Từ sau thành công không tưởng được của vở Mẹ Dũng cảm, tháng giêng 1949, Hans Trow giao trách nhiệm cho Théo Pilla đặc biệt giám sát La Mouette, câu lạc bộ Xô – Đức, trong đó có các phòng giấy của Hélène Weigel. Théo Pilla, vẻ chơi chơi (gã nghĩ thế) bâng quơ hỏi các cô phục vụ, các đầu bếp, các thợ sơn, cả người thợ khoá tra dầu ổ khoá mới ở phòng giấy của Hélène Weigel. Hắn đặt những câu hỏi ngớ ngẩn, đút túi các mẩu đường vương vãi, yêu cầu người thợ đặt ống thông bồn rửa mặt vì hắn tưởng tượng trông thấy Maria huỷ những ghi chép vội vàng viết trên giấy vệ sinh ở đó.

Mọi người đều để ý đến vẻ ngờ nghệch của hắn, ngờ vực gã da nâu ranh khôn tầm thường này, kẻ đã doạ cả bà nội trợ tầm thường nhất rằng sẽ “tố giác quá khứ quốc xã của mụ với toà án nhân dân”.

Hans lại ưng gã con nhà buôn nút chai ở Forêt Noire đó. Nửa thời gian thế chiến hắn đã phục vụ trên một tàu ngầm tuần liễu trên Đại Tây Dương, với tư cách đầu bếp phụ. Théo không có một chút ý niệm về chính trị bí hiểm, nhưng hắn lại có năng khiếu đặc biệt làm kẻ tố giác. Ở hắn đó là một thứ bệnh. Hắn nghi mọi người. Hắn liên kết những chi tiết chẳng ăn nhập gì với nhau và với danh nghĩa “công lý giai cấp” hắn khoác cho mỗi hiện tượng một sự nghi ngờ bệnh hoạn một cách vô lý, bất ngờ. Nhưng điều kỳ lạ là hắn dựng nên những liên hệ với một sự chính xác kỹ thuật đáng khâm phục. Dù vô ý thức, hắn đã mang lại cho Hans Trow những chứng cớ giúp Hans hoàn tất nhiều vụ việc.

Théo Pilla rất ác cảm với các diễn viên sân khấu, nhất là những người được mến mộ, những người nói năng tục tĩu, thô lỗ, và rõ ràng là không đói khát như phần đông công chúng. Hắn đem tất cả ra giễu cợt.

Théo Pilla cắm dĩa vào một miếng pa-te, vào mấy lá cải bắp còn lại ở đáy chảo khi các đầu bếp của câu lạc bộ La Mouette quay đi, hoặc nhúng ngón tay vào nước sốt. Cái bóng phục phịch của hắn kéo dài. Ẩn mình sau hàng rào ngăn bằng gỗ, hắn vờ như đang đọc báo, lắng nghe bàn bên nói chuyện. Hắn ghi nhận những gì Ruth Berlau nói về dự định của Brecht dựng vở Le Precepteur của Lenz, với một vai rất tốt cho Maria. Nàng này nói bóng nói gió đến trung tá Xô viết Vladinir Semionov, tư lệnh vùng, người mê diễn xuất của Weigel trong vở Mẹ Cũng cảm đến mức đã quyết định tăng lương và tiền cát-xê mỗi buổi diễn cho bà. Ngoài ra Théo Pilla còn biết thêm rằng Semionov đã ký giấy tang hoạt động phí cho cả đoàn Berliner Ensemble.

Ra khỏi Luisenstrasse, Pilla đến các phòng giấy của Schumannstrasse. Từ đó hắn đến nhà hát hoàng gia cũ tìm Hans Trow. Hắn bí mật rỉ tai Hans rằng: “con hồng tước Brecht sẽ trở thành con phượng hoàng vương giả của chế độ”. Hans Trow vừa giở tờ Tin tức nước Đức vừa tự hỏi thằng cha Pilla đang bị làm sao thế này với câu chuyện chim chóc của hắn. Ông cóc cần việc Brecht sẽ trở thành con sẻ ức đỏ, con khướu hay con kim oanh.

Một lần nữa Hans Trow nhận thấy Théo Pilla toát ra xung quanh mùi nhà bếp, nhạt thếch. Tai hoạ lớn nhất của một tổ chức tình báo là chọn những tên ngu xuẩn cứ tưởng mình gần với đa số nhất vì chúng suy nghĩ và hành động như những tên ngu ngốc nhất. Chính bằng cách ấy mà một chế độ sụp đổ, Hans nghĩ. Một người Phổ tốt không được làm việc chung với con một tên bán nút chai ở Forêt Noire. Tuy nhiên ông vẫn mỉm cười và tỏ ra một chút biết ơn để khỏi làm nản lòng tên phụ tá của mình hoặc tệ hơn là bóp nghẹt cái hào hứng tự nhiên của hắn đối với việc tố giác người khác.

Tối đó, trong rạp nhà hát hoàng gia cũ, có rất đông trẻ em, một số thợ thuyền, chen chúc lên cầu thang lớn, và nhất là bọn thơ lại. Chúng rất giống nhau, y phục sẫm màu, áo choàng may vụng. Từ những con người dùng thời gian để cấp hay xin giấy phép, tất cả bộ máy quan liêu sống ký sinh trên cơ thể nhà hát. Họ có cái đầu của những giáo sư, họ nói về sự lạm dụng cơ chế thị trường và sở thích của bọn thợ thuyền ưa nhả nhớt. Đàn ông cầm vuông quần áo may theo kiểu lính, tiểu tư sản, mắt trố ra trước những đồ mạ vàng của nhà hát hoàng gia. Họ đến đây để được sống lại. Họ chậm chạp leo lên cầu thang, để lại vết đế giày ướt trên thảm. Quần áo là cẩu thả và chuyện trò về sự yếu kém của hệ thống phân phối thực phẩm.

Hans Trow trở lại, vé cầm tay. Vé của ông là ở tầng trên mé bên cạnh. Hans nhận ra bà béo Hella Wuolijoki, người đã tiếp Brecht tại nhà riêng của mình ở Phần Lan. Mặt tròn, tóc hung dày, tết, vặn xoắn trên đầu, khăn lông quấn cổ. Bà ta không ngừng cúi cổ ra ngoài ban công để xem ai là người mặc áo sơ-mi đỏ, ngồi hàng ghế thứ nhất. Đó là kịch sĩ Léonard Steckel, người sẽ thủ cai Puntila, trong vở kịch mà Brecht đã viết tại nhà bà, với bà…

Hans Trow né người cho Théo Pilla đi qua vào ghế của gã. Hans ngồi trên một ghế phụ, kêu cót két. Đèn tắt. Tiếng nói chuyện cũng tắt. Ánh sáng trên sân khấu soi sáng một cảnh trăng. Truông cát. Xe kéo của Mẹ Dũng cảm. Xô và dụng cụ nhà bếp va vào nhau.

- Không thể đưa lên sân khấu như thế. Đồ ngu. Théo nói khẽ.

- Im đi…

Hai tiếng rưỡi sau, họ rời Nhà hát Đức. Nhiều nhóm khán giả vừa đi vừa nói chuyện trên hè phố.

- Trên sân khấu, cô ấy xinh và duyên làm sao, Théo Pilla nói. Cứ như cô gái mười bảy. Cứ như một thiếu nữ.

Gã nói về Maria Eich.

Hans