"Chớ hề ngồi chiếc ghế người nhạo báng;

Nào hay khi ngồi đó, một lời nói,

Một giọng điệu, một cái nhìn có thể cứa nát tim người anh em,

Và khiến hắn quay lưng thù hằn với ngươi."

"Chân lý tình yêu."

Ngày hẹn giữa các ông chủ và phái đoàn công nhân đã tới. Cuộc họp diễn ra tại phòng sinh hoạt chung của một khách sạn; và tại đó, khoảng mười một giờ, các chủ nhà máy – những người từng nhận các đơn hàng nước ngoài – bắt đầu tề tựu đông đủ.

Tự nhiên, dẫu trong đầu họ đầy ắp những chuyện khác, đề tài đầu tiên vẫn là thời tiết. Sau khi đã làm tròn bổn phận bàn bàn về bao cơn mưa cùng ánh nắng trong tuần qua, họ chuyển sang câu chuyện làm ăn đã kéo họ lại với nhau. Căn phòng có chừng khoảng hai mươi quý ông, tính cả một số vị tới theo phép lịch sự chứ không dính líu trực tiếp đến việc giải quyết vấn đề hiện tại; nhưng dù sao, họ cũng đủ quan tâm để góp mặt. Họ chia thành từng nhóm nhỏ, trông hoàn toàn chẳng có chút đồng lòng nào. Người thì muốn nhượng bộ một chút, coi như viên kẹo đường dỗ dành đứa trẻ hư, một sự hy sinh vì hòa bình và yên ổn. Kẻ thì kiên quyết và dữ dội phản đối cái tiền lệ nguy hiểm là lùi một bước trước áp lực bên ngoài của một cuộc bãi công. Làm thế chẳng khác nào dạy công nhân cách làm chủ, họ bảo vậy. Hậu quả là sau này, hễ muốn đòi hỏi điều gì dù hoang đường nhất, công nhân sẽ biết rằng cách đạt được ý nguyện chính là đình công. Thêm nữa, một hoặc hai người có mặt vừa mới từ New Bailey trở về, nơi một kẻ bãi công vừa bị đem ra xét xử vì tội hành hung tàn bạo một thợ dệt nghèo ở miền Bắc – người đã dám đi làm với mức lương thấp. Họ phẫn nộ, và hoàn toàn có lý, trước cách đối xử nhẫn tâm dành cho tội nghiệp anh thợ ấy; và sự phẫn nộ trước bất công ấy đã trỗi dậy (như thường lệ) dưới hình thức trả thù cực đoan. Họ cảm thấy thà rằng chẳng thèm màng tới những lợi ích thu được từ việc hoàn thành đơn hàng, để mặc cho công nhân phải chịu đựng đớn đau, chứ nhất định không chịu khuất phục trước đám đông đang dùng những thủ đoạn tàn nhẫn ấy với chính đồng nghiệp của mình. Họ quên mất rằng cuộc bãi công lần này là hệ quả của cơn đói khát và thiếu thốn, là nỗi đau chịu đựng bất công theo như suy nghĩ của những kẻ khốn khổ; bởi dẫu có điên rồ và vô lý đến đâu chăng nữa, thì đó vẫn là niềm tin của họ, và đó chính là nguyên nhân dẫn đến bạo lực. Có một chân lý lớn lao rằng bạn không thể dập tắt bạo lực bằng bạo lực. Bạn có thể trấn áp nó chốc lát; nhưng khi bạn đang đắc thắng tận hưởng thành công tưởng tượng của mình, hãy xem liệu nó có quay trở lại với bảy con quỷ dữ dội hơn xưa gấp bội hay không!

Chẳng một ai nghĩ đến chuyện đối xử với công nhân như anh em bè bạn, hay cởi mở, rõ ràng, bằng cách thỉnh cầu những con người có lý trí, trình bày tường tận mọi hoàn cảnh khiến các chủ xưởng tin rằng đây là thời điểm khôn ngoan để tự mình chịu đựng hy sinh và trông đợi sự sẻ chia từ phía thợ thuyền.

Khi đi qua các nhóm người trong phòng, bạn có thể bắt gặp những câu nói hỗn độn kiểu như sau:

"Tội nghiệp bọn họ! Tôi e là cũng sắp chết đói đến nơi rồi. Bà Aldred nấu hai cái đầu bò thành súp mỗi tuần, và mọi người phải đi bộ mấy dặm để đến lấy; nếu tình cảnh này kéo dài, chúng ta sẽ phải cố gắng làm nhiều hơn nữa. Nhưng dứt khoát không được để bị đe dọa khuất phục!"

– "Tăng thêm khoảng một shilling thì chẳng thấm vào đâu, mà họ lại ra về với đinh ninh rằng mình đã đạt được mục đích."

