Hắn vốn là bậc uyên bác; chẳng loài chim hay côn trùng nào bay qua,

Mà hắn không tường tận chốn dung thân cùng gốc tích nhà.

Chẳng khóm dại bên ghềnh, chẳng rêu phong bên giếng nước,

Mà hắn không thuộc làu tên gọi lẫn công danh.

Elliott.

Ở Manchester tồn tại một tầng lớp nam nhân, ngay cả nhiều người dân bản địa cũng không hề hay biết, và sự hiện diện của họ có lẽ sẽ bị nhiều người hoài nghi, nhưng họ lại có thể sánh vai với tất cả những tên tuổi lừng lẫy mà khoa học thừa nhận. Tôi nói là "ở Manchester", nhưng thực ra họ rải rác khắp các vùng kỹ nghệ của Lancashire. Ở vùng phụ cận Oldham, có những thợ dệt, những thợ dệt cửi thủ công bình thường, ngày ngày miệt mài đẩy thoi với tiếng động không ngớt, dẫu cho cuốn "Principia" của Newton đang mở sẵn trên khung cửi để tranh thủ đọc trong giờ làm việc, và nghiền ngẫm say sưa vào giờ ăn hay lúc đêm về. Những bài toán học hóc búa được đón nhận với niềm hứng khởi và được nghiên cứu với sự tập trung say mê bởi không ít những người thợ nhà máy thô kệch, nói giọng địa phương đặc sệt. Có lẽ ít ngạc nhiên hơn khi những nhánh lịch sử tự nhiên mang tính đại chúng hấp dẫn lại có được những tín đồ nhiệt thành và tận tụy trong tầng lớp này. Trong số họ có những nhà thực vật học am tường cả hệ thống của Linnaeus lẫn Hệ thống Tự nhiên, những người nắm rõ tên gọi và môi trường sống của mọi loài thực vật trong bán kính một ngày đi bộ từ mái tranh của họ; những kẻ sẵn sàng đánh cắp một hoặc hai ngày nghỉ khi có một loài cây nào đó chuẩn bị ra hoa, rồi gói ghém chút lương thực đạm bạc vào chiếc khăn tay, một lòng một dạ lên đường đem về nhà loài cỏ dại trông có vẻ khiêm nhường ấy. Có những nhà côn trùng học mà ta có thể bắt gặp với chiếc vợt thô sơ, sẵn sàng tóm lấy bất kỳ loài côn trùng bay nào, hoặc một thứ cào dùng để vớt vát những vũng nước xanh rêu sền sệt; họ là những con người thực tế, sắc sảo, làm việc cực nhọc, ngày đêm săm soi từng mẫu vật mới với niềm vui thích khoa học chân chính. Cũng không chỉ những phân ngành thông thường và hiển nhiên hơn của Côn trùng học và Thực vật học mới thu hút những kẻ khát khao tri thức nhiệt thành này. Có lẽ cũng bởi kỳ nghỉ thường niên lớn của thị trấn vào tuần lễ Whitsun thường rơi vào tháng Năm hoặc tháng Sáu, nên hai họ lớn vô cùng đẹp đẽ là Ephemeridæ và Phryganidæ đã được các thợ thủ công Manchester nghiên cứu vô cùng kỹ lưỡng và sâu sắc, trong khi chúng lại gần như thoát khỏi sự quan sát chung của đại đa số. Nếu bạn tra cứu lời tựa trong cuốn Cuộc đời của Sir J. E. Smith (tôi hiện không có sách bên mình, bằng không tôi đã chép lại cho bạn nguyên văn đoạn ấy), bạn sẽ thấy ông có nhắc đến một chi tiết nhỏ củng cố cho những điều tôi vừa nói. Khi đang ghé thăm Roscoe ở Liverpool, Sir J. E. Smith đã hỏi ông này về môi trường sống của một loài thực vật rất hiếm, được cho là mọc ở một số nơi nhất định tại Lancashire. Ông Roscoe hoàn toàn không biết gì về loài cây đó; nhưng lại cho biết rằng nếu có ai có thể cung cấp cho ông thông tin mong muốn, thì đó chính là một thợ dệt cửi thủ công ở Manchester, người mà ông đã nêu tên. Sir J. E. Smith bèn đi xe ngựa đến Manchester, và khi vừa đặt chân đến thị trấn ấy, ông liền hỏi người phu khuân vác đang xách hành lý cho mình rằng liệu anh ta có thể chỉ đường cho ông đến gặp người đó hay không.

“Ồ, có chứ,” người đàn ông đáp. “Hắn cũng làm dăm ba thứ giống như tôi đấy;” và qua gặng hỏi thêm, hóa ra cả người phu khuân vác lẫn người bạn thợ dệt của anh ta đều là những nhà thực vật học cừ khôi, có thể cung cấp cho Sir J. E. Smith chính xác thông tin mà ông đang tìm kiếm.

Đó chính là sở thích và theo đuổi của một số người lao động trầm tư, ít được thấu hiểu tại Manchester.

Và ông nội của Margaret chính là một trong số những con người ấy. Ông là một cụ già gầy gò, gân guốc, cử động giật cục như thể chân tay được giật bằng dây giống như món đồ chơi của trẻ con, với mái tóc màu nâu xỉn thưa thớt và mềm mại ở phía sau cùng hai bên đầu; trán ông to đến mức dường như làm mất cân đối phần còn lại của khuôn mặt, vốn đã mất đi đường nét tự nhiên do hoàn toàn rụng hết răng. Đôi mắt ngời lên ánh sáng của sự minh mẫn; sắc sảo và tinh tường đến độ bạn có cảm giác chúng gần như mang nét huyền bí của phù thủy. Quả thực, toàn bộ căn phòng trông không khác gì chỗ ở của một pháp sư. Thay vì tranh ảnh, người ta treo những khung gỗ thô chứa đầy côn trùng bị ghim; chiếc bàn nhỏ phủ đầy những cuốn sách mang tính huyền thuật; và một hộp dụng cụ bí ẩn nằm bên cạnh, một trong số đó đang được Job Legh sử dụng khi cháu gái ông bước vào.

Khi bóng dáng cô xuất hiện, ông đẩy cặp kính lên nằm giữa trán, và dành cho Mary một lời chào ngắn ngủi nhưng tử tế. Riêng Margaret thì ôngâu yếm như mẹ hiền cưng chiều đứa con đầu lòng; dịu dàng vuốt ve cô, và gần như đổi cả giọng khi trò chuyện với cháu.

Mary đảo mắt nhìn quanh những món đồ kỳ lạ, quái dị mà cô chưa từng thấy ở nhà, và đối với cô, chúng mang một vẻ gì đó vô cùng bất an.

“Ông cháu là thầy bói phải không?” cô thì thầm với người bạn mới.

“Không,” Margaret đáp bằng giọng tương đương; “nhưng cậu không phải là người đầu tiên nhầm ông như vậy đâu. Ông chỉ thích những thứ mà hầu hết mọi người chẳng biết gì sất.”

“Thế cậu cũng biết chút gì về chúng nữa à?”

“Tớ biết dăm ba điều về vài thứ mà ông thích; chỉ vì ông thích chúng nên tớ mới tìm hiểu thôi.”

“Đó là những thứ gì thế?” Mary hỏi, bị thu hút bởi những sinh vật mang vẻ kỳ quái đang bò lổm ngổm khắp phòng trong những chiếc hộp kính làm thô sơ.

Nhưng cô không hề chuẩn bị trước để đón nhận những danh pháp chuyên ngành mà Job Legh trút xối xả vào tai cô, nghe như mưa đá ném lên mái kính thiên văn; và thứ ngôn ngữ lạ lẫm ấy chỉ càng khiến cô thêm bối rối. Margaret nhận thấy tình hình và liền ra tay giải cứu.

