"Người giàu ngự tiệc linh đình,
Kẻ nghèo quằn quại nhục vinh đọa đày;
Dối lừa họ dạy bấy nay,
Thử hỏi anh em có đành lòng không?"
"Giấc Mộng."
Ông Carson đang đứng trước một trong những ngã rẽ trầm mặc nhất của cuộc đời. Mục đích cho những nỗi nhọc nhằn, sợ hãi và hy vọng trong suốt những năm tháng qua của ông bỗng nhiên bị che khuất khỏi tầm nhìn — tan biến vào cõi u huyền sâu thẳm bao bọc lấy sự tồn tại của con người. Thậm chí, ngay cả mối thù hằn mà ông từng vạch ra như một mục tiêu để phấn đấu, cũng đã bị tước đoạt khỏi trước mắt ông, tựa như bởi chính bàn tay của Thượng đế.
Những biến cố như thế này hẳn sẽ khiến cả kẻ vô tâm nhất cũng phải bừng tỉnh mà suy ngẫm, huống chi là một người như ông Carson, với một trí tuệ tuy không phải rộng mở nhưng lại vô cùng sắc bén; quả thực, chính nguồn năng lượng ấy, vốn dĩ từ trước đến nay chỉ tập trung khai thác năng lực của bản thân vào một hướng duy nhất, đã ngăn cản ông vươn tới một tầm nhìn khoáng đạt và mang tính triết lý hơn.
Nhưng giờ đây, nền tảng của cuộc đời quá khứ đã bị san phẳng đến tận gốc rễ, và mảnh đất chúng từng chiếm giữ đã bị rắc muối, để không bao giờ còn được dựng lại thêm một lần nào nữa. Nó giống như sự chuyển giao từ Cuộc sống này sang cõi ẩn khuất kia, khi mà biết bao động lực từng chi phối toàn bộ sự tồn tại trần thế của chúng ta sẽ trở nên phớt qua hơn cả bóng mây của một giấc mộng. Cùng với một sự dứt khoát đến xé lòng khỏi quá khứ — mà phần lớn giờ đây đã trở thành hư vô, thậm chí còn tồi tệ hơn cả hư vô — ông Carson đã dành ra vài cái giờ sau khi chứng kiến cái chết của kẻ sát hại con trai mình, để tĩnh tâm cân nhắc về hoàn cảnh của bản thân.
Nhưng bất thình lình, trong lúc ông đang ngẫm nghĩ và tìm kiếm những động lực có đủ sức mạnh ép buộc bản thân phải dấn thân và hành động trở lại; trong lúc ông nhìn ngắm khao khát về sự giàu sang, địa danh trong xã hội, một tước hiệu giữa những bậc vương giả thương gia mà ông vẫn thường lui tới, và chứng kiến những thực tại giả dối ấy phai nhạt dần thành những cái bóng đúng nghĩa của chúng, rồi lần lượt biến mất vào nấm mồ của đứa con trai — bất thình lình, tôi phải nói vậy, ý nghĩ trỗi dậy trong tâm trí ông rằng vẫn còn nhiều điều cần phải tìm hiểu thêm về những hoàn cảnh và tâm tư đã xúi giục John Barton phạm tội; và một khi sự tò mò đầy tang tóc này đã được khơi dậy, nó dường như càng chồng chất sức mạnh trong từng khoảnh khắc mà việc thỏa mãn nó bị trì hoãn. Thế là ông liền sai người đi triệu tập Job Legh và Jem Wilson, từ hai con người này, ông tự hứa sẽ thu nhận được dăm ba lời giải thích cho những điều hãy còn bỏ ngỏ; trong khi chính bản thân ông thì lên đường đến gặp ông Bridgenorth, người mà ông biết là luật sư của Jem, với một chút nghi ngờ lờ mờ len lỏi vào tâm trí — thứ mà ông vẫn cố gắng gạt bỏ — rằng rất có thể Jem cũng dính líu đến cái chết của con trai mình.
Ông đã trở về trước khi những vị khách được triệu tập kịp đến; và có đủ thời gian để hồi tưởng lại buổi tối mà John Barton đã đưa ra lời thú tội. Ông nhớ lại với niềm cay đắng về việc mình đã quên đi sự kiêu kỳ cố chấp cùng thói quen giấu kín cảm xúc ra sao, và đã phơi bày nỗi đau đớn tột cùng của sự tang tóc trước mặt hai con người này — những kẻ sắp đến gặp ông theo chính nguyện vọng của ông; và ông tự thu mình đằng sau những rào chắn kiên cố của sự tự chủ, qua đó ông hy vọng sẽ không một chút biểu hiện xúc động nào có thể lọt qua được trong cuộc trò chuyện mà ông đang tiên liệu.
