĩ đó chính là những ngọn đồi vàng trên thiên đường mà mẹ vẫn thường hát cho ta nghe khi còn bé,

"Kìa những ngọn đồi vàng trên thiên đường,

Nơi ngươi chẳng bao giờ tới được."

Bài ballad ấy hình như kể về một con tàu và một người tình đáng lẽ không nên là người tình. À mà, gần ngôi nhà nhỏ của chúng ta còn có những hòn đá. Chà, hỡi các cô gái! Các cháu chẳng thể tưởng tượng nổi đá ở Manchester trông thế nào đâu! Những khối đá xám to như cả ngôi nhà, được phủ kín bởi những lớp rêu đủ màu sắc, có chỗ vàng úa, có chỗ nâu trầm; còn mặt đất bên dưới thì ngập sâu đến đầu gối trong thảm hoa thạch nam tím ngắt, tỏa hương thơm ngát dịu dàng, hòa lẫn với âm thanh rì rào trầm bổng của đàn ong mật vang vọng muôn đời. Mẹ thường sai Sally và ta ra ngoài hái lá và hoa thạch nam để làm chổi, đó quả là một công việc thật thú vị! Chúng ta thường trở về nhà vào buổi tối với những gánh nặng trĩu người đến mức chẳng còn thấy bóng dáng đâu nữa, mặc dù gánh trên vai nhẹ tênh. Rồi sau đó mẹ sẽ bắt chúng ta ngồi xuống dưới gốc cây táo gai già (nơi chúng ta thường dựng nhà giữa những bộ rễ khổng lồ nhô hẳn lên mặt đất) để nhặt và bó hoa thạch nam lại. Mọi thứ cứ ngỡ như chỉ mới ngày hôm qua, vậy mà đã từ rất lâu lắm rồi. Người em gái Sally tội nghiệp của ta đã nằm dưới mộ ngổn ngang suốt bốn mươi năm có lẻ. Nhưng ta vẫn thường tự hỏi liệu cây táo gai ấy còn đứng đó hay không, và lũ trẻ bây giờ có còn đi hái hoa thạch nam như chúng ta của biết bao năm tháng đã qua hay không. Tim ta quặn thắt khi mong mỏi được nhìn lại chốn cũ một lần nữa. Có lẽ mùa hè tới ta sẽ lên đường, nếu Chúa ban ơn cho ta sống đến mùa hè tới.

- Sao suốt ngần ấy năm qua bác chưa từng về thăm?- Mary hỏi.

- Ơ hay, con bé này! Hết người này rồi đến người khác cần ta; hơn nữa ta lại chẳng có tiền, có những lúc ta túng quẫn vô cùng. Tom là một đứa phóng đãng, tội nghiệp thằng bé, lúc nào cũng cần người ta giúp đỡ việc này việc nọ; còn vợ nó (vì ta nghĩ những kẻ lêu lổng thường cưới vợ từ rất sớm trước cả những người tử tế) lại là một kẻ vô tích sự. Ả ta lúc nào cũng ốm đau, còn nó thì lúc nào cũng gặp rắc rối; thế nên ta phải xoay xở đủ đường bằng cả sức lao động lẫn tiền bạc của mình. Chúng qua đời chỉ cách nhau trong vòng một năm, để lại một đứa con trai (chúng có tới bảy đứa, nhưng Chúa đã cất nhắc sáu đứa về với Ngài), chính là Will mà ta đang kể cho các cháu nghe đấy; ta đã tự mình nuôi nằng nó, từ bỏ cả việc làm thuê để dựng lên một mái nhà tươm tất cho nó, và nó là một thằng bé tuyệt vời, y hệt như bố nó từ ngoại hình cho đến dáng vẻ, chỉ có điều điềm đạm hơn. Vì nó rất điềm đạm, dù chẳng gì có thể ngăn được quyết tâm ra khơi của nó. Ta đã thử mọi cách để hướng nó từ bỏ cuộc sống của một thủy thủ. Ta bảo rằng: "Người ta mửa mửa mửa mửa mật xanh mật vàng suốt thời gian ở ngoài khơi đấy. Chính mẹ của con đã kể cho ta nghe (vì cô ấy vốn là người ngoại quốc, gốc đảo Man) rằng cô ấy sẵn sàng cảm ơn bất cứ ai ném cô xuống nước." Thậm chí ta còn gửi nó đi suốt một quãng đường dài đến Runcorn bằng kênh đào của Công tước, để nó biết thế nào là biển cả; và ta ngóng chờ nó quay về với gương mặt trắng bệch như tờ giấy vì nôn mửa. Thế nhưng thằng bé lại đi thẳng đến Liverpool, tận mắt nhìn thấy những con tàu thật sự, rồi trở về với quyết tâm trở thành thủy thủ còn cao hơn trước, nó bảo rằng nó chẳng hề bị say sóng chút nào và nghĩ rằng mình có thể chịu đựng sóng gió ngoài khơi khá tốt. Thế nên ta bảo nó muốn làm gì thì tùy; và nó đã cảm ơn ta, ôm hôn ta, mặc cho ta tỏ ra vô cùng khó chịu [4] với nó; và giờ đây nó đã đến Nam Mỹ, ở tận bên kia mặt trời, người ta bảo thế.