“Nhìn kìa Mary, con bọ cạp gớm ghiếc này. Nó đã làm tớ sợ chết khiếp: nghĩ lại thôi mà người tớ vẫn còn run lẩy bẩy. Ông tớ đã đến Liverpool vào tuần lễ Whitsun để lang thang quanh các bến tàu và nhặt nhạnh dăm thứ từ đám thủy thủ, những kẻ thường đem theo mấy món kỳ quái từ những xứ sở nóng bức mà chúng đặt chân tới; rồi ông thấy một gã đang cầm trên tay một chiếc lọ, trông giống như lọ thuốc của tiệm dược sĩ; ông bèn cất lời: ‘Cậu cầm cái quái gì thế?’ Thế là gã thủy thủ giơ lên, và ông nhận ra đó là một loài bọ cạp quý hiếm, ngay cả ở Đông Ấn - nơi gã đàn ông kia tới - cũng không phổ biến; ông hỏi: ‘Làm thế nào mà cậu tóm được con vật cừ thế này, vì ta đoán chắc nó không dễ gì để bị bắt đâu nhỉ?’ Và gã kia kể rằng lúc đang dỡ hàng trên tàu, hắn thấy nó nằm ẩn phía sau một bao gạo, và hắn tưởng cái lạnh đã giết chết nó, vì nó không hề bị bẹp dúm hay tổn hại chút nào. Hắn tiếc không muốn bớt chút rượu mạnh trong khẩu phần của mình để ngâm con bọ cạp, nên cứ thế thả nó vào lọ, biết rằng thế nào cũng có đủ người sẵn sàng trả tiền để mua lại nó. Thế là ông đưa cho hắn một shilling.”

“Hai shilling,” Job Legh ngắt lời, “và đó là một món hời.”

“Ừ thì! Ông về nhà với vẻ tự hào vô bờ bến và lôi cái lọ ra khỏi túi. Nhưng cậu biết đấy, con bọ cạp bị cuộn gập lại, và ông nghĩ tớ chưa nhìn rõ nó to đến mức nào. Thế là ông lắc nó ra ngay trước lò sưởi; mà lò thì đang bén lửa hồng, vì hình như lúc đó tớ đang ủi đồ. Tớ đành gác việc ủi lại, cúi hẳn người xuống sát nó để quan sát cho kỹ hơn, còn ông thì với lấy một cuốn sách, bắt đầu đọc cho nghe cách mà loài này thuộc diện độc ác và nguy hiểm nhất, rằng vết cắn của chúng thường gây tử vong ra sao, rồi đọc tiếp về việc những kẻ bị cắn sẽ sưng phù lên và gào thét trong đau đớn. Tớ chăm chú lắng nghe lắm, nhưng ngặt một nỗi, mắt tớ chẳng hề rời khỏi con vật lấy một giây, dẫu tớ chẳng thể biết rằng mình đang săm soi nó. Đột nhiên nó khẽ giật mình, và trước khi tớ kịp thốt lên lời, nó lại giật thêm cái nữa, rồi chỉ trong chớp mắt, nó hung hãn tột cùng, lao thẳng về phía tớ hệt như một con chó dại.”

“Cậu đã làm gì thế?” Mary hỏi.

“Tớ á? Thì tớ nhảy phốc lên ghế, rồi leo lên đống đồ vừa ủi xong trên tủ đựng bát đĩa, và gào lên giục ông chạy đến chỗ tớ, nhưng ông chẳng thèm đếm xỉa.”

“Chà, nếu tao chạy đến chỗ mày thì ai sẽ là kẻ tóm con vật ấy cơ chứ, tao rất muốn biết đấy?”

“Ừ thì, tớ nài nỉ ông đập chết nó đi, và tớ đã cầm sẵn chiếc bàn ủi ngay trên đầu nó, chỉ trực giáng xuống, nhưng ông lại van tớ đừng làm tổn thương nó theo cách đó. Thế là tớ chẳng tài nào hiểu nổi ông muốn gì, vì ông cứ nhảy tưng tưng quanh phòng như thể sợ sờn cả gót, mặc cho miệng cứ xin tớ đừng làm hại nó. Cuối cùng ông tiến lại chỗ cái ấm nước, nhấc nắp lên và dòm vào trong. Hắn ta đang giở trò quỷ quái gì thế này, tớ thầm nghĩ; đời nào ông lại đem trà ra uống khi có một con bọ cạp đang nhởn nhơ bò tung tăng khắp phòng cơ chứ. Rồi ông cầm cái kẹp gắp, chỉnh lại cặp kính trên sống mũi, và chỉ trong tích tắc, ông đã dùng kẹp tóm lấy chân con vật rồi thả tõm nó vào nồi nước sôi.”

“Và thế là nó chết ư?” Mary thốt lên.

“Ờ, chắc chắn rồi; tuy nó bị luộc lâu hơn mức ông muốn. Nhưng tớ quá sợ cảnh nó sống lại. Tớ chạy ngay ra quán rượu mua chút rượu gin, ông thì đổ đầy lại cái lọ, rồi chúng tớ trút nước ra, vớt con vật từ trong ấm ra thả vào lọ, và nó nằm lì trong đó suốt hơn một năm trời.”

“Cái gì đã làm nó sống lại lúc ban đầu thế?” Mary hỏi.

“À, cậu thấy đấy, thực ra nó có chết hẳn đâu, chỉ là bị tê liệt - nghĩa là ngủ say lịm đi vì lạnh, và ngọn lửa ấm áp của chúng ta đã làm nó hồi tỉnh.”

“Tớ mừng vì bố tớ không quan tâm đến những thứ quái gở ấy,” Mary nói.

“Thế à! Còn tớ thì đôi khi vô cùng mừng vì ông lại quá say mê sách vở, sinh vật và cây cỏ. Tớ thấy ấm lòng làm sao khi nhìn ông hạnh phúc phân loại chúng tại nhà, và luôn sẵn sàng lên đường tìm kiếm thêm bất cứ khi nào có ngày nghỉ. Nhìn ông kìa! Ông đã quay lại với những trang sách và sẽ vui sướng như một vị vua, cặm cụi làm việc cho đến khi tớ bắt phải đi ngủ mới thôi. Quả thật nó khiến ông giữ được vẻ trầm ngâm; nhưng chừng nào tớ còn thấy ông tận tâm, thích thú và hăng hái, thì điều đó có hề gì? Rồi khi đến những lúc ông cao hứng trò chuyện, cậu không thể ngờ ông có lắm điều để nói đến thế đâu. Ông kính yêu của tớ ơi! Cậu không biết chúng tớ hạnh phúc nhường nào đâu!”

Mary tự hỏi liệu người ông kính yêu có nghe thấy tất cả những điều này không, bởi Margaret không hề hạ giọng khi nói; nhưng không! ông quá chìm đắm và hăng say vào việc giải một bài toán. Ông thậm chí còn chẳng để ý đến lúc Mary chào ra về, và cô bước về nhà với cảm giác rằng tối nay mình đã làm quen với hai trong số những con người kỳ lạ nhất mà cô từng thấy trong đời. Margaret, người vốn điềm tĩnh, tầm thường cho đến khi giọng hát cất lên; người vốn kiệm lời khi ra ngoài nhưng lại vô cùng vui vẻ, dễ gần ở nhà; và người ông của cô thì khác biệt hoàn toàn với bất kỳ ai mà Mary từng gặp. Margaret đã bảo ông không phải thầy bói, nhưng cô chẳng biết có nên tin lời cô ấy hay không.

Để giải tỏa những mối hoài nghi trong lòng, cô đã kể lại câu chuyện buổi tối hôm đó cho cha mình nghe, và ông tỏ ra vô cùng hứng thú trước lời kể của con gái, đồng thời tò mò muốn tự mình mục sở thị và đánh giá. Cơ hội chẳng bao giờ thiếu đối với những ai có sẵn lòng mong mỏi, và trước khi mùa đông kết thúc, Mary đã coi Margaret gần như một người bạn tri kỷ. Margaret thường mang công việc sang ngồi cùng Mary vào những buổi tối cô có nhà; còn Job Legh thì đút một cuốn sách cùng tẩu thuốc vào túi, thong thả rẽ qua góc phố để đón cháu gái, sẵn sàng trò chuyện nếu thấy Barton có nhà; sẵn sàng lôi tẩu và sách ra hút đọc nếu hai cô gái muốn ông đợi thêm chút nữa trong lúc John vẫn còn đang ở câu lạc bộ. Tóm lại, ông sẵn sàng làm bất cứ điều gì có thể đem lại niềm cười nụ cho cô Margaret yêu quý của mình.

Tôi chẳng biết những điểm tương đồng nào (hoặc khác biệt, bởi sự khác biệt cũng gắn kết con người ta thường xuyên chẳng kém gì tương đồng) đã thu hút hai cô gái đến với nhau. Margaret có một sức hút lớn lao là sở hữu sự sắc sảo vô cùng mạnh mẽ, và bạn có nhận ra điều này được trân trọng biết bao một cách vô thức không? Thật tuyệt vời làm sao khi có một người bạn có khả năng soi rọi một vấn đề hóc búa dưới ánh sáng minh bạch; một người có phán đoán tinh tường để biết việc gì là tốt nhất nên làm; và là người luôn đinh ninh về điều "khôn ngoan nhất, tốt đẹp nhất", để rồi khi hướng tới đích đến, mọi chông gai trên đường đều trở nên nhỏ bé. Người ta trầm trồ trước tài năng và lớn tiếng tán dương nó. Nhưng họ trân quý sự khôn ngoan đời thường ấy mà chẳng buồn nhắc đến, thậm chí chẳng nhận thức được điều đó.