Mặc dù vậy, khi người đầy tớ thông báo rằng có hai người đã đến theo lịch hẹn để yết kiến ông, và ông đã yêu cầu họ được đưa vào phòng làm việc nơi ông đang ngồi, thì bất kỳ ai quan sát cũng có thể nhận ra qua đôi bàn tay đang run rẩy và cái đầu gật gù không ngừng, không chỉ thấy ông đã già đi biết bao nhiêu qua những sự kiện của vài tuần vừa qua, mà còn thấy ông xúc động nhường nào khi nghĩ đến cuộc gặp gỡ sắp diễn ra.
Tuy nhiên, thoạt đầu ông đã phần nào kiềm chế được bản thân thành công, đến mức đối với Jem Wilson và Job Legh, ông hiện lên như một trong những kẻ cứng rắn và kiêu ngạo nhất mà họ từng trò chuyện, qua đó đánh mất toàn bộ sự quan tâm mà trước đó ông từng khơi gợi trong tâm trí họ bằng sự bộc lộ không giấu giếm về những tình cảm sâu sắc và chân thành.
Khi ông đã mời họ ngồi xuống, ông liền dùng tay che mặt trong chốc lát trước khi cất lời.
"Sáng nay tôi đã đến gặp ông Bridgenorth," cuối cùng ông cũng lên tiếng; "đúng như tôi dự đoán, ông ấy không thể mang lại cho tôi bao nhiêu sự thỏa mãn về một số điểm liên quan đến sự cố vào ngày 18 tháng trước mà tôi muốn làm sáng tỏ. Có lẽ hai anh có thể cho tôi biết những điều tôi cần biết. Là những người bạn thân thiết của Barton, các anh hẳn phải biết, hoặc có thể đoán được phần lớn sự việc. Đừng ngần ngại gì mà hãy nói ra sự thật. Những gì các anh nói trong căn phòng này sẽ không bao giờ được tôi nhắc lại một lần nữa. Hơn nữa, các anh thừa biết rằng pháp luật không cho phép bất kỳ ai phải chịu xét xử hai lần vì cùng một tội danh."
Ông dừng lại một phút, bởi chỉ riêng việc cất lời nói cũng đã khiến ông mệt mỏi sau chuỗi ngày cao trào xúc cảm vừa qua.
Job Legh chớp lấy cơ hội để lên tiếng.
"Tôi không hề cảm thấy bị xúc phạm, dù là cho bản thân hay cho Jem, về những điều ngài vừa nói về sự thật. Ngài không hiểu chúng tôi, và chấm dứt chuyện đó ở đây; chỉ là con người ta thật tốt khi cứ nghĩ người khác lương thiện và chân thật cho đến khi có bằng chứng trái ngược. Ngài cứ hỏi những gì ngài thích đi, thưa ngài, tôi xin bảo đảm là chúng tôi hoặc sẽ nói sự thật, hoặc sẽ ngậm miệng lại."
"Tôi thành thật xin lỗi," ông Carson nói, hơi cúi đầu. "Điều tôi muốn biết là," ông tham khảo một mảnh giấy nhỏ cầm trong tay, và run rẩy dữ dội đến mức suýt chẳng thể điều chỉnh nổi cặp kính trên mắt, "liệu anh Wilson đây có thể giải thích vì sao Barton lại có được khẩu súng của anh hay không. Tôi tin là anh đã từ chối đưa ra lời giải thích này cho ông Bridgenorth."
“Vâng, thưa ngài, đúng là tôi đã từ chối! Nếu lúc đó tôi nói ra những gì mình biết, tôi thấy nó sẽ buộc tội Barton, thế nên tôi đã từ chối nói bất cứ điều gì. Còn bây giờ, thưa ngài, tôi sẽ kể hết mọi chuyện, bất cứ chuyện gì; chỉ có điều nó chẳng đáng là bao. Khẩu súng đó là của cha tôi trước khi thuộc về tôi, và từ lâu lắm rồi, ông và John John Barton từng có sở thích bắn súng tại trường bắn; họ vẫn thường hay mang khẩu súng này đi, và khoe khoang rằng dẫu nó có cổ lỗ sĩ nhưng độ chuẩn xác thì tuyệt đối."