– "Đó chính là điều tôi phản đối. Họ sẽ nghĩ thế, và sau này hễ cứ muốn đạt được điều gì, dẫu có vô lý cỡ nào đi nữa, họ cũng sẽ đình công."

– "Thực ra làm vậy chỉ hại họ nhiều hơn hại chúng ta."

– "Tôi không thấy quyền lợi của chúng ta có thể tách rời nhau chỗ nào."

– "Cái tên khốn kiếp ấy đã hắt nước a-xít vào cổ chân tội nghiệp của anh thợ nọ, và các anh biết đấy là chỗ rất khó lành. Anh ấy đau đớn đến mức đứng chết trân tại chỗ, để rồi mặc sức cho tên ác nhân giáng những đòn chí mạng vào đầu cho đến khi trông chẳng còn ra hình người nữa. Người ta đang nghi ngờ liệu anh ấy có qua khỏi hay không."

– "Chỉ vì chuyện đó thôi, tôi cũng sẽ kiên quyết chống lại chúng, dẫu có phải tán gia bại sản đi chăng nữa."

– "Ừ, riêng tôi thì tôi chẳng nhượng bộ dù chỉ một xu cho đám dã thú tàn nhẫn ấy; chúng giống loài thú rừng hơn là con người."

(Cha chả! Ai mới là kẻ khiến chúng ra nông nỗi này?)

– "Này Carson, hãy qua nói với Duncombe về vụ việc tàn ác mới xảy ra này đi. Anh ta đang dao động, nhưng tôi nghĩ chuyện này sẽ quyết định thái độ của anh ta."

Cánh cửa lúc bấy giờ bật mở, một người phục vụ bước vào thông báo rằng đám thợ đang đợi ở dưới, đồng thời hỏi liệu các vị có muốn mời họ lên trên không.

Họ đồng ý, và nhanh chóng ổn định chỗ ngồi quanh chiếc bàn họp; trông họ chẳng khác nào những nguyên lão viện La Mã đang chờ đợi cuộc tràn vào của Brennus cùng đoàn quân Gauls.

Tiếng giày đinh nện cộp cộp nặng nề vang lên cầu thang; và chỉ một thoáng sau, năm con người với vẻ mặt hoang dại, đầy quả quyết đã đứng giữa phòng. John Barton, vì nhầm lẫn thời gian nên không có mặt trong số đó. Giả sử họ là những kẻ vạm vỡ hơn, bạn sẽ gọi họ là hốc hác; đằng này, họ thấp đậm, và những bộ quần áo vải thô thùng thình rủ xuống trên thân hình teo tóp. Hơn nữa, khi chọn người đại diện, giới thợ thuyền coi trọng trí tuệ và tài hùng biện hơn là tủ quần áo; nhìn những chiếc áo khoác và quần dài rách rưới nhưng vẫn khoác trên mình những con người tài trí và đầy nghị lực ấy, người ta ngỡ như đang đọc quan điểm của vị Giáo sư Teufelsdruch đáng kính trong tác phẩm Sartor Resartus. Đã lâu lắm rồi nhiều người trong số họ không còn biết đến sự xa xỉ của một món trang phục mới; và những khoảng hở đón gió lộ rõ trên xiêm y. Vài ông chủ tỏ ra khó chịu khi một tốp người rách rưới như thế dám lảng vảng trước mặt tầng lớp quý phái của họ; nhưng nào những kẻ đó bận tâm?

Theo đề nghị của một quý ông được vội vàng cử làm chủ tọa, người đứng đầu phái đoàn đại biểu đọc bằng giọng cao vút, đều đều như đọc kinh thánh một tờ giấy ghi lại quan điểm của công nhân về vấn đề đang tranh chấp, những khiếu nại cùng yêu sách của họ – mà những yêu sách này thì chẳng hề khiêm tốn chút nào.

Sau đó, ông được yêu cầu ra ngoài vài phút cùng các đồng sự sang phòng khác, trong khi các ông chủ thảo luận để đưa ra câu trả lời cuối cùng.

Khi đám đông đã rời khỏi phòng, một cuộc thảo luận thì thầm, căng thẳng diễn ra, ai nấy đều hòng nhắc lại những lập luận trước đó của mình. Phe chủ trương nhượng bộ đã chiến thắng, nhưng chỉ với đa số phiếu sít sao hơn một phiếu. Phe thiểu số kiêu kỳ và lớn tiếng bày tỏ sự bất đồng với các biện pháp sắp được áp dụng, ngay cả sau khi phái đoàn bước trở lại phòng; từng lời nói và ánh mắt của họ không thoát khỏi sự quan sát sắc bén của những người thợ; tên tuổi của họ đã được khắc ghi trong những cõi lòng cay đắng.