Chú thích 4:

"Frabbit," cáu kỉnh.

(Kết thúc chú thích)

Mary lén liếc nhìn Margaret để xem cô nghĩ gì về kiến thức địa lý của Alice; nhưng Margaret lại tỏ ra vô cùng bình thản và đoan trang, đến mức Mary đâm hoài nghi không biết cô bé có thực sự mù tịt hay không. Không phải kiến thức của Mary uyên bác gì cho cam, nhưng nó từng nhìn thấy một quả địa cầu và biết cách tìm nước Pháp cùng các châu lục trên bản đồ.

Sau cuộc trò chuyện dài đằng đẵng ấy, Alice dường như chìm đắm trong hồi ức một hồi lâu; và hai cô gái, tôn trọng suy nghĩ của bà—điều mà họ đoán rằng đã bay bổng về chốn quê nhà và những khung cảnh thuở thơ ấu—nên cứ lặng im không nói. Bỗng nhiên, bà sực nhớ ra bổn phận của một người chủ nhà, và bằng một nỗ lực, bà kéo tâm trí mình trở lại với thực tại.

- Margaret này, cháu phải hát cho Mary nghe đi chứ. Bản thân bác chẳng thông thạo gì âm nhạc cao sang, nhưng mọi người bảo Margaret là một ca sĩ hiếm có, và bác biết con bé có thể làm bác rơi nước mắt bất cứ lúc nào khi cất lên bài "Th' Owdham Weaver". Nào hãy hát đi cháu, Margaret, cô bé ngoan.

Với một nụ cười nhạt, như thể đang buồn cười trước sự lựa chọn bài hát của Alice, Margaret cất tiếng.

Bạn có biết bài "Thợ dệt Oldham" không? Sẽ không biết đâu trừ khi bạn sinh ra và lớn lên ở Lancashire, vì đó là một khúc ca thuần chất của xứ này. Tôi sẽ chép lại cho bạn.

THỢ DỆT OLDHAM.

I.

Oi'm a poor cotton-weyver, as mony a one knoowas,

Oi've nowt for t' yeat, an' oi've woorn eawt my clooas,

Yo'ad hardly gi' tuppence for aw as oi've on,

My clogs are boath brosten, an' stuckins oi've none,

Yo'd think it wur hard,

To be browt into th' warld,

To be—clemmed, [5] an' do th' best as yo con.

II.

Owd Dicky o' Billy's kept telling me lung,

Wee s'd ha' better toimes if I'd but howd my tung,

Oi've howden my tung, till oi'se near stopped my breath,

I think i' my heeart oi'se soon clem to deeath,

Owd Dicky's weel crammed,

He never wur clemmed,

An' he ne'er picked ower i' his loife. [6]

III.

We tow'rt on six week—thinking aitch day wur th' last,

We shifted, an' shifted, till neaw we're quoite fast;

We lived upo' nettles, whoile nettles wur good,

An' Waterloo porridge the best o' eawr food,

Oi'm tellin' yo' true,

Oi can find folk enow,

As wur livin' na better nor me.

IV.

Owd Billy o' Dans sent th' baileys one day,

Fur a shop deebt oi eawd him, as oi could na pay,

But he wur too lat, fur owd Billy o' th' Bent,

Had sowd th' tit an' cart, an' ta'en goods for th' rent,

We'd neawt left bo' th' owd stoo',

That wur seeats fur two,

An' on it ceawred Marget an' me.

V.

Then t' baileys leuked reawnd as sloy as a meawse,

When they seed as aw t' goods were ta'en eawt o' t' heawse,

Says one chap to th' tother, "Aws gone, theaw may see";

Says oi, "Ne'er freet, mon, yeaur welcome ta' me."

They made no moor ado

But whopped up th' eawd stoo',

An' we booath leet, whack—upo' t' flags!

VI.

Then oi said to eawr Marget, as we lay upo' t' floor,

"We's never be lower i' this warld, oi'm sure,

If ever things awtern, oi'm sure they mun mend,

For oi think i' my heart we're booath at t' far eend;

For meeat we ha' none;

Nor looms t' weyve on,—

Edad! they're as good lost as fund."

VII.