Jem đau đớn nhận ra với sự tự trách khi thấy ông Carson co rúm người lại trước những lời cuối cùng ấy, nhưng qua mỗi biểu hiện cảm xúc không thể kìm nén và hoàn toàn vô thức ấy, trái tim của hai người đàn ông lại hướng về ông với sự ấm áp. Jem tiếp tục câu chuyện.
“Vào một ngày trong tuần — hình như là thứ Tư,— vâng, đúng thế,— đó là ngày lễ St. Patrick, tôi gặp John đang bước ra từ nhà chúng tôi, lúc tôi đang trên đường đi ăn cơm trưa. Mẹ đi vắng, và ông ấy chẳng thấy ai ở nhà cả. Ông ấy bảo đến để mượn khẩu súng cũ, và rằng ông ấy đã định đường đột tự ý lấy luôn, nhưng lại chẳng thấy nó đâu. Mẹ tôi vốn sợ khẩu súng ấy, nên sau khi cha qua đời (vì lúc sinh thời, mẹ có vẻ nghĩ rằng cha có thể quản lý được nó) tôi đã mang nó lên phòng riêng của mình. Tôi đã lên lấy nó xuống cho John, người đứng đợi ngoài cửa suốt thời gian đó."
"Ông ta nói mượn nó để làm gì?" ông Carson vội vã hỏi.
"Tôi không nghĩ là ông ấy nói gì khi tôi đưa nó cho ông ấy. Thoạt đầu ông ấy lầm bầm vài câu về trường bắn, và tôi chưa bao giờ nghi ngờ gì ngoài việc nghĩ rằng nó dùng để luyện tập ở trường bắn như tôi biết ông ấy từng làm những năm trước đó."
Ông Carson đã gồng người lên trong tư thế chú ý ngay ngắn khi Jem đang nói; giờ đây sự căng thẳng ấy chùng xuống, và ông ngả người ra sau ghế, yếu ớt và bất lực.
Tuy nhiên, ông lại đứng dậy khi Jem tiếp tục, lòng đầy sốt sắng muốn cung cấp mọi chi tiết có thể làm thỏa mãn người cha đang chịu tang.
“Tôi chưa bao giờ biết ông ấy muốn dùng khẩu súng để làm gì cho đến khi tôi bị bắt — cho đến nay tôi vẫn không biết vì sao ông ấy lại cần nó. Sẽ chẳng có ai bắt tôi phải thoát khỏi rắc rối bằng cách liên lụy đến một người bạn cũ — người bạn cũ của cha tôi, và là cha của cô gái mà tôi yêu thương. Thế nên tôi đã từ chối kể cho ông Bridgenorth bất cứ điều gì về chuyện đó, và giờ đây tôi cũng chẳng đời nào hé răng với bất kỳ ai ngoài ngài."
Khuôn mặt Jem đỏ bừng lên khi nhắc đến Mary, nhưng ánh mắt thành thực và không chút sợ hãi của anh vẫn thẳng thắn đối diện với cái nhìn sắc sảo của ông Carson, qua đó mang lại sự xác tín về tính vô tội và sự thật thà của anh. Ông Carson cảm thấy chắc chắn rằng mình đã nghe được tất cả những gì Jem có thể kể. Do đó, ông quay sang Job Legh.
"Anh đã có mặt trong phòng suốt thời gian Barton nói chuyện với tôi, phải không?"
"Vâng, thưa ngài," Job đáp.
"Các anh cứ thứ lỗi cho việc tôi hỏi những câu thẳng thừng và trực diện; những thông tin tôi thu nhận được thực sự là một sự giải tỏa cho tâm trí tôi, tôi không biết tại sao nữa, nhưng đúng là như vậy,— các anh hãy nói cho tôi biết liệu trước đó các anh có chút manh mối nào về tội lỗi của Barton trong vụ việc này không?"
"Hoàn toàn không, xin Thượng đế chứng giám cho tôi!" Job nghiêm trang đáp. "Nói thật lòng (và xin ngài lượng thứ cho Jem nhé), tôi chưa bao giờ dứt bỏ hoàn toàn ý nghĩ rằng chính Jem ở đây đã làm chuyện đó. Có những lúc tôi thấy sự vô tội của cậu ấy rành rành ra đấy chẳng khác gì của chính tôi; và bất cứ khi nào tôi bắt đầu suy luận về nó, tôi lại thấy cậu ấy không thể nào là thủ phạm được. Mặc dù vậy, tôi chưa hề nghĩ đến Barton."