Các ông chủ không thể chấp thuận mức lương cao hơn mà công nhân đòi hỏi. Họ chỉ đồng ý trả nhiều hơn một shilling mỗi tuần so với mức đã đề nghị trước đó. Liệu phái đoàn có được trao quyền chấp nhận lời đề nghị ấy không?

Họ có quyền chấp nhận hoặc từ chối bất kỳ đề nghị nào do các ông chủ đưa ra trong ngày hôm đó.

Vậy có lẽ họ nên tự hội ý với nhau xem quyết định sẽ ra sao. Họ lại lui ra ngoài.

Chẳng mất bao lâu. Họ trở lại, và kiên quyết từ chối mọi sự nhượng bộ đối với yêu sách của mình.

Lúc ấy, ngài Henry Carson – thủ lĩnh kiêm phát ngôn viên của phe hiếu chiến trong nhóm các ông chủ – vùng đứng dậy, hướng về phía chủ tọa và ngay trước mặt những người thợ đang đằng đằng sát khí, ông đưa ra một vài nghị quyết mà ông cùng những kẻ đồng minh đã soạn sẵn trong lúc phái đoàn vắng mặt vừa qua.

Đầu tiên là rút lại đề nghị vừa đưa ra, đồng thời tuyên bố chấm dứt mọi mối liên lạc giữa các chủ xưởng và Công đoàn Lao động ấy; thứ hai, tuyên bố rằng trong tương lai sẽ không có chủ xưởng nào thuê mướn bất kỳ công nhân nào trừ khi người đó ký vào bản cam kết không gia nhập bất kỳ Công đoàn nào, đồng thời thề không hỗ trợ hay quyên góp cho bất kỳ hội nhóm nào có mục đích can thiệp vào quyền lực của chủ; và thứ ba, các ông chủ phải cam kết bảo vệ và khuyến khích tất cả những công nhân sẵn sàng nhận việc theo các điều kiện đó và với mức lương đề nghị ban đầu. Xét thấy những con người đang đứng lắng nghe với hàng mày gầm ghì thách thức đều là các thành viên cốt cán của Công đoàn, những nghị quyết tự thân chúng đã đủ sức kích động lòng căm phúng; nhưng không dừng lại ở việc nêu chúng ra, Harry Carson còn tiếp tục dùng những lời lẽ không chút kiêng dè để chỉ trích hành vi của công nhân; từng lời hắn thốt ra càng làm cho gương mặt họ thêm phần tái nhợt, đôi mắt trừng trừng càng thêm hung ác. Một người trong số họ định lên tiếng nhưng đã kịp kiềm chế theo cái nhìn nghiêm khắc cùng cái siết chặt bám lấy cánh tay từ người trưởng đoàn. Ngài Carson ngồi xuống, và một người bạn lập tức đứng lên tán thành kiến nghị. Nó được thông qua, nhưng chẳng hề đồng thuận một chút nào. Chủ tọa thông báo điều đó với phái đoàn (những kẻ lại bị mời ra ngoài phòng trong lúc biểu quyết). Họ tiếp nhận bằng sự im lặng sâu thẳm, âm ỉ nhưng chẳng thốt ra một lời nào, rồi rời khỏi phòng mà đến một cái cúi chào cũng không có.

Bấy giờ, tại cuộc họp này còn diễn ra một vài tình tiết phụ không được ghi chép trong các tờ báo ở Manchester – nơi vốn chỉ tường thuật phần chính thống của vụ việc.

Trong lúc những người thợ đứng tụm lại gần cửa vào lúc mới bước vào, ngài Henry Carson đã rút chiếc bút chì bạc ra và phác họa một bức biếm họa tuyệt vời về họ – gầy còm, rách rưới, chán nản và đói khát. Phía dưới, ông ta vội vàng viết một câu trích dẫn từ bài phát biểu nổi tiếng của viên hiệp sĩ béo trong vở Henry IV. Ông chuyền nó cho một người ngồi cạnh, kẻ lập tức nhận ra nét giống nhau liền gửi tiếp cho những người khác, và tất cả đều mỉm cười gật đầu. Khi bức tranh quay về tay chủ nhân, ông ta xé đôi phần lưng lá thư được dùng làm giấy vẽ; vo tròn lại rồi ném vào lò sưởi; nhưng chẳng thèm bận tâm xem chúng có rơi trúng đích hay không, ông ta cũng chẳng thèm ngó lại xem chúng có rơi ngay sát những mẩu than hồng hay chưa.

Hành động này đã bị một trong những người thợ quan sát chặt chẽ.