Cứ thế, tình cảm giữa Mary và Margaret ngày một thắm thiết, và Mary đã thổ lộ rất nhiều tâm tư của mình theo cách mà trước đây cô chưa từng hé lộ với bất kỳ ai. Hầu hết những thói hư tật xấu của cô cũng được bộc bạch với Margaret, nhưng không phải tất cả. Vẫn còn một nỗi yếu lòng được trân trọng giấu kín, chưa từng hé lộ với ai. Nó liên quan đến một người tình, một kẻ không được yêu, nhưng lại được lòng tưởng tượng ưu ái. Một thanh niên hào hoa, bảnh bao; nhưng—lại không phải là người cô yêu. Thế nhưng Mary vẫn hy vọng được gặp anh ta mỗi khi dạo bước, đỏ bừng mặt mỗi khi nghe nhắc đến tên anh, và luôn tự nhủ về anh như người chồng tương lai của mình, hơn hết thảy, cô luôn tự tưởng tượng bản thân là người vợ sắp cưới của anh. Than ôi! Mary tội nghiệp! Sự yếu đuối ấy đã chuốc lấy cho cô biết bao đớn đau cay đắng.

Cô vẫn còn những người theo đuổi khác. Một hoặc hai kẻ sẵn lòng tậu lấy bầu bạn cùng cô, nhưng họ bảo cô quá cao ngạo. Jem Wilson chẳng nói gì, chỉ một lòng yêu thương sâu đậm mãi thôi; anh nuôi hy vọng giữa chốn tuyệt vọng; anh không chịu bỏ cuộc, bởi từ bỏ ý nghĩ về Mary chẳng khác nào từ bỏ sự sống. Anh không dám nhìn xa đến cái kết của mối tình này; hiện tại, chỉ cần được nhìn thấy cô, được chạm vào gấu váy cô thôi là đã đủ lắm rồi. Chắc chắn rằng, theo thời gian, tình yêu sâu sắc nhường ấy rồi sẽ sinh hoa kết trái.

Anh không chịu từ bỏ hy vọng, dẫu sự lạnh lùng trong thái độ của cô đủ sức làm chùn bước bất kỳ người đàn ông nào; và điều đó khiến Jem rơi vào sự tuyệt vọng lớn hơn nhiều so với những gì anh dám thừa nhận, thậm chí với chính bản thân mình trong suốt một thời gian dài.

Nhưng vào một buổi tối nọ, khi ghé qua nhà Barton với tư cách là người đưa thư sẵn lòng giúp cha, vừa mở cửa ra, anh đã thấy Margaret đang ngồi ngủ gật trước lò sưởi. Cô bé sang để nói chuyện với Mary; và vì kiệt sức sau một đêm dài làm việc thức trắng, cô đã thiếp đi trong bầu hơi ấm áp dễ chịu.

Một câu tục ngữ cổ về đôi găng tay bỗng lóe lên trong tâm trí Jem, và bước đến thật nhẹ nhàng, anh trao lên trán Margaret một nụ hôn thân thiện.

Cô bừng tỉnh, và hoàn toàn hiểu rõ sự việc, liền thốt lên: “Xấu hổ chưa kìa, Jem! Mary mà thấy thì cậu biết nói sao đây?”

Nói chơi, đáp đùa.

“Cậu ấy có nói gì đâu ngoài câu có luyện tập mới thành tài.” Và cả hai cùng cười vang. Nhưng những lời Margaret vừa thốt lên cứ dằn vặt mãi trong tâm trí Jem. Liệu Mary có bận lòng không? Cô ấy có mảy may để ý dù chỉ một chút không? Chúng cứ giục giã câu trả lời khi màn đêm buông xuống lẫn lúc ngày vừa sáng; và Jem cảm thấy trái tim mách bảo rằng Mary hoàn toàn dửng dưng trước mọi hành động của anh. Dẫu vậy, anh vẫn cứ yêu, yêu mãi với tình cảm ngày càng sâu đậm.

Cha của Mary thừa hiểu bản chất tình cảm mà Jem Wilson dành cho con gái mình, nhưng ông chẳng hề đếm xỉa đến chuyện đó trước mặt ai, bởi ông nghĩ Mary còn quá trẻ để vướng vào những bận rộn của đời sống hôn nhân, đồng thời cũng chẳng nỡ nghĩ đến viễn cảnh phải xa cách cô vào bất cứ lúc nào, dẫu cho điều đó có xa xôi đến đâu. Dù vậy, ông vẫn chào đón Jem đến nhà như thể đón đứa con trai của bạn mình, bất kể động cơ đến đây là gì; và thỉnh thoảng ông cũng nảy ra ý nghĩ rằng khi đến thời điểm, Mary khó lòng tìm được mối lương duyên nào tốt hơn việc gả cho Jem Wilson - một thợ lành nghề làm việc chăm chỉ, một người con hiếu thảo với cha mẹ, và là một chàng trai đầy nam tính, mạnh mẽ - ít nhất là khi không có mặt Mary ở đó: bởi vì lúc có mặt cô, anh ta quan sát cô quá đỗi săm soi và lo lắng đến mức chẳng còn mấy dáng vẻ "phách lối" như cách John Barton hay gọi ở người thanh niên ấy.

Đó là vào khoảng cuối tháng Hai năm ấy, và một đợt sương giá đen kịch, buốt giá đã kéo dài suốt nhiều tuần liền. Gió đông buốt lạnh từ lâu đã thổi quét sạch sẽ các con đường, dẫu vào những ngày lộng gió, bụi bẩn vẫn cuốn lên hệt như đá nghiền, khiến mặt mũi người ta rát buốt bởi sức lạnh thổi thốc vào họ. Nhà cửa, bầu trời, con người và vạn vật đều mang vẻ ngoài như thể vừa bị một chiếc chổi khổng lồ quết lên một lớp mực tàu tối sẫm. Sự xuất hiện của vẻ ngoài lem luốc này trên con người cũng có lý do của nó, dẫu cho phong cảnh xung quanh có mang sắc màu xám xịt đi chăng nữa; bởi vì nước mềm đã trở thành một thứ xa xỉ phẩm chẳng thể mua nổi, và người ta có thể bắt gặp những nữ thợ giặt nghèo khổ đang vô vọng tìm cách chắt chiu chút ít bằng cách đập vỡ lớp băng xám dày đặc phủ kín các rãnh nước và ao hồ quanh vùng. Người ta tiên đoán đợt sương giá đã kéo dài này sẽ còn tiếp diễn dài lâu; rằng mùa xuân sẽ đến muộn lắm đây; chẳng cần đến thời trang xuân; chẳng có quần áo hè nào được mua sắm cho một mùa hè ngắn ngủi và bấp bênh. Quả thực, chẳng có hồi kết cho những lời tiên tri đen tối được thốt lên trong suốt những ngày gió đông lạnh buốt ấy.

Mary vội vã rảo bước về nhà vào một buổi tối, khi ánh ban mai đang phai dần, rời khỏi tiệm của cô Simmonds, chiếc khăn choàng được kéo cao che miệng, đầu cúi gằm như để né tránh cơn gió ngược đang đập tới. Thế nên cô chẳng hề nhận ra Margaret cho đến khi áp sát ngay chỗ khúc cua rẽ vào khu nhà trọ.

“Chúa tôi, Margaret! Cậu đấy ư? Cậu định đi đâu thế?”

“Chẳng đi đâu ngoài nhà cậu cả (với điều kiện cậu chịu đón tớ). Tớ có đống việc phải làm cho xong tối nay; đồ tang lễ, bắt buộc phải xong kịp cho đám tang vào ngày mai; còn ông thì đi săn rêu rồi, tối mịt mới về cơ.”

“Ồ, tuyệt quá nhỉ. Tớ sẽ phụ một tay nếu cậu bị chậm trễ. Cậu còn nhiều việc không?”