"Và thế mà theo lời thú tội của chính hắn, hắn hẳn đã vắng mặt vào thời điểm đó," ông Carson nói, nhìn vào mảnh giấy ghi chú của mình.
"Đúng vậy, và vắng mặt trong rất nhiều ngày sau đó — tôi không dám chắc chính xác là bao lâu. Nhưng dù sao đi nữa, ngài thấy đấy, con người ta thường hay mù quáng trước biết bao điều sờ sờ ngay trước mũi cho đến khi được ai đó chỉ cho thấy. Và cho đến khi tôi nghe những gì John Barton nói vào đêm hôm đó, tôi đã không thể nhận ra lý do vì sao hắn lại làm điều đó; trong khi đối với trường hợp của Jem, bất kỳ ai nhìn vào Mary Barton cũng đều có thể thấy một nguyên nhân ghen tuông đủ rõ ràng rồi."
"Vậy anh tin rằng Barton hoàn toàn không hề hay biết về những sự —" ông nhìn sang Jem, "về những sự quan tâm của con tôi dành cho Mary Barton. Cậu thanh niên Wilson đây, như anh thấy đấy, đã nghe nói về chuyện này."
"Người đã kể cho tôi nghe nói rất rõ rằng cô ấy chưa từng và sẽ không bao giờ kể cho cha của Mary nghe," Jem chen vào. "Tôi không tin là ông ấy từng nghe về chuyện đó; nếu có, ông ấy vốn không phải là kẻ có thể giữ im lặng trong một vấn đề như vậy."
"Hơn nữa," Job nói, "lý do mà ông ấy đưa ra ngay trên giường bệnh, có thể nói là đã quá đủ; đặc biệt là đối với những ai hiểu rõ về ông ấy."
"Ý anh là những tâm tư của ông ấy liên quan đến cách đối xử của giới chủ với công nhân; anh cho rằng ông ấy hành động vì động cơ trả thù, hệ quả từ vai trò mà con trai tôi đã đảm nhận trong việc dập tắt cuộc đình công?"
"Chà, thưa ngài," Job đáp, "thật khó mà nói chắc: John Barton không phải là kiểu người hay bàn bạc với kẻ khác; ông ấy cũng chẳng buông lời hoa mỹ nào về những việc mình làm. Thế nên tôi chỉ có thể phán đoán dựa trên cách suy nghĩ và nói năng chung của ông ấy, chứ chưa từng nghe ông ấy thốt ra nửa lời về riêng vấn đề này. Ngài thấy đấy, ông ấy từng vô cùng trăn trở để làm sao dung hòa giữa sự giàu có tột bậc và cái nghèo khổ khốn cùng với Phúc âm của Chúa" — Job dừng lại, để cố gắng diễn đạt cho rõ những gì đang hiển hiện trong tâm trí mình về tác động mà John Barton phải chịu đựng trước sự tương phản vĩ đại và đầy mỉa mai do các tầng lớp hoàn cảnh con người tạo ra. Trước khi anh có thể tìm được những từ ngữ thích hợp để giải thích ý mình, ông Carson đã lên tiếng.
"Ý anh là hắn theo chủ nghĩa Owen; toàn là đòi bình đẳng với cộng sản của cải, cùng thể loại nhảm nhí đó."
"Không, không! John Barton không phải là kẻ ngốc. Chẳng cần phải bảo với ông ấy rằng giả sử tối nay tất cả mọi người đều bình đẳng, thì sang mai sẽ có kẻ vượt lên trước bằng cách dậy sớm hơn một tiếng đồng hồ. Ông ấy cũng chẳng màng đến của cải hay sự giàu sang — chẳng ai dửng dưng hơn ông ấy, miễn là kiếm đủ bánh mỳ hằng ngày cho bản thân và gia đình; nhưng điều khiến ông ấy đau đớn nhức nhối, và gặm nhấm tâm can ông ấy suốt những năm tháng tôi quen biết (và thưa ngài, nó còn gặm nhấm trái tim của biết bao kẻ nghèo khó hơn cả việc thiếu thốn bất kỳ tiện nghi vật chất nào, và cắm một nọc độc vào ngay cả cái đói khát), chính là việc những kẻ mặc áo quần sang trọng hơn, ăn món ngon vật lạ hơn, và có nhiều tiền trong túi hơn, lại đẩy ông ấy ra xa và chẳng thèm bận tâm xem trái tim ông ấy đang buồn hay vui; liệu ông ấy sống hay chết — liệu ông ấy thuộc về thiên đường hay địa ngục. Thật bất công làm sao khi một đống vàng lại có thể chia rẽ ông ấy và người anh em của mình xa đến thế. Vì ông ấy vốn là một con người giàu lòng trắc ẩn trước khi phát điên vì chứng kiến những kẻ giống như mình bị hắt hủi, cứ như thể chính Chúa Giê-su chưa từng trải qua nghèo khó. Có thời điểm, tôi từng nghe ông ấy nói rằng ông cảm thấy thiện cảm với tất cả mọi người, dù giàu hay nghèo, bởi ông nghĩ họ đều giống nhau cả. Nhưng về sau, ông trở nên cáu gắt trước những nỗi buồn khổ và đau đớn mà ông mắt thấy tai nghe, và điều mà ông nghĩ giới chủ hoàn toàn có thể giúp đỡ nếu họ muốn."