Anh ta theo dõi các ông chủ rời khỏi khách sạn (vài người trong số họ vẫn đang cười đùa về những câu chuyện dọc đường), và khi tất cả đã đi hết, anh ta quay trở lại. Anh đến gặp người phục vụ vốn đã nhận ra mình.

– "Có một mẩu tranh vẽ ở đằng kia, một trong mấy vị quý ông vừa vứt đi; ở nhà tôi có đứa con nhỏ rất thích tranh ảnh; cho phép tôi lên lấy nhé."

Người phục vụ tốt bụng và thông cảm liền đi cùng anh lên lầu; tận mắt thấy tờ giấy được nhặt lên rồi mở ra, và sau một cái liếc nhanh chứng thực nó đúng như lời người đàn ông gọi là "mẩu tranh vẽ", anh ta để vị khách mang chiến lợi phẩm của mình rời đi.

Khoảng bảy giờ tối hôm đó, rất nhiều công nhân bắt đầu tug tụm lại trong một căn phòng tại quán rượu Weavers' Arms – căn phòng được dành riêng cho "những dịp vui vẻ", như lời chủ quán từng miêu tả trong tờ thông cáo khi mới khai trương cơ sở. Nhưng ôi chao! Đêm nay họ gặp nhau chẳng phải vì một dịp vui nào cả. Là những con người đói khát, bực bội và tuyệt vọng, họ tề tựu để lắng nghe câu trả lời mà sáng hôm ấy các ông chủ đã dành cho phái đoàn của họ; sau đó, như thông báo đã nêu, một quý ông đến từ London sẽ vinh dự phát biểu trước cuộc họp về tình trạng hiện tại giữa giới chủ và người lao động, hay (theo cách gọi của ông ta) giữa tầng lớp nhàn rỗi và tầng lớp lao động. Căn phòng không lớn, nhưng sự trống trải không có đồ đạc lại khiến nó có vẻ rộng hơn. Ánh đèn gas không có chụp chiếu rọi thẳng xuống những người thợ gầy gò, nhếch nhác khi họ bước vào, mắt nheo lại vì luồng sáng quá đỗi chói lòa.

Họ ngồi xuống các dãy ghế dài và chờ đợi phái đoàn. Nhóm đại biểu với vẻ mặt u ám và hung hãn, truyền đạt lại tối hậu thư của giới chủ mà không thèm thêm dù chỉ một lời của riêng mình; và chính sự nhẫn nhịn ấy lại càng khắc sâu hơn vào những tâm hồn đang rớm máu của người nghe.

Bấy giờ, "quý ông đến từ London" (người đã được thông báo trước về quyết định của giới chủ) bước vào. Bạn hẳn sẽ bối rối không tài nào xác định nổi vị trí chính xác của ông ta, hay trạng thái tư tưởng của ông ta liên quan đến học thức ra sao. Trông ông ta đầy vẻ tự mãn, chẳng có chút gì là nghiêm túc giữa đám đông những con người đang hừng hực, dữ dội và tập trung cao độ mà ông ta đang đứng cùng. Ông ta trông giống một sinh viên y khoa sa ngã thuộc tầng lớp Bob Sawyer, hoặc một diễn viên thất nghiệp, hay một tay nhân viên cửa hàng màu mè. Ấn tượng ông ta để lại cho bạn chẳng mấy tốt đẹp, thế nhưng ở ông ta vẫn có nhiều điều chỉ có thể gọi là đáng ngờ.

Ông ta cười nhạt đáp lại những lời chào cộc cằn của họ rồi ngồi xuống; đoạn đảo mắt một vòng, ông hỏi liệu các vị ở đây có thấy phiền không nếu cho chuyền tẩu thuốc và rượu mạnh; rồi nói thêm rằng ông sẽ khoản đãi.

Cũng như kẻ có thói quen đọc sách khi phải nhịn đói lâu ngày sẽ ngấu nghiến lao vào sách vở, những con người tội nghiệp ấy – những kẻ có sở thích bị bỏ mặc cho tự phát triển để rồi đâm ra mê mẩn thuốc lá, bia bọt và những thứ giải trí tương tự – bỗng bừng sáng hẳn lên trước đề nghị của vị đại biểu London. Thuốc lá và rượu chè làm dịu bớt những cơn quặn thắt của dạ dày, khiến người ta quên đi căn nhà khốn khổ cùng một tương lai mịt mờ.

Giờ đây, họ đã sẵn sàng lắng nghe ông ta với sự tán thưởng. Ông ta cảm nhận được điều đó; và vươn mình đứng dậy như một diễn giả vĩ đại, tay phải dang rộng, tay trái đặt vào ngực áo ghi-lê, ông bắt đầu tuôn trào bằng một giọng điệu kịch tính đầy gượng gạo.