“Có chứ, tớ vừa nhận được đơn đặt hàng vào trưa hôm qua thôi; và có tới ba cô con gái ngoài người mẹ; nào là thử đồ rồi chọn vải sao cho khớp (vì tấm vải họ chọn ban đầu không đủ), nên tớ bị trễ hơn dự tính khá nhiều. Tớ phải làm toàn bộ phần váy. Tớ để dành đống việc đó đến lúc thắp nến; rồi còn tay áo nữa, chưa kể những mảnh nhỏ đắp vào thân áo; vì mụ chủ nhà rất khó tính, và tớ suýt không kìm được cười trong lúc họ đang khóc lóc thảm thiết, quả thực là đau buồn thật sự đấy, khi nghe người này rồi đến người kia nức nở dặn dò về dáng ôm chiếc áo của cô ta. Tớ hứa là chúng sẽ không bị mặc hụt đâu, dẫu họ đang gặp chuyện buồn bã thế đấy.”

“Thôi được, Margaret, cậu đến thì hoan nghênh quá rồi, và tớ sẽ ngồi xuống phụ cậu một tay với niềm vui sướng, dẫu tối nay tớ đã rã rời chân tay vì may vá ở tiệm cô Simmonds rồi đây.”

Lúc này Mary đã khêu lại đống than và thắp nến; còn Margaret thì ngồi vào chỗ, bắt tay vào việc ở một bên bàn, trong khi người bạn tranh thủ nuốt vội bữa trà ở phía bên kia. Mọi thứ sau đó được dọn sạch lên tủ đựng bát đĩa; và sau khi dùng chiếc tạp dề vẫn mặc ở nhà để phủi sạch phần bàn bên phía mình, Mary cầm lấy vàiổ vải và bắt đầu khâu chúng lại với nhau.

“Cái này may cho ai thế nhỉ, tớ vừa nghe cậu kể xong mà quên bẵng mất rồi?”

“À, cho bà Ogden - người chủ tiệm rau quả ở Đường Oxford. Chồng bà ấy uống rượu đến chết, và dẫu bà ấy từng khóc hết nước mắt vì thói hư tật xấu của ông ta khi còn sống, giờ ông ta chết rồi thì bà lại sầu muộn đến ngẩn ngơ.”

“Ông ta có để lại cho bà ấy chút gia tài nào không?” Mary hỏi, vừa đưa tay săm soi chất liệu của chiếc váy. “Loại vải bombazine này vừa mịn vừa mềm thật đấy.”

“Không, tớ e là chẳng còn lại bao nhiêu, lại thêm mấy đứa con nhỏ nữa, ngoài ba cô tiểu thư nhà Ogden.”

“Tớ cứ tưởng những cô gái như họ phải tự may váy lấy chứ,” Mary nhận xét.

“Tớ dám cá khối người tự may đấy, nhưng giờ thì ai nấy có vẻ đều bận rộn chuẩn bị cho đám tang; vì nghe bảo đây sẽ là một buổi lễ khá hoành tráng, có gần hai mươi người dự tiệc sáng, như lời một đứa nhỏ kể cho tớ nghe; con bé có vẻ thích sự ồn ào náo nhiệt đó, và tớ thực sự tin rằng việc lo toan tất cả những thứ rườm rà ấy đã phần nào an ủi được tội nghiệp bà Ogden. Ngửi mùi giăm bông luộc với gà quay ngào ngạt lúc tớ chờ trong bếp mà cứ tưởng như đám cưới chứ không phải đám tang [7] vậy. Họ bảo bà ấy sẽ vung ra ngót nghét sáu mươi bảng cho tang lễ đấy.”

Chú thích 7:

“Nor”, từ thường dùng ở Lancashire thay cho

“than” (hơn). “They had lever sleep nor be in

laundery.” — Dunbar.

(Trở lại)

“Tớ tưởng cậu vừa bảo bà ấy nghèo túng lắm cơ mà,” Mary nói.

“Ừ, tớ biết là bà ấy đã phải hỏi mua nợ ở mấy nơi, viện cớ chồng bà đã vơ vét từng xu cắc ké kiếm được để đi uống rượu. Nhưng cậu thấy đấy, mấy kẻ lo tang lễ cứ thúc ép bà ấy, bảo rằng thế này mới phải phép, thế kia mới là biểu hiện thông thường của lòng kính trọng, rằng ai ai cũng có ngần ấy thứ, khiến người đàn bà tội nghiệp chẳng còn chút chính kiến nào của riêng mình. Tớ dám cá là lương tâm bà ấy cũng đang cắn rứt (điều này luôn xảy ra khi có người qua đời) vì biết bao lời cay đắng và hành động hắt hủi dành cho kẻ giờ đây đã cứng đờ lạnh lẽo; và bà ấy nghĩ rằng làm vậy là để bù đắp, kiểu như thế, thông qua một đám tang hoành tráng, dẫu cho bản thân bà và cả lũ trẻ nữa sẽ phải thắt lưng buộc bụng suốt bao năm trời để trả nợ, nếu như họ có khả năng trả nổi.”

“Đồ tang này cũng tốn kém ra phết đấy,” Mary nói. “Tớ vẫn thường tự hỏi tại sao người ta lại cứ phải mặc đồ tang; trông chúng chẳng đẹp đẽ hay tôn dáng chút nào; lại ngốn một đống tiền ngay vào lúc người ta túng thiếu nhất; và nếu những gì Kinh Thánh bảo là sự thật, chúng ta đâu nên đau buồn khi một người bạn sống tốt được về chốn an nghỉ; còn kẻ xấu xa thì ai nấy đều mừng húm vì tống khứ [8] được hắn. Tớ chẳng thấy mặc đồ tang thì có ích lợi gì sất.”

Chú thích 8:

“Shut”, tống khứ, rũ bỏ.

(Trở lại)

“Tớ sẽ nói cho cậu nghe công dụng mà tớ nghĩ phong tục ấy được sinh ra để làm gì (Bà cụ Alice luôn gọi mọi thứ là ‘được sinh ra để làm gì’, và tớ tin là cụ nói đúng). Nó thực sự có ích, dẫu không bõ với số tiền bỏ ra, tớ tin là thế, ít nhất trong việc tạo cho con người ta (những kẻ đang gục ngã vì đau khổ và thấy mình chẳng thể tĩnh tâm làm nổi việc gì ngoài việc khóc lóc) một việc gì đó để làm. Này nhé, tớ vừa kể cho cậu nghe họ đau buồn thế nào mà; vì có lẽ, dẫu chứng nào tật nấy, ông ta cũng là một người chồng, người cha tử tế những lúc không say xỉn. Nhưng họ đã phấn chấn lên trông thấy khi tớ ở đó, và tớ đã hỏi họ nhiều chi tiết về kiểu dáng hơn bình thường, để họ có thứ mà bàn tán và quyết định; tớ còn cố tình để lại cho họ quyển tạp chí thời trang của mình (dẫu nó đã cũ mất hai tháng).”

“Tớ không nghĩ ai cũng đau buồn theo cách đó đâu. Cụ Alice thì không đời nào.”

“Cụ Alice là một người hiếm có khó tìm trong số hàng ngàn người. Tớ cũng nghi ngờ liệu cụ có sầu muộn nhiều không, dẫu cho có đau đớn đến nhường nào. Cụ sẽ bảo rằng mọi chuyện đều do định mệnh an bài, rồi bắt tay vào tìm xem nó mang lại điều tốt đẹp gì. Mọi nỗi buồn trong tâm trí cụ đều mang một sứ mệnh tốt đẹp. Tớ đã từng kể cho cậu nghe điều cụ nói hôm cụ bắt gặp tớ đang buồn tình vì chuyện gì đó chưa, Mary?”

“Chưa; kể tớ nghe đi. Đầu tiên là cậu buồn vì chuyện gì thế?”

“Tớ chưa kể lúc này đâu; có lẽ lúc nào đó.”

“Khi nào cơ?”

“Có lẽ ngay tối nay, nếu tâm trạng dâng trào; có lẽ chẳng bao giờ. Đó là một nỗi sợ mà đôi khi tớ không sao chịu nổi khi nghĩ tới, nhưng đôi khi lại chẳng muốn nghĩ đến điều gì khác ngoài nó. Chà, tớ đang buồn phiền vì nỗi sợ này, thì cụ Alice bước vào vì có việc gì đó, và bắt gặp tớ đang khóc. Tớ quyết không hé răng nửa lời với cụ, y như với cậu vậy, Mary ạ; thế là cụ bảo: ‘Này con, con phải ghi nhớ điều này, mỗi khi con buồn rầu và chán nản về bất cứ chuyện gì, "Một tâm trí lo âu chẳng bao giờ là một tâm trí thanh tịnh."’ Ôi Mary, tớ đã phải tự kìm nén thói cằn nhằn của mình biết bao lần kể từ [9] khi cụ nói câu đó.”

Chú thích 9:

“Sin’”, từ “since” (từ khi). “Sin that his lord was twenty yere of age.” — Lời tựa Truyện kể Canterbury.