"Đó chính là quan điểm mà tất cả các anh đều ôm ấp," ông Carson nói. "Nào, thử hỏi trên đời này làm sao chúng tôi có thể giúp được chứ? Chúng ta không thể điều tiết nhu cầu lao động. Không một cá nhân hay tập đoàn nào làm nổi điều đó. Nó phụ thuộc vào những biến cố mà chỉ một mình Thượng đế mới có quyền kiểm soát. Khi không có thị trường tiêu thụ hàng hóa, chúng tôi cũng phải chịu đựng tổn thất chẳng kém gì các anh."
"Chắc chắn là không bằng được đâu, thưa ngài; dẫu tôi chẳng thông thạo gì về Kinh tế chính trị, nhưng chừng đó thì tôi biết. Tôi nhận thức rõ mình là kẻ kém chữ nghĩa; nhưng tôi biết dùng đôi mắt của mình. Tôi chưa từng thấy giới chủ trở nên gầy guộc hốc hác vì thiếu ăn; tôi hầu như chẳng bao giờ thấy họ thay đổi mấy trong lối sống của mình, dẫu tôi không nghi ngờ việc họ cũng phải xoay sở trong những thời buổi khó khăn. Nhưng họ chỉ cắt giảm ở những thứ chưng diện phô trương; trong khi với những kẻ như tôi, chúng tôi phải thắt lưng buộc bụng ở những thứ thiết yếu cho sự sống. Chắc chắn rồi, thưa ngài, ngài phải thừa nhận rằng mọi thứ đã đẩy đến đường cùng khi một con người sẵn sàng đánh đổi mọi thứ trên đời để lấy việc làm nhằm cứu con cái khỏi chết đói, thế mà dù có tha thiết muốn lao động đến đâu cũng chẳng kiếm nổi một miếng cơm. Tôi không tài nào ăn nói lưu loát như John Barton được, nhưng ít ra điều đó đối với tôi là rành rành ra đấy."
"Anh bạn hiền, hãy nghe tôi nói đây. Có hai người sống cô độc; một người sản xuất bánh mỳ, người kia sản xuất áo khoác — hay bất cứ thứ gì anh muốn. Nào, chẳng phải sẽ rất bất công nếu người làm bánh mỳ bị ép phải đổi bánh mỳ lấy áo khoác, dù anh ta có cần chúng hay không, chỉ để tạo việc làm cho người kia sao? Đó chính là bản chất đơn giản của vấn đề; anh chỉ cần nhân lên số lượng con người mà thôi. Sẽ có những thời kỳ xảy ra những thay đổi lớn lao trong công ăn việc làm của hàng vạn người, khi mà các cải tiến trong kỹ nghệ và máy móc được tạo ra. — Thật là vô nghĩa khi bàn tán nhảm nhí — mọi chuyện tất phải thế thôi!"
Job Legh trầm ngâm suy nghĩ trong giây lát.