Sau một tràng hùng biện, nơi ông ta trộn lẫn chiến công của Brutus cha lẫn Brutus con và phóng đại sức mạnh không thể cản phá của "hàng triệu con người Manchester", chàng thanh niên London chuyển xuống những vấn đề thực tế kinh tế, và trên cương vị này, ông ta không hề phụ lòng mong mỏi của những người đã cử ông đến làm đại biểu. Quần chúng, khi được để cho tự do lựa chọn, dường như có sự nhạy bén trong việc phân biệt những kẻ có tài năng thiên bẩm; thật tiếc là họ lại quá ít quan tâm đến tính khí và nguyên tắc. Ông ta nhanh chóng đọc thuật lại các nghị quyết và đề xuất những biện pháp. Ông ta viết ra một tấm bích chương đầy kích động để dán lên các bức tường. Ông ta đề xuất cử đại biểu đi cầu cứu các Công đoàn khác ở những thành phố khác. Ông ta mở đầu danh sách quyên góp của các Công đoàn bằng một khoản tiền hào phóng từ tổ chức mà ông gắn bó mật khẩu ở London; và hơn thế nữa, điều hiếm thấy hơn cả là ông ta đã móc hầu bao chi trả bằng những đồng tiền vàng thật sự, kêu lanh keng, lấp lánh! Ôi, số tiền ấy đang vô cùng khao khát; nhưng trước khi xoa dịu bất kỳ nhu cầu cá nhân nào vào ngày mai, những khoản tiền nhỏ đã được trao tận tay cho mỗi đại biểu – những người chỉ một hoặc hai ngày nữa sẽ lên đường đến Glasgow, Newcastle, Nottingham, v.v.. Hầu hết những người này là thành viên trong phái đoàn đã diện kiến giới chủ sáng hôm đó. Sau khi soạn thảo vài lá thư và thốt lên thêm vài lời đầy nhiệt huyết, vị quý ông từ London cáo từ, không quên bắt tay từng người một; và rất nhiều người nhanh chóng nối gót ông ta ra khỏi phòng, rời khỏi quán.

Những đại biểu vừa được bầu cùng một vài người khác ở lại phía sau để bàn bạc về sứ mệnh riêng của họ, đồng thời chia sẻ và trao đổi quan điểm bằng thứ ngôn ngữ mộc mạc, tự nhiên hơn thay vì phải dè dặt như trước mặt nhà hùng biện người London.

– "Gã đó đúng là một tay cự phách," một người mở lời, dùng ngón tay cái hất về phía cánh cửa để chỉ vị đại biểu vừa rời đi. "Dù sao thì hắn cũng có cái lưỡi dẻo quánh!"

– "Đúng thế! Đúng thế! Hắn biết mình đang làm gì. Nhìn cách hắn tuôn trào về cái lão Brutus kia kìa. Hắn cũng thật nhẫn tâm khi dám giết cả con trai mình!"

– "Tôi cũng có thể giết con mình nếu nó dám đứng về phía bọn chủ; à mà thực ra nó chỉ là con riêng, nhưng thế nào cũng vậy thôi," một người khác tiếp lời.

Nhưng bấy giờ, những chiếc lưỡi bỗng im bặt, và mọi ánh mắt đều đổ dồn về phía thành viên phái đoàn vừa quay lại khách sạn sáng nay để lấy bức biếm họa châm biếm sắc sảo của Harry Carson về phía công nhân.

Những cái đầu chụm lại với nhau để ngắm nghía và nhận diện từng khuôn mặt.

– "Kia là John Slater kìa! Tôi có thể nhận ra hắn ở bất cứ đâu nhờ chiếc mũi to tướng. Chúa ơi! Giống làm sao; còn đây là tôi, thề có Chúa, chính là cái cách tôi buộc phải ghim chiếc áo ghi-lê lại để che đi việc mình chẳng có lấy một chiếc áo sơ mi. Thật là một điều nhục nhã, và tôi sẽ không chịu đựng điều này đâu."

– "Này!" John Slater lên tiếng sau khi đã nhận ra chiếc mũi và khuôn mặt của mình; "Tôi cũng có thể cười trước một trò đùa chẳng kém gì bất cứ ai trong số họ, dẫu cho nó có chĩa mũi nhọn vào chính tôi đi nữa, nếu như tôi không đang chết đói" (mắt ông ngấn lệ; ông là một người đàn ông nghèo khổ, gầy guộc với những nét mặt sắc cạnh cùng vẻ hiền lành, u sầu), "và nếu tôi có thể thôi không nghĩ về những con người ở nhà đang oằn mình chịu đói; nhưng với tiếng khóc đòi ăn văng vẳng bên tai, khiến tôi sợ hãi chẳng dám về nhà, và tự hỏi liệu mình có phải nghe tiếng họ kêu gào thảm thiết nếu tôi nằm lạnh lẽo dưới đáy kênh kia hay không – chà, anh bạn ạ, tôi chẳng thể cười nổi trước bất cứ chuyện gì. Dường như tôi cảm thấy buồn vì có những kẻ dám đem nỗi thống khổ của người khác ra làm trò đùa; những kẻ có thể vẽ ra những bức tranh nực cười về những con người mà tâm can bên trong đang tơi tả, đau đớn như chúng ta đã và đang trải qua, xin Chúa phù hộ cho chúng ta."