(Trở lại)

Tiếng khâu vá miệt mài là âm thanh duy nhất vang lên trong chốc lát, cho đến khi Mary cất tiếng hỏi:

“Cậu có trông đợi được trả tiền công cho đống đồ tang này không?”

“Tớ không nghĩ mình sẽ nhận được đâu. Tớ đã ngẫm nghĩ về điều đó đôi ba bận, và tớ tự nhủ rằng mình sẽ không nhận tiền, và coi việc này như một chút đóng góp nhỏ nhoi để an ủi họ. Tớ không nghĩ họ có khả năng trả tiền, nhưng họ lại đúng là kiểu người mà tâm trạng sẽ nhẹ nhõm hơn khi được mặc đồ tang. Chỉ có một điều tớ ghét nhất là may đồ đen, nó làm mắt hại quá đi mất.”

Margaret đặt công việc xuống với một tiếng thở dài, rồi đưa tay che mắt. Đoạn cô lấy lại giọng điệu vui vẻ và nói:

“Cậu sẽ không phải đợi lâu đâu Mary, vì bí mật của tớ đã chực sẵn trên đầu lưỡi rồi. Mary ơi! Cậu có biết đôi khi tớ nghĩ mình đang dần mù đi không, và khi ấy thì ông và tớ sẽ ra sao đây? Ôi, xin Chúa cứu giúp con, lạy Chúa hãy cứu lấy con!”

Cô ngả người bật khóc nức nở, trong khi Mary quỳ xuống bên cạnh, tìm cách vỗ về và an ninh; nhưng ngặt nỗi, giống như một kẻ thiếu kinh nghiệm, cô lại tìm cách chối bỏ sự thật về nỗi sợ của Margaret thay vì giúp cô đối mặt và vượt qua tai họa ấy.

“Không,” Margaret nói, điềm tĩnh dán đôi mắt đẫm lệ vào Mary; “tớ biết mình không lầm đâu. Tớ đã cảm thấy một bên mắt có vấn đề từ lâu rồi, từ trước cả khi tớ kịp nghĩ xem nó sẽ dẫn đến cục diện nào; và mùa thu năm ngoái, tớ đã đến gặp một bác sĩ; ông ấy chẳng hề úp mở mà phán rằng nếu tớ không ngồi trong một căn phòng tối om, hai tay buông thõng phía trước, thì thị lực của tớ sẽ chẳng kéo dài thêm được mấy năm nữa. Nhưng làm sao tớ làm được điều đó hả Mary? Một phần vì ông sẽ nhận ra có chuyện chẳng lành đang xảy ra; và ôi! điều đó sẽ làm ông đau đớn khôn cùng bất cứ khi nào hay biết, nên biết muộn chừng nào tốt chừng nấy; thêm nữa, Mary ạ, gia cảnh chúng ta đôi khi chẳng có mấy đồng dắt túi, và những gì tớ kiếm được là một sự trợ giúp lớn lao. Bởi vì ông thỉnh thoảng lại nghỉ một ngày để đi săn thực vật hoặc bắt côn trùng, và ông chẳng tiếc rẻ gì bốn năm shilling để mua một mẫu vật; ông kính yêu của tớ! và tớ không nỡ nghĩ cảnh ông bị tước đi thứ mang lại cho mình niềm vui lớn lao nhường ấy. Thế nên tớ đã sang gặp một bác sĩ khác để mong ông ấy nói khác đi, và vị này bảo: ‘Ồ, chỉ là suy nhược thôi,’ rồi kê cho tớ một lọ thuốc nhỏ mắt; nhưng tớ đã dùng hết ba lọ (mỗi lọ giá hai shilling), mà mắt tớ ngày càng tệ hơn, không phải đau nhức gì, nhưng tớ chẳng thể nhìn thấy gì bằng nó nữa rồi. Này nhé, Mary,” cô tiếp tục, nhắm tịt một bên mắt lại, “giờ thì cậu trông chẳng khác gì một cái bóng đen sì, với các viền nhấp nháy lung linh.”

“Thế cậu còn nhìn khá rõ bằng bên kia chứ?”

“Ừ, gần như xưa nay. Điểm khác biệt duy nhất là nếu tớ khâu vá liên tục trong thời gian dài, một đốm sáng rực như mặt trời sẽ xuất hiện ngay chính giữa tầm nhìn; mọi thứ xung quanh đều rõ mồn một ngoại trừ đúng chỗ tớ muốn nhìn. Tớ đã đến gặp lại cả hai bác sĩ, và giờ thì họ đều chung một kết luận; và có lẽ tớ đang chìm vào bóng tối nhanh hết mức có thể. Đồ may thường thì tiền công bèo bọt, còn đồ tang mùa đông này lại quá đắt khách, nên tớ đã mềm lòng nhận hết mọi việc may đồ đen; và giờ thì tớ đang phải gánh chịu hậu quả.”

“Thế mà, Margaret, cậu vẫn tiếp tục nhận làm; đó là điều mà cậu sẽ gọi là ngốc nghếch nếu nó xảy ra với người khác đấy.”

“Đúng thế, Mary! nhưng tớ biết làm sao đây? Người ta còn phải sống chứ; và tớ nghĩ đằng nào mình cũng sẽ mù thôi, ngặt nỗi tớ không dám hé nửa lời với ông, bằng không tớ đã bỏ nghề từ lâu, chỉ vì ông sẽ đau lòng lắm.”

Margaret lắc lư người qua lại để nén lại cơn xúc động.

“Ôi Mary!” cô nói, “tớ cố gắng ghi nhớ từng đường nét trên khuôn mặt ông bằng cả trái tim, tớ cứ trân trân ngắm ông lúc ông không để ý, rồi nhắm mắt lại để xem mình có nhớ nổi gương mặt kính yêu ấy không. Có một điều này, Mary ạ, cũng vớt vát lại chút an ủi cho tớ. Cậu có nghe về cụ Jacob Butterworth, người thợ dệt biết hát chưa? Chà, tớ quen cụ chút đỉnh, nên tớ đã đến gặp và bày tỏ mong ước được cụ chỉ dạy cho cách hát chuẩn chỉnh; cụ bảo tớ sở hữu giọng hát cực kỳ xuất sắc, thế là cứ mỗi tuần một lần tớ lại sang thụ giáo cụ. Cụ từng là một ca sĩ lừng danh thuở trẻ. Cụ từng lĩnh xướng các hợp xướng tại các Đại hội âm nhạc và được người dân London cảm tạ vô số lần; thậm chí có một nữ danh ca ngoại quốc, Madame Catalani, đã quay người lại và bắt tay cụ ngay trước sự chứng kiến đông đảo của mọi người tại Nhà thờ Cũ [10]. Cụ bảo tớ có thể kiếm được khối tiền nhờ ca hát; nhưng tớ chẳng biết thế nào. Dù sao thì việc mù lòa vẫn là một nỗi bi ai.”

Chú thích 10:

“Old Church” (Nhà thờ Cũ); nay là Nhà thờ lớn Manchester.

(Trở lại)

Cô cầm lại chiếc kim chỉ, bảo rằng mắt giờ đã đỡ mỏi, rồi cả hai tiếp tục cặm cụi khâu vá trong thinh lặng.

Bất chợt, những tiếng bước chân vang lên ở khoảng sân lát đá bên ngoài; từng tốp người chạy rầm rập qua khung cửa sổ che rèm.

“Có chuyện lớn rồi,” Mary nói. Cô chạy ra cửa và chặn người đầu tiên bắt gặp để gặng hỏi nguyên nhân của sự náo loạn.

“Này cô em! Không thấy ánh hỏa hoạn kia à? Xưởng sợi nhà Carson đang bốc cháy ngùn ngụt như hội ấy,” đoạn người thông tin vùng chạy mất hút.

“Thôi nào Margaret, đội mũ vào rồi ra xem xưởng nhà Carson đi; nó đang cháy to lắm, và người ta bảo ngọn lửa thiêu rụi một nhà máy trông hoành tráng dữ dội lắm. Tớ chưa từng thấy bao giờ.”

“Tớ thấy nó đáng sợ thì có. Hơn nữa tớ còn đống việc này phải làm cơ mà.”

Nhưng Mary bằng giọng điệu ngọt ngào và những cái ôm ấp đầy dịu dàng đã dỗ dành, hứa sẽ thức trắng đêm phụ cô may váy nếu cần thiết, thậm chí còn bảo rằng cô sẽ vô cùng hào hứng với việc đó.