"Đúng là đó là một thời kỳ khốn đốn đối với những thợ dệt cửi thủ công khi cửi máy xuất hiện: những thứ tân thời đó khiến cuộc đời một con người chẳng khác nào một vòm xổ số; thế nhưng tôi chưa bao giờ hoài nghi rằng máy dệt, đường sắt, và tất cả những phát minh tương tự như thế, chính là những món quà từ Thượng đế. Hơn nữa, tôi sống đủ lâu để nhận ra rằng việc giáng họa đau thương xuống để làm bệ phóng cho một điều thiện mỹ cao cả hơn chính là một phần trong kế hoạch của Ngài; nhưng chắc chắn rằng cũng nằm trong kế hoạch của Ngài là gánh nặng của nỗi khổ đau ấy nên được sẻ chia và vơi bớt đi phần nào bởi những kẻ mà Ngài ban ơn cho được hạnh phúc và mãn nguyện với hoàn cảnh của chính họ. Dĩ nhiên, sẽ cần nhiều tư duy và sự khôn ngoan hơn mức mà tôi hay bất kỳ ai có được để có thể phán quyết ngay lập tức điều này nên được thực hiện ra sao. Nhưng tôi đoan chắc một điều, khi Thượng đế ban tặng một hồng ân để tận hưởng, Ngài đồng thời trao gởi một bổn phận phải gánh vác; và bổn phận của kẻ hạnh phúc là phải giúp đỡ những người đau khổ gánh vác nỗi đoạn trường của họ."
"Tuy nhiên, thực tế đã và đang chứng minh mỗi ngày rằng việc mỗi cá nhân tự lập và không cần đến sự giúp đỡ thì tốt biết nhường nào," ông Carson trầm ngâm nói.
"Ngài không bao giờ có thể vận hành các sự kiện thực tế như thể những đại lượng cố định, rồi phán rằng, cho trước hai sự kiện, và kết quả tất yếu sẽ thế này thế nọ. Thượng đế đã ban cho con người những tình cảm và cảm xúc không thể nhồi nhét vào bài toán ấy, bởi vì chúng cứ biến đổi khôn lường và vô cùng bất định. Thượng đế cũng tạo ra những kẻ yếu đuối; không phải theo một phương diện nào đó, mà là trên mọi phương diện. Người thì yếu đuối về thể xác, kẻ yếu đuối trong tâm trí, người khác lại kém cỏi về sự kiên định của ý chí, người thứ tư thì không phân biệt nổi phải trái đúng sai, cứ thế mà nối dài; hoặc giả nếu có nhận ra cái đúng, họ lại thiếu đi sức mạnh để bám lấy nó. Giờ thì theo suy nghĩ của tôi, những kẻ mạnh mẽ trong bất kỳ hồng ân nào của Thượng đế đều có sứ mệnh phải giúp đỡ những kẻ yếu đuối — mặc thây cái gọi là thực tế đi! Xin ngài lượng thứ cho tôi; tôi không tài nào diễn giải trọn vẹn ý nghĩa đang cuồn cuộn trong lồng ngực mình. Tôi chẳng khác nào một cái vòi nước cứ tắc nghẽn, chỉ nhỏ giọt từng tí một, khiến ngài chẳng thể nào hình dung nổi sức mạnh thực sự ẩn chứa bên trong lớn đến nhường nào."
Job nhìn và cảm thấy vô cùng đau buồn trước sự bất lực của ngôn từ trong khi cảm xúc trong lòng lại vô cùng mãnh liệt và rành mạch.
"Những gì anh nói quả thực rất đúng, không còn nghi ngờ gì nữa," ông Carson đáp; "nhưng anh sẽ áp dụng nó thế nào vào cách hành xử của giới chủ — vào trường hợp cụ thể của tôi?" ông nghiêm nghị bổ sung.
"Tôi không đủ học thức để tranh biện. Những ý nghĩ cứ tuôn trào trong đầu tôi và tôi dám chắc chúng chân thật chẳng kém gì Phúc âm, dẫu cho chúng có thể không nối tiếp nhau chuẩn chỉnh như định lý hình học Q. E. D. Giới chủ phải tự chịu trách nhiệm trước lương tâm của mình — chính ngài, thưa ngài, phải tự trả lời trước Thượng đế xem ngài đã và đang làm tất cả những gì có trong khả năng để xoa dịu những tệ nạn dường như luôn bủa vây lấy các ngành nghề đã mang lại cho ngài khối tài sản kếch xù hay chưa. Tạ ơn Chúa, đó không phải là việc của tôi. John Barton đã tự mình giải quyết vấn đề đó, và câu trả lời của hắn là không! Rồi hắn trở nên cay đắng, giận dữ, và phát điên; và trong cơn cuồng loạn ấy hắn đã phạm một tội ác tày trời, gây ra một nỗi đau khôn thấu; rồi hắn hối hận với những giọt nước mắt tựa máu tuôn rơi; và tôi dám cá là hắn sẽ phải trải qua sự chuộc tội một cách khiêm nhường và nhún nhường ở thế giới bên kia. Tôi chưa từng chứng kiến sự hối hận nào đắng cay như của hắn vào đêm cuối cùng ấy."