Eawr Marget declares had hoo cloo'as to put on,

Hoo'd goo up to Lunnon an' talk to th' greet mon;

An' if things were na awtered when there hoo had been,

Hoo's fully resolved t' sew up meawth an' eend;

Hoo's neawt to say again t' king,

But hoo loikes a fair thing,

An' hoo says hoo can tell when hoo's hurt.

Chú thích 5:

"Clem," chết đói.

"Thật là một sự lựa chọn khó khăn, khi những dũng sĩ phải ăn cả vũ khí của mình hoặc chịu chết đói."—Ben Jonson.

(Kết thúc chú thích)

Chú thích 6:

"Pick ower," có nghĩa là phóng thoi trong nghề dệt thủ công khung cửi.

(Kết thúc chú thích)

Giai điệu của bài hát này mang âm hưởng như một điệu ngâm đều đều, phụ thuộc rất nhiều vào sắc thái biểu cảm và cảm xúc. Khi đọc lên, có lẽ nó mang chút hài hước; nhưng đó là thứ hài hước cận kề bi thương, và đối với những ai từng chứng kiến cảnh đói nghèo mà nó miêu tả, đây thực sự là một bài hát đầy sức lay động. Margaret từng chứng kiến cảnh túng quẫn ấy và cũng có một trái tim biết thấu cảm; hơn thế nữa, giọng ca của cô thuộc dạng quý hiếm, sở hữu độ dày dặn chẳng cần đến một âm vực quá rộng mới được nhìn nhận xứng đáng. Alice chìm đắm trong niềm tận hưởng thầm lặng với những giọt nước mắt lăn dài. Trong khi đó, Margaret với đôi mắt đăm đăm cùng ánh nhìn tha thiết, mộng mơ, dường như càng lúc càng chìm sâu vào việc hình dung rõ nét nỗi đau mà cô vừa cất lên thành lời—nỗi đau mà cô cảm nhận được rằng ngay tại khoảnh khắc ấy, có thể vẫn đang hiện hữu, vô vọng và đầy đau đớn, chỉ cách chốn bình yên tương đối của họ một khoảng ngắn chẳng tày gang.

Bất ngờ, cô bùng nổ với toàn bộ uy lực từ giọng ca tuyệt trần của mình, tựa như một lời cầu nguyện xuất phát từ đáy lòng dành cho tất cả những ai đang khốn đốn, qua lời khẩn cầu vĩ đại: "Chúa ơi, xin hãy nhớ đến Đavid." Mary nín thở, không nỡ bỏ sót một nốt nhạc nào, bởi nó quá trong trẻo, quá hoàn hảo và đầy thiết tha. Một nhạc sĩ tinh tế hơn Mary rất nhiều có lẽ cũng đã phải dừng lại với sự thán phục ngang ngửa trước kiến thức âm nhạc thực thụ mà cô nữ thợ may trẻ có vẻ ngoài rầu rĩ kia đã dùng để điều khiển chất giọng tuyệt vời và uyển chuyển của mình. Bản thân Deborah Travers (từng là một nữ công nhân nhà máy ở Oldham, sau này trở thành thần tượng của những đám đông thượng lưu dưới cái tên Mrs. Knyvett) chắc chắn cũng phải thừa nhận cô là một người đồng môn xuất sắc trong nghệ thuật.

Cô dừng lại; và với những giọt nước mắt đồng cảm thiêng liêng đọng trong mắt, Alice cất lời cảm ơn nữ ca sĩ. Margaret liền trở lại với vẻ điềm tĩnh, đoan trang thường ngày, khiến Mary không khỏi kinh ngạc, bởi nó cứ trân trân nhìn cô không chớp mắt, ngạc nhiên vì sao thứ sức mạnh tiềm ẩn ấy lại chẳng hề bộc lộ ra bên ngoài.

Khi lời cảm ơn ngắn ngủi của Alice vừa dứt, không gian đã đủ tĩnh lặng để người ta có thể nghe thấy một giọng nam trầm ấm, dẫu có phần hơi run rẩy, đang ngân nga lại một hai câu trong bài hát của Margaret.

- Đó là ông ngoại!—Margaret thốt lên.—Cháu phải về thôi, vì ông dặn sẽ không về nhà trước chín giờ đâu.

- Ờ, bác sẽ không giữ lại đâu, vì bác phải dậy từ lúc bốn giờ để chuẩn bị một mẻ giặt rất nặng cho nhà bà Simpson; nhưng bác sẽ vô cùng vui mừng được gặp lại các cháu bất cứ lúc nào, các cô gái ạ; và bác hy vọng hai đứa sẽ gắn bó với nhau.

Khi hai cô gái cùng nhau chạy ngược lên những bậc thềm hầm, Margaret nói:

- Cứ ghé vào thăm ông một lát đi. Cháu rất muốn ông gặp cậu.

Và Mary đã đồng ý.

❀ ❀ ❀