Sự thật là bí mật của Margaret đang đè nặng và gây đau đớn trong tâm trí cô, đồng thời cô cảm thấy bất lực trong việc an ủi bạn; bên cạnh đó, cô cũng muốn chuyển hướng suy nghĩ của Margaret, và ngoài những cảm xúc vị tha ấy ra, còn có khát khao mà cô đã thành thật thổ lộ: tận mắt chứng kiến một nhà máy bốc cháy.

Thế là chỉ trong vòng hai phút, cả hai đã sẵn sàng. Ngay ngưỡng cửa nhà, họ chạm mặt John Barton, và họ liền báo cho ông biết mục đích ra ngoài.

“Xưởng nhà Carson ư? Ờ, đâu đó có nhà máy đang cháy thật rồi, nhìn ánh lửa là biết chắc, và chắc chắn sẽ là một đám cháy lớn, vì chẳng kiếm đâu ra lấy một giọt nước. Mà nhà Carson thì có thèm bận tâm đâu, chúng mua bảo hiểm kỹ lắm rồi, với lại máy móc toàn loại cổ lỗ sĩ. Cứ chờ mà xem chúng có mừng thầm không cơ chứ. Chúng đời nào thèm cảm ơn những kẻ lao vào dập lửa đâu.”

Ông nhường đường cho hai cô gái đang sốt ruột bước đi. Được dẫn đường bởi ánh lửa đỏ rực nhiều hơn là sự thông thạo về các con ngõ dẫn tới nhà máy, họ cắm cổ chạy với cái đầu cúi gằm, chọi lại cơn gió đông khủng khiếp bằng mọi sức lực có thể.

Xưởng sợi nhà Carson chạy dài theo hướng Đông - Tây. Chạy dọc theo nó là một trong những huyết mạch lâu đời nhất ở Manchester. Quả thực, toàn bộ khu vực ấy của thị trấn mang nét cổ kính rõ rệt; chính nơi đây những nhà máy sợi bông đầu tiên được dựng lên, và những con hẻm chật chội cùng các ngõ sau xung quanh khiến hỏa hoạn ở đây trở thành hiểm họa đáng sợ hơn cả. Cầu thang của nhà máy dẫn lên từ lối vào ở phía Tây, hướng ra một con phố rộng và có vẻ xám xịt, chủ yếu gồm các quán rượu, tiệm cầm đồ, kho thu mua giẻ rách đồ đồng nát và các cửa hàng thực phẩm nhếch nhác. Đầu bên kia, tức phía Đông của nhà máy, hướng ra một con hẻm sau cực kỳ chật hẹp, rộng chưa tới hai mươi thước, đèn đóm và đường sá thì tồi tàn thảm hại. Áp sát ngay đầu hồi này của nhà máy là đầu hồi của ngôi nhà cuối cùng trên con phố chính - một ngôi nhà mà thoạt nhìn qua kích thước, những mảng ốp đá sang trọng và nét chạm trổ điểm xuyết ở mặt tiền, có lẽ từng là dinh cơ của một bậc trâm anh thế phiệt; nhưng giờ đây, ánh sáng hắt ra từ những ô cửa sổ phía trước được nới rộng đang phơi bày rõ mồn một nội thất của một căn phòng được trang hoàng lộng lẫy, với những bức tường sơn phết, những góc hốc cột trụ, những đồ đạc dát vàng xa hoa, bên cạnh những con người nghèo đói, nheo nhóc sinh sống ở đó. Đó là một quán rượu gin xa hoa.

Mary suýt ước mình đừng đến đây, bởi cảnh tượng trước mắt quá đỗi hãi hùng (như Margaret đã nói) khi họ nhập vào đám đông đang tụ tập chứng kiến vụ cháy. Tiếng râm ran của vô số giọng nói cất lên mỗi khi tiếng gầm rú của ngọn lửa lịm đi trong khoảnh khắc. Thật dễ nhận ra đại đa số đều đang vô cùng quan tâm.

“Họ nói gì thế?” Margaret hỏi một người đứng cạnh trong đám đông, khi cô bắt được vài từ rời rạc nhưng rõ mồn một giữa tiếng la ó chung.

“Làm gì có ai ở trong nhà máy giờ này cơ chứ!” Mary kinh hoàng thốt lên, khi biển người ngẩng đầu đồng loạt quay về phía đầu Đông, nhìn chằm chằm vào phố Dunham - con hẻm nhỏ phía sau vừa được nhắc tới.

Phía Tây nhà máy - nơi ngọn lửa giận dữ bị hướng gió thổi dạt tới - đang được bao bọc và tô điểm bởi thứ ánh lửa chiến thắng. Nó phun ra những chiếc lưỡi hè đỏ rực từ mọi ô cửa sổ, liếm láp những bức tường đen sì với sự cuồng nhiệt đầy khiêu khích; ngọn lửa chao đảo rồi gục ngã trước cơn bão tố cuồng nộ, chỉ để rồi vươn cao hơn nữa, tàn phá và gầm thét dữ dội hơn. Một phần mái nhà ở khu vực này sụp xuống với tiếng động đinh tai nhức óc, trong khi đám đông càng lúc càng xô đẩy dữ dội để chen chân vào phố Dunham, bởi dẫu ngọn lửa có tráng lệ hay kinh hoàng đến đâu, dẫu xà nhà có sụp hay tường có lung lay đến mấy, thì chúng có nghĩa lý gì khi đặt lên bàn cân với sinh mạng con người?

Kia kìa, nơi ngọn lửa hung hãn bị chặn lại bởi cơn gió còn mạnh mẽ hơn, nhưng làn khói đen kịt vẫn cuồn cuộn trào ra từ mọi kẽ hở, kìa - ở một khung cửa sổ trên tầng bốn, hoặc đúng hơn là một ô cửa có lắp cần cẩu để bốc hàng - đôi lúc hiện lên hình bóng van xin của hai người đàn ông khi những luồng khói dày đặc tản bớt đi trong giây lát. Vì lý do nào đó, họ đã ở lại sau khi những công nhân khác đã về hết, và do hướng gió thổi lửa ngược về phía đối lập, họ chẳng hề hay biết chút âm thanh hay dấu hiệu báo động nào cho mãi tận lúc (nếu có thể gọi là lâu trong chốn hỗn loạn kinh hoàng trôi qua chưa đầy nửa tiếng đồng hồ) ngọn lửa đã thiêu rụi hoàn toàn chiếc cầu thang gỗ cổ kính ở đầu bên kia của tòa nhà. Tôi không chắc liệu có phải chính âm thanh của đám đông đang ào ạt kéo đến bên dưới mới là thứ đánh thức họ nhận thức rõ ràng về tình cảnh ngặt nghèo của mình.

“Mấy chiếc xe cứu hỏa đâu rồi?” Margaret quay sang hỏi người hàng xóm.

“Đang đến thôi, chắc chắn thế, nhưng lạy Chúa, tôi tính ra chưa đầy mười phút từ lúc chúng ta phát hiện nhà máy cháy; gió thổi mạnh thế này, lại thêm cái gì cũng khô khốc nữa chứ.”

“Không ai đi lấy thang ư?” Mary nấc lên, khi mấy người đàn ông ở trên cao đang bằng hành động dẫu không phát ra tiếng vọng - khẩn thiết cầu xin sự giúp đỡ từ đám đông bên dưới.

“Có chứ, con trai lão Wilson và một gã nữa đã phóng đi như bay ngót nghét năm phút nay rồi. Nhưng ngặt nỗi thợ nề, thợ lợp mái và mấy ông thợ kiểu đó đã về hết và khóa tịt kho bãi rồi còn đâu.”

Wilson! Thế ra người đàn ông có bóng dáng hiện lên mờ ảo trước ánh sáng đỏ rực hắt ra từ phía sau mỗi khi làn khói tản bớt kia - chính là George Wilson ư? Mary cảm thấy buồn nôn vì sợ hãi. Cô biết ông làm việc cho nhà Carson; nhưng thoạt đầu cô chẳng hề mảy may nghĩ rằng có sinh mạng nào đang lâm vào cảnh nguy hiểm; và kể từ lúc ý thức được điều đó, không khí bức bối, ngọn lửa gầm rú, ánh sáng nhức mắt cùng đám đông đang cuồn cuộn náo động đã khiến tâm trí cô rối bời.

“Ôi! Về nhà thôi Margaret; tớ đứng đây không nổi nữa.”

“Chúng ta đi sao nổi! Cậu nhìn xem mình bị kẹt cứng giữa đám đông thế này cơ mà. Mary tội nghiệp! Cậu sẽ chẳng thèm khát đi xem hỏa hoạn lần nào nữa đâu. Nghe kìa! Lắng nghe đi!”