Căn chìm đắm trong sự im lặng kéo dài suốt nhiều phút đồng hồ. Ông Carson đã dùng tay che khuất khuôn mặt, dường như hoàn toàn quên mất sự hiện diện của họ; thế nhưng họ vẫn không đành lòng làm phiền ông bằng cách đứng lên rời khỏi phòng.
Cuối cùng, ông cất lời mà không ngước nhìn đôi mắt đầy sự đồng cảm của họ,
"Cảm ơn cả hai vì đã đến — và vì đã trò chuyện thật lòng với tôi. Tôi e rằng, hỡi anh Legh, cả anh lẫn tôi đều không thể thuyết phục được đối phương về năng lực, hoặc sự thiếu hụt năng lực, của giới chủ trong việc khắc phục những tệ nạn mà công nhân vẫn thường oán thán."
"Tôi rất lấy làm tiếc nếu phải làm ngài phiền lòng ngay lúc này, thưa ngài; nhưng thứ chúng tôi đang bàn không phải là sự thiếu hụt năng lực; điều khiến tất cả chúng tôi cảm thấy nhức nhối nhất chính là sự thiếu vắng thiện chí trong việc cố gắng xoa dịu những tai ương cứ chực chờ giáng xuống như những trận dịch càn quét qua các trung tâm công nghiệp, trong khi chúng tôi tận mắt chứng kiến giới chủ có thể tạm ngưng sản xuất mà chẳng hề hấn gì. Nếu chúng tôi thấy giới chủ vì lợi ích của chúng tôi mà cố gắng tìm kiếm một giải pháp — dẫu cho họ có mất nhiều thời gian đi nữa — thậm chí ngay cả khi họ chẳng tìm ra phương thuốc nào và đến cuối cùng chỉ có thể thốt lên rằng: 'Những người anh em tội nghiệp ơi, lòng chúng tôi đau như cắt vì các anh, chúng tôi đã làm tất cả những gì có thể nhưng đành bất lực', — chúng tôi vẫn sẽ kiên cường vượt qua những thời buổi khốn khó. Sẽ chẳng ai biết được sức chịu đựng bên trong mình lớn nhường nào cho đến khi họ thực sự thử thách nó, miễn là họ tin chắc rằng có những con người đang quan tâm đến nỗi bất hạnh của họ và sẵn sàng giúp đỡ nếu có thể. Nếu những người đồng loại chẳng thể trao đi gì ngoài những giọt nước mắt và những lời động viên dũng cảm, chúng tôi sẽ đón nhận những thử thách ấy trực tiếp từ bàn tay Thượng đế, và chúng tôi hiểu đủ rõ về tình yêu thương của Ngài để phó mặc bản thân trong đôi mắt mù lòa trọn vẹn vào Ngài. Ngài bảo rằng cuộc trò chuyện của chúng ta chẳng mang lại kết quả gì. Còn tôi lại nói nó có ích. Tôi nhìn thấu góc nhìn của ngài về mọi sự từ chính vị thế mà ngài đang đứng. Khi thời điểm phán xét ngài đến, tôi sẽ ghi nhớ điều đó; tôi sẽ không còn nghĩ ngợi kiểu như: liệu ngài có hành xử đúng theo quan điểm của tôi về một sự việc hay không, mà là liệu ngài có hành xử đúng đắn theo quan điểm của chính ngài hay không. Nó đã mang lại cho tôi những điều tốt đẹp theo cách đó. Tôi đã là một lão già, và có lẽ sẽ chẳng bao giờ gặp lại ngài nữa; nhưng tôi sẽ cầu nguyện cho ngài, sẽ luôn khắc ghi về ngài và những giông bão của ngài, từ khối tài sản kếch xù cho đến cái chết thảm khốc của đứa con trai, trong rất nhiều ngày tháng sắp tới; và tôi sẽ khẩn nài Thượng đế ban phúc lành cho cả hai điều đó đối với ngài ngay lúc này và mãi mãi về sau. Amen. Xin vĩnh biệt!"