John Barton bắt đầu cất lời; họ quay sang ông với sự chú ý cao độ. "Nó còn làm tôi đau đớn hơn cả sự buồn bã, nó khiến lòng tôi như đang lửa đốt khi thấy người ta có thể đùa cợt trên nỗi đau của những con người nghiêm túc; của những anh em đã đến để xin một chút củi lửa cho bà cụ già đang run lẩy bẩy trong giá rét; xin một chiếc chăn, chút áo ấm cho người vợ tội nghiệp đang trở dạ trên nền đất ẩm ướt; và xin chút cơm cháo cho lũ trẻ thơ mà giọng nói bé bỏng đã quá đỗi yếu ớt, khản đặc chẳng thể cất lời kêu khóc vì đói lả. Bởi vì hỡi những người anh em, chẳng phải đó là những thứ chúng ta cất công xin khi đòi tăng lương đó sao? Chúng ta đâu đòi hỏi những món ngon vật lạ, chúng ta chỉ cần được ăn no bụng; chúng ta đâu cần những chiếc áo khoác hay áo ghi-lê màu mè, chúng ta cần quần áo ấm, và miễn là có được chúng, chúng ta chẳng mùng mẩy gì đến chất liệu làm nên chúng. Chúng ta đâu muốn những ngôi nhà sang trọng của họ, chúng ta chỉ cần một mái nhà che mưa, che tuyết và che giông bão; phải, không chỉ che chở cho riêng mình mà còn cho những sinh linh yếu ớt đang bấu víu vào chúng ta giữa cơn gió lạnh căm, và dùng ánh mắt hỏi chúng ta tại sao lại đưa chúng đến thế giới này để chịu đựng khổ đau?" Ông hạ thấp giọng trầm xuống gần như thành tiếng thì thầm.

– "Tôi từng chứng kiến một người cha thà giết chết đứa con của mình còn hơn để nó phải chết đói ngay trước mắt; và hắn vốn là một người đàn ông nhân hậu."

Ông lại bắt đầu bằng giọng điệu quen thuộc. "Chúng ta đến gặp các ông chủ với tấm lòng nặng trĩu để xin những điều tôi vừa kể. Chúng ta biết rằng họ có tiền – thứ tiền do chính chúng ta kiếm ra cho họ; chúng ta biết việc buôn bán đang khởi sắc, rằng họ có những đơn hàng lớn và sẽ được trả thù lao hậu hĩnh; chúng ta chỉ đòi hỏi phần chia của mình trong khoản tiền ấy; bởi vì, thử nghĩ xem, nếu các ông chủ nhận phần tiền của chúng ta thì nó cũng chỉ dùng để nuôi gia nhân, ngựa xe, để chưng diện cho thêm phần xa hoa. Thôi được, nếu các anh chọn làm kẻ ngốc thì chúng tôi chẳng cản, miễn là các anh còn công bằng; nhưng phần của chúng tôi, chúng tôi phải lấy và nhất định sẽ lấy; chúng ta sẽ không chịu để bị lừa phỉnh. Chúng ta cần nó cho miếng cơm manh áo hằng ngày, cho chính sự sống; và không chỉ cho mạng sống của riêng chúng ta (vì ở đây có rất nhiều người, tôi thừa biết qua chính bản thân mình, sẵn sàng vui lòng và biết ơn nếu được nằm xuống và chết đi cho dứt nợ cõi đời mệt mỏi này), mà còn cho mạng sống của những đứa trẻ thơ chưa biết cuộc đời là gì và đang sợ hãi cái chết. Nào, chúng ta đến trước mặt giới chủ để bày tỏ những gì chúng ta muốn và những gì chúng ta buộc phải có trước khi chịu nhúng tay vào công việc của họ, thế mà họ lại nói 'Không'. Cứ ngỡ chừng đó sự nhẫn tâm là đủ lắm rồi, hóa ra vẫn chưa. Họ còn quay sang vẽ tranh biếm họa chế nhạo chúng ta! Tôi cũng có thể tự cười vào chính mình, giống như anh bạn nghèo John Slater kia; nhưng khi ấy tâm trí tôi phải thảnh thơi thì mới cười nổi. Còn giờ đây, tôi chỉ biết rằng mình sẵn sàng dâng hiến giọt máu cuối cùng để trả thù tên gã nọ – kẻ chẳng có nổi một chút cảm xúc con người khi dám đem những con người đang đau khổ, nghiêm túc ra làm trò cười!"