Bởi vì xuyên qua lớp đám đông đang nín thở chen chúc quanh góc nhà máy và lấp kín phố Dunham, người ta có thể nghe thấy tiếng lạch cạch của xe cứu hỏa cùng tiếng bước chân nặng nề, dồn dập của những con ngựa kéo nặng nhọc.

“Tạ ơn Chúa!” người hàng xóm của Margaret thốt lên, “xe cứu hỏa đến rồi.”

Lại một khoảng lặng; các van nước bị kẹt cứng và chẳng tài nào lấy được nước.

Rồi sức ép dồn qua đám đông, những hàng người phía trước đẩy lùi những kẻ phía sau, khiến hai cô gái buồn nôn bởi sự chen chúc ngột ngạt. Rồi sự nới lỏng xuất hiện, và họ lại được hít thở bầu không khí tự do một lần nữa.

“Thằng út nhà Wilson và một lính cứu hỏa mang theo cái thang,” người hàng xóm của Margaret, một gã đàn ông cao kều có thể nhìn vượt qua đầu đám đông, lên tiếng.

“Ồ, kể tụi tớ nghe anh thấy gì đi?” Mary khẩn khoản.

“Chúng dựng nó áp vào tường quán rượu gin rồi. Một gã trong nhà máy vừa ngã khuỵu ra sau; chắc ngạt khói rồi đây. Sàn nhà ở đoạn đó chưa sụp đâu. Chúa ơi!” hắn nói, hạ tầm mắt xuống thấp hơn, “cái thang ngắn quá! Tiêu đời mấy gã tội nghiệp ấy rồi. Lửa đang lan đến đầu đó chậm mà chắc, và trước khi họ kịp xin được nước hay kiếm được cái thang khác, mấy người đó chắc ngỏm củ tỏi lâu rồi. Chúa thương xót lấy họ!”

Tiếng nức nở như của những người phụ nữ bị kích động cất lên giữa bầu không khí tĩnh mịch của đám đông. Lại một lực ép nữa y hệt lúc trước! Mary bấu chặt lấy tay Margaret đau điếng, cô thèm được ngất đi, mất hết tri giác để trốn chạy khỏi nỗi khổ sở đang đè nặng các giác quan. Chỉ một hai phút ngắn ngủi.

“Họ khiêng cái thang vào Đền thờ Apollo rồi. Không cách nào luồn ngược nó về lại cái bãi mà họ vừa xách ra được.”

Một tiếng hô vang dậy đất trời; âm thanh đủ sức đánh thức cả người chết. Ngất ngưởng trên cao, đang rung bần bật giữa không trung là đầu của chiếc thang, nhô ra từ một ô cửa áp mái ở đầu hồi quán rượu gin, gần như đối diện với khung cửa nơi mấy người đàn ông vừa xuất hiện. Những người đứng ở đoạn gần nhà máy nhất trong đám đông - và do đó có góc nhìn rõ nhất lên ô cửa áp mái - cho biết có mấy gã đàn ông đang giữ chặt một đầu, dùng trọng lượng cơ thể để dẫn đường cho nó trườn tới khung cửa sổ. Khung cửa sổ áp mái đã được tháo tung ra từ trước khi đám đông bên dưới kịp hay biết về mưu tính này.

Cuối cùng - dẫu khoảng thời gian ấy có vẻ dài đằng đẵng khi đo bằng những nhịp tim đập loạn nhịp, dù thực tế chưa đầy hai phút trôi qua - chiếc thang đã được cố định vững chãi, trở thành một nhịp cầu trên không ở độ cao chóng mặt bắc qua con phố nhỏ hẹp.

Mọi ánh mắt đều dán chặt với nỗi lo âu đến nghẹt thở, và hơi thở của con người dường như cũng đình trệ trong sự hồi hộp. Chẳng thấy bóng dáng hai người đàn ông đâu nữa, nhưng cơn gió lúc này dường như còn mạnh hơn bao giờ hết, thổi ngược những ngọn lửa xâm lăng về lại đầu bên kia.

Lúc này Mary và Margaret đã có thể nhìn thấy rõ; ngay phía trên đầu họ, chiếc thang đang chao đảo trong gió. Đám đông dạt ra khỏi khoảng không gian bên dưới; những chiếc mũ sắt của lính cứu hỏa hiện ra ở khung cửa sổ, giữ chặt lấy chiếc thang trong khi một người đàn ông với bước chân nhanh nhẹn, vững chãi cùng cái đầu bất động đang di chuyển từ bên này sang bên kia. Đám đông thậm chí chẳng dám xì xào một tiếng trong lúc anh bước qua nhịp cầu hiểm trở đang rung bần bật dưới chân; nhưng khi anh đã sang đến nơi, tương đối an toàn bên trong nhà máy, một tiếng hò reo bùng lên trong giây lát, rồi lại bị kìm hãm ngay tức khắc bởi kết quả hãy còn bấp bênh và mong muốn không làm ảnh hưởng đến thần kinh của vị anh hùng dũng cảm đã đem sinh mạng ra đánh cược với tử thần.

“Kìa, anh ấy quay ra rồi!” câu nói thốt lên từ môi của nhiều người khi họ nhìn thấy anh xuất hiện ở khung cửa, đứng lại trong giây lát như để hít thở bầu không khí trong lành hơn trước khi mạo hiểm bước qua. Trên vai anh đang cáng một thân hình bất tỉnh.

“Đó là Jem Wilson và bố anh ấy,” Margaret thì thầm, nhưng Mary thì đã nhận ra từ trước.

Mọi người đều nôn nao vì nỗi sợ hãi tột cùng. Anh không còn có thể giữ thăng bằng bằng hai tay nữa; mọi thứ giờ đây hoàn toàn phụ thuộc vào thần kinh và thị lực. Họ thấy mắt anh nhìn thẳng nhờ vào tư thế cố định của cái đầu không hề dao động; chiếc thang rung lên bần bật dưới sức nặng kép; thế nhưng anh vẫn không mіnh động đầu - anh không dám nhìn xuống dưới chân. Cứ như thể cả một thế kỷ trôi qua mới hoàn tất được màn vượt qua ấy. Cuối cùng khung cửa sổ cũng tới nơi; người khiêng trút bỏ được gánh nặng; cả hai biến mất hút.

Lúc này đám đông mới thỏa sức hò reo; và vượt lên trên tiếng lửa gầm thét, át cả tiếng gió lốc thổi lồng lộng chính là tràng pháo tay kinh hoàng tán dương sự thành công của chiến công táo bạo ấy. Đoạn một tiếng hét lanh lảnh cất lên, gặng hỏi:

“Lão già còn sống không, và liệu có qua khỏi không thế?”

“Có chứ,” một lính cứu hỏa đáp vọng xuống đám đông đang nín lặng bên dưới. “Ông ấy đang hồi tỉnh ngon lành rồi, vừa được hắt cho gáo nước lạnh tạt vào mặt đấy.”

Anh ta rụt đầu lại; và những lời hỏi han háo hức, những tiếng hò reo, tiếng râm ran tựa sóng biển của biển người đang nhấp nhô chuyển động lại bắt đầu vang lên - dẫu chỉ trong tích tắc. Trong khoảng thời gian ngắn hơn rất nhiều so với lúc tôi cố gắng miêu tả vắn tắt quãng nghỉ của sự kiện, người anh hùng dũng cảm ấy lại một lần nữa bước lên chiếc thang với mục đích rõ mồn một là giải cứu nốt người đàn ông còn lại đang kẹt trong nhà máy cháy.