Jem vẫn duy trì một thái độ điềm tĩnh đầy nam tính và đường hoàng kể từ khi anh đưa ra lời tuyên bố công khai về tất cả những gì mình biết. Giờ đây, cả hai người đàn ông cùng đứng dậy và cúi đầu chào thật thấp, ánh mắt đong đầy niềm trắc ẩn sâu sắc của con người — thứ tình cảm mà họ không thể nào không dành cho một kẻ đã từng chịu đựng và tha thứ cho một nỗi đau thương tột cùng; một con người đang phải nỗ lực đến cùng cực, như ai nấy đều thấy rõ, để hiên ngang đứng vững trước nghịch cảnh.
Ông cúi đầu đáp lễ họ. Rồi bỗng nhiên ông bước tới, nắm chặt lấy tay họ; và cứ thế, chẳng cần thêm một lời nào nữa, họ từ biệt nhau.
Có những chặng đường trong sự chiêm nghiệm và đương đầu với nỗi đau thương vĩ đại, ban cho con người ta sự kiên định cùng sự minh triết trong tư duy mà ở một số bậc hiền triết thời cổ đại từng hóa thân thành những lời Tiên tri. Đối với những ai sở hữu năng lực yêu thương và chịu đựng vô biên, kết hợp với sức mạnh kiên cường bền bỉ, sẽ đến một khoảnh khắc trong nỗi thống khổ của họ, khi họ được nhấc bổng khỏi sự u buồn về số phận cá nhân để bước vào một cuộc hành trình truy vấn sâu sắc về bản chất của tai ương, cũng như phương cách (nếu có thể) để ngăn chặn nó lặp lại với những người khác cũng như với chính họ.
Từ đó nảy sinh những nỗ lực tuyệt mỹ và cao cả thỉnh thoảng lại được ánh sáng chiếu rọi, như những hành động được thực hiện liên tục bởi những kẻ từng một mình quằn quại trên cây thập giá của nỗi thống khổ, với mong mỏi rằng những người khác sẽ không phải gánh chịu những đớn đau như họ từng trải; một trong những kết cục vĩ đại nhất mà nỗi buồn có thể hoàn tất; kẻ đau khổ vật lộn với sứ giả của Thượng đế cho đến khi một ơn phước được để lại phía sau, không chỉ dành cho một cá nhân mà cho cả các thế hệ mai sau.
Phải mất một khoảng thời gian thì bản tính kiên gan của ông Carson mới chịu khuất phục để nhận ra bí quyết của sự an ủi ấy, và chính sự cứng cỏi ấy đã ngăn cản ông gặt hái bất kỳ lợi ích nào trong sự đánh giá của công chúng từ những việc làm mà ông đã thực hiện; bởi vì tính cách thì dễ thay đổi hơn là những thói quen và lề thói vốn đã được nhào nặn từ chính bản tính đó từ thuở ban đầu, và cho đến tận lúc nhắm mắt xuôi tay, ông Carson vẫn bị xem là kẻ lạnh lùng và cứng nhắc trong mắt những ai chỉ tình cờ thoáng gặp hay qua đường quen biết ông. Nhưng những ai được bước vào vòng thân thiết của ông đều hiểu rõ rằng, mong mỏi lớn nhất canh cánh trong lòng ông chính là không một ai phải chịu đựng nỗi đau nguyên thủy giống như ông từng gánh chịu; rằng một sự thấu hiểu toàn diện, cùng một niềm tin và tình yêu tuyệt đối, có thể tồn tại giữa giới chủ và người làm công; rằng sự thật phải được thừa nhận rằng lợi ích của một người chính là lợi ích của tất cả mọi người, và do đó, đòi hỏi sự quan tâm và cân nhắc từ tất cả các bên; rằng từ đó, việc có được những người thợ được giáo dục bài bản, có năng lực phán đoán chứ không phải những cỗ máy đơn thuần gồm toàn những kẻ u tối, là điều vô cùng khẩn thiết; và gắn kết họ với chủ lao động bằng sợi dây của sự tôn trọng và tình cảm thắm thiết, chứ không chỉ bằng những thương vụ tiền bạc khô khan; nói tóm lại, chính là sự thừa nhận Tinh thần của Chúa Giê-su như là luật lệ điều tiết giữa cả hai bên.
Rất nhiều những cải tiến hiện đang được áp dụng trong hệ thống việc làm tại Manchester, đều bắt nguồn từ những câu nói ngắn gọn nhưng đầy tâm huyết do chính ông Carson thốt ra. Rất nhiều, và còn rất nhiều điều nữa hãy còn chờ ngày được hiện thực hóa, đều thai nghén từ tâm trí kiên định và sâu sắc ấy — một tâm trí đã nhún nhường để cho nỗi đau thương dạy dỗ nên người.