Một tiếng lẩm bẩm giận dữ vang lên trong đám đông, nhưng nó vẫn chưa thành hình hay thành lời cụ thể. John tiếp tục nói –

– "Các anh em hẳn sẽ thắc mắc vì sao sáng nay tôi lại đến trễ giờ; tôi sẽ kể ngay cho các anh nghe tôi đã làm gì. Viên tuyên úy ở nhà tù New Bailey đã cho gọi và đưa tôi giấy phép gặp Jonas Higginbotham – kẻ bị bắt tuần trước vì tội hắt a-xít vào mặt một kẻ phá đình công. Chà, tôi không thể không đi; và tôi đã không ngờ việc đó lại giữ chân mình lâu đến thế. Jonas trông như phát điên khi tôi gặp hắn; hắn bảo ngày đêm chẳng thể tài nào chợp mắt nổi vì hình ảnh gương mặt của người tội nghiệp mà hắn đã tàn phá cứ hiện lên ám ảnh; rồi hắn nghĩ đến vẻ mặt hốc hác, đói lả của anh ta khi lê bước chân phồng rộp vào thị trấn; và Jonas lại nghĩ, biết đâu anh ta đã để lại ở nhà những người đang ngóng chờ tin tức, hy vọng rồi chẳng nhận được gì ngoài tin dữ về cái chết của anh ta. Chà, Jonas cứ dằn vặt mãi về những điều đó đến nỗi chẳng thể yên thân, cứ đi qua đi lại như con mãnh thú trong lồng. Cuối cùng, hắn nghĩ ra cách để giúp đỡ đôi chút, liền nhờ vị tuyên úy nhắn gọi tôi đến; hắn kể cho tôi nghe mọi chuyện; rằng người kia đang nằm ở bệnh viện Infirmary, và hắn bảo tôi hãy đến đó (hôm nay là ngày người ta được phép vào thăm bệnh viện) để lấy chiếc đồng hồ bạc của người ấy – vốn là vật kỷ niệm của người mẹ quá cố – đem bán lấy tiền rồi đưa cho người thợ tội nghiệp ấy gửi về cho gia đình ở vùng ngoại ô Burnley; hắn còn dặn tôi nhắn lại lời thăm hỏi ân cần của Jonas và thành tâm xin người đó tha thứ. Thế là tôi đã làm theo điều Jonas muốn. Nhưng chớ có mong ai trong số chúng ta lại đi hắt a-xít một lần nào nữa (ít nhất là vào một kẻ phá đình công) nếu họ tận mắt chứng kiến cảnh tượng tôi thấy ngày hôm nay. Nằm đó, gương mặt người đàn ông quấn kín trong những lớp vải băng nên tôi chẳng thể nhìn rõ mặt; nhưng không một thớ thịt, không một khớp xương nào trên cơ thể là không co giật vì đau đớn. Anh ấy suýt tự cắn nát tay mình để nén lại tiếng rên rỉ nhưng không thể, vì mặt đau buốt đến mức hễ nhúc nhích dù chỉ một chút cũng đủ quằn quại. Anh ấy hầu như chẳng màng đến tôi khi tôi kể về Jonas; anh chỉ siết chặt lấy tay tôi lúc tôi khua mẻ tiền leng keng, nhưng khi tôi hỏi tên vợ mình, anh ấy liền thét lên: 'Mary, Mary, có lẽ nào tôi không bao giờ được gặp lại em nữa sao? Mary yêu dấu của anh, họ làm anh mù lòa chỉ vì anh muốn làm việc để nuôi em và đứa con bé bỏng; ôi, Mary, Mary!' Lúc đó y tá bước vào, bảo rằng anh ấy đang lên cơn mê sảng và chính tôi đã làm tình trạng tệ hơn. Và tôi sợ rằng điều đó là sự thật; thế nhưng tôi lại tiếc nuối chẳng muốn đi khi chưa biết gửi tiền về đâu... Chính vì thế đã giữ chân tôi quá giờ, các anh em ạ."

– "Thế anh có kịp hỏi người vợ hiện sống ở đâu không?" nhiều giọng nói đầy sốt sắng cất lên.