Anh băng qua với phong thái nhanh nhẹn, vững vàng y như trước, và đám đông bên dưới, vì bớt đi sự lo âu căng thẳng nhờ thành công trước đó, bắt đầu trò chuyện rôm rả với nhau, hét lớn cho nhau nghe tiến triển của đám cháy ở đầu bên kia nhà máy, kể về những nỗ lực giành giật từng giọt nước của lính cứu hỏa tại khu vực đó, trong lúc khối người chen chúc chật ních cứ nhấp nhô tròng trành từ bên này sang bên khác. Khác hẳn với bầu không khí tĩnh mịch nín thở ban nãy. Tôi không rõ có phải vì nguyên nhân đó, hay do hồi ức về hiểm nguy vừa sượt qua, hoặc do anh đã liếc xuống dưới trong khoảnh khắc dừng chân ngắn ngủi trước khi quay lại với người còn lại (một gã đàn ông gầy gò nhỏ thó) đang vắt vẻo trên vai, mà những bước chân của Jem Wilson bỗng kém phần vững chãi hơn, nhịp bước chao đảo hơn; anh có vẻ phải dùng chân dò dẫm từng bậc thang tiếp theo, lảo đảo và cuối cùng khựng lại ở ngay giữa quãng đường. Đến lúc này đám đông đã im phăng phắc; trong khoảnh khắc kinh hoàng xen giữa ấy, chẳng ai dám thốt lên một lời, dù chỉ để khích lệ. Nhiều người buồn nôn vì sợ hãi và nhắm tịt mắt lại để tránh phải chứng kiến thảm kịch mà họ hằng khiếp sợ. Nó đã đến. Người anh hùng chao đảo từ bên này sang bên khác, thoạt đầu nhẹ nhàng như thể chỉ đang giữ thăng bằng; nhưng rõ ràng anh đang mất dần thần kinh và cả ý thức: thật kỳ diệu làm sao khi bản năng sinh tồn tự nhiên của loài người không lấn át mọi tình cảm cao thượng, không Thúc giục anh vứt quách thân hình bất động đang oằn mình gánh nặng xuống; có lẽ chính bản năng ấy đã thì thầm với anh rằng việc đột ngột đánh rơi một trọng lượng lớn nhường ấy tự thân nó đã là một hiểm họa to lớn và cận kề.

“Cứu tôi với! Cậu ấy ngất rồi,” Margaret kêu lên. Nhưng chẳng ai thèm đếm xỉa. Mọi ánh mắt đều đổ dồn lên phía trên. Ngay tại thời điểm ấy, một sợi dây thừng có thòng lọng chạy đã được một lính cứu hỏa khéo léo ném đi hệt như kiểu ném dây lắt-xô, quàng qua đầu và siết lấy thân hình của hai người đàn ông. Quả thực, cách thao tác thô sơ và lỏng lẻo biết bao: nhưng dẫu có lỏng lẻo đi chăng nữa, nó cũng đóng vai trò như một điểm tựa giữ thăng bằng; nó khích lệ tinh thần đang tụt dốc và cái đầu đang quay cuồng. Một lần nữa, Jem sải bước tiến lên. Anh không hề bị giật cục hay lôi kéo bởi bất kỳ lực nào. Chầm chậm và từ từ, sợi dây thừng được kéo vào, chầm chậm và từ từ, anh vượt qua bốn năm bước chân còn lại để chạm tới ranh giới của sự an toàn. Khung cửa sổ đã trong tầm với, và tất cả đều được cứu. Đám đông trên đường phố thực sự nhảy múa vì chiến thắng, hò hét và gào thét đến mức bạn cứ ngỡ cổ họng họ sẽ rách toạc ra; rồi với tất cả sự cả thèm chóng chán vốn là đặc trưng của một đám đông lớn, họ chen lấn, vấp ngã, nguyền rủa và chửi thề trong cơn hoảng hốt tìm đường thoát khỏi phố Dunham để quay lại ngay hiện trường vụ cháy, nơi âm thanh hòa tấu hùng vĩ của những ngọn lửa gầm thét tạo nên phần đệm kinh hoàng cho những tiếng thét gào, hú hét và rủa xả của dòng người đang vật lộn chen chúc.

Khi đám đông xô đẩy dạt đi, Margaret bị bỏ lại một mình, xanh xao và gần như kiệt sức dưới trọng lượng thân thể Mary mà cô vẫn đang cố giữ ở tư thế đứng bằng cách ôm chặt lấy eo bạn, vì cô có thừa lý do để khiếp sợ những bước chân giẫm đạp vô tình.

Tuy nhiên, lúc này cô nhẹ nhàng đặt bạn xuống nền vỉa hè lạnh ngắt nhưng sạch sẽ; và sự thay đổi tư thế cùng nền nhiệt độ khác biệt khi đám đông đã tản đi đã nhanh chóng giúp Mary hồi tỉnh.

Cái nhìn đầu tiên của cô đầy bối rối và mông lung. Cô đã quên mất mình đang ở đâu. Chiếc giường lạnh lẽo, cứng nhắc mang lại cảm giác lạ lẫm; ánh sáng u ám trên bầu trời khiến cô hoảng sợ. Cô nhắm nghiền mắt lại để tư duy, để nhớ lại mọi chuyện.

Cái nhìn tiếp theo của cô hướng thẳng lên cao. Chiếc cầu nối đáng sợ đã được kéo đi; khung cửa sổ trống không.

“Họ an toàn cả rồi,” Margaret nói.

“Tất cả ư? Đều an toàn cả chứ, Margaret?” Mary hỏi.

“Cậu đi mà hỏi anh lính cứu hỏa kia kìa, anh ta sẽ kể cho cậu rành mạch hơn tớ. Nhưng tớ biết chắc họ đều an toàn rồi.”

Anh lính cứu hỏa vội vã xác nhận lời của Margaret.

“Sao các anh lại để Jem Wilson lên tận hai lần thế?” Margaret hỏi.

“Để ư? - Chẳng đời nào chúng tôi ngăn nổi cậu ta. Ngay khoảnh khắc nghe thấy tiếng bố mình cất lên (chẳng mất mấy chốc để nhận ra), Jem đã phóng vút đi như tên bắn; chỉ kịp thấu là cậu ta rành đường tìm gã còn lại hơn chúng tôi. Nếu cậu ta không nhanh chân đến thế thì tất cả chúng tôi đã lao vào rồi, vì chẳng ai có thể chê bai lính cứu hỏa Manchester tụi này nhát gan khi có hiểm nguy xuất hiện cả.”

Nói đoạn, anh ta chạy biến đi; và hai cô gái, chẳng một lời bình luận hay tranh cãi, lặng lẽ quay gót trở về nhà. Họ bị lão Wilson đuổi kịp trên đường, lúc này trông ông già tái mét, nhọ nhem và mắt kèm nhèm, nhưng xem chừng vẫn khỏe mạnh và cường tráng như thuở nào. Ông lân la đi bên cạnh họ một hai phút, tường thuật lại quãng thời gian bị kẹt trong nhà máy; đoạn ông vội vã chúc ngủ ngon, bảo rằng phải mau về nhà báo tin cho mụ vợ hay mình vẫn bình an vô sự; nhưng sau khi đi được vài bước, ông quay gót trở lại, bước sang phía vỉa hè của Mary, và bằng một giọng thì thầm khẩn thiết mà Margaret không tài nào tránh nghe thấy, ông cất lời:

“Mary này, nếu tối nay thằng con trai bác có vô tình chạm mặt cháu, hãy dành cho nó dăm ba lời tử tế vì nể mặt bác nhé. Nhé cháu! Phúc đức cho cháu, hãy là một cô gái ngoan nào.”

Mary cúi gằm mặt chẳng đáp lấy một lời, và chỉ trong tích tắc, ông đã khuất dạng.

Khi về đến nhà, họ bắt gặp John Barton đang phì phèo tẩu thuốc, dù không muốn gặng hỏi nhưng lại vô cùng hào hứng muốn nghe mọi chi tiết mà họ có thể kể. Margaret thuật lại toàn bộ câu chuyện, và thật thú vị khi quan sát sự hứng khởi cùng nỗi kích động ngày càng dâng trào ở ông. Thoạt đầu, những làn khói phì ra đều đặn thưa dần, rồi dứt hẳn. Sau đó chiếc tẩu thuốc được rút hẳn ra khỏi miệng và giơ lơ lửng trên không. Rồi ông đứng phắt dậy, và qua mỗi tình tiết tiếp theo, ông lại tiến gần thêm một bước về phía người kể.

Đến khi câu chuyện khép lại, ông thề thốt (một việc cực kỳ hiếm hoi ở ông) rằng nếu Jem Wilson muốn cưới Mary, ngày mai hắn cứ việc rước đi, dẫu trong túi chẳng dính nổi một xu dính túi.

Margaret cười phá lên, nhưng Mary - lúc này đã hoàn toàn trấn tĩnh sau cơn hoảng loạn - thì bĩu môi tỏ vẻ giận dỗi.

Công việc dang dở lại được tiếp tục; nhưng khi lòng dạ đã nặng trĩu tâm sự, những ngón tay chẳng tài nào múa may nhanh nhẹn nổi; và tôi lấy làm tiếc phải báo rằng, hệ quả từ vụ hỏa hoạn đã khiến hai cô út nhà Ogden chìm đắm trong nỗi đau buồn vô hạn vì sự ra đi của người cha tuyệt vời, đến mức họ chẳng thể xuất hiện trước vòng tay an ủi của bè bạn tụ họp để xoa dịu nỗi đau cho người góa phụ và đưa tiễn linh cữu lên đường.

❀ ❀ ❀