– "Không! Anh ấy cứ lảm nhảm gọi vợ cho đến khi từng lời nói cứa vào tim tôi đau như cắt. Tôi có nhờ cô y tá tìm xem cô ấy là ai và ở đâu. Nhưng lý do chính khiến tôi nhắc lại chuyện này lúc này là vì – một là tôi muốn tất cả các anh biết lý do vì sao sáng nay tôi vắng mặt; và hai là, tôi muốn nói rằng bản thân tôi, ít ra là một người, đã chứng kiến đủ những hậu quả từ việc tấn công những kẻ phá đình công, và tôi sẽ không dính dáng đến chuyện đó nữa đâu."

Vài tiếng phản đối vang lên, nhưng John chẳng thèm bận tâm.

– "Nào! Tôi không phải kẻ hèn nhát," anh đáp, "và tôi trung thành đến tận xương tủy. Điều tôi muốn, và điều tôi sẽ làm, chính là chiến đấu với bọn chủ. Có ai đó trong số các anh vừa gọi tôi là hèn nhát đấy. Chà! Ai mà chẳng có quyền giữ lấy quan điểm riêng; nhưng từ khi ngẫm nghĩ về chuyện này hôm nay, tôi thấy tất cả chúng ta càng giống những kẻ hèn nhát hơn khi đi tấn công những kẻ khốn khổ chẳng khác nào mình; những kẻ chẳng có ai giúp đỡ, buộc phải chọn lựa giữa a-xít và cái chết đói. Tôi nói rằng làm thế hèn nhát hơn nhiều so với việc để mặc họ. Không! Điều tôi muốn làm là thế này: Tẩn chết bọn chủ!" Lại một lần nữa anh gào lên: "Tẩn chết bọn chủ!" Giọng anh hạ thấp xuống; tất cả nín thở lắng nghe.

– "Chính bọn chủ là kẻ gây ra nỗi lầm than này; chính bọn chủ là kẻ phải trả giá cho nó. Kẻ nào vừa gọi tôi là hèn nhát lúc nãy, cứ thử xem tôi có phải kẻ hèn hay không. Hãy sai khiến tôi ra tay với bọn chủ, rồi xem tôi có chùn bước trước bất cứ chuyện gì không."

– "Sẽ làm cho bọn chủ một phen khiếp vía nếu một tên trong số chúng bị đánh nhừ tử suýt mất mạng," một kẻ lên tiếng.

– "Đúng thế! Hoặc bị đánh đến nỗi chẳng còn hơi thở nào," một kẻ khác gầm gừ.

Và thế là bằng những lời nói, hoặc những ánh mắt còn biểu lộ nhiều điều hơn cả lời nói, họ cùng nhau vạch ra một âm mưu chết người. Ý nghĩa trong lời nói của họ ngày càng trở nên u ám và đen tối hơn khi họ đứng khàn giọng lẩm bẩm ý định của mình, trừng trừng nhìn những kẻ xung quanh bằng ánh mắt bộc lộ nỗi kinh hoàng chính từ suy nghĩ của bản thân. Những nắm đấm siết chặt, hàm răng nghiến chặt, gương mặt tái nhợt – tất cả đều tố cáo nỗi dằn vặt mà tâm trí họ đang tự nguyện gánh chịu khi mường tượng về tội ác và tự làm quen với từng chi tiết của nó.

Tiếp theo là một trong những lời thề độc địa, dữ dội buộc các thành viên Công đoàn phải tuân thủ bất kỳ mục đích nào đã định. Rồi dưới ánh đèn gas chói lọi, họ tụ họp lại để bàn bạc sâu hơn. Với sự đa nghi của kẻ có tội, ai nấy đều nghi kỵ lẫn nhau; ai cũng sợ hãi sự phản bội từ người bên cạnh. Một đống mẩu giấy (chính là lá thư mang hình vẽ biếm họa sáng hôm ấy) bị xé vụn ra, và chỉ có một tờ được đánh dấu. Sau đó, tất cả đều được gấp lại hoàn toàn giống hệt nhau. Chúng được xáo trộn đều trong một chiếc mũ. Đèn gas vụt tắt; mỗi người rút lấy một tờ giấy. Đèn lại được thắp sáng. Rồi ai nấy tản ra xa nhất có thể khỏi những người khác, tự mình kiểm tra tờ giấy đã rút mà không nói một lời, với vẻ mặt cứng đờ, vô cảm nhất có thể.

Rồi, vẫn trong sự im lặng tuyệt đối, từng người cầm lấy mũ của mình và đi theo con đường riêng.

Kẻ nào rút được tờ giấy đánh dấu chính là kẻ trúng thăm làm sát thủ! Và hắn đã thề sẽ hành động theo lá thăm của mình! Nhưng chẳng một ai, ngoại trừ Chúa và chính lương tâm hắn, biết được kẻ được định đoạt làm sát thủ là ai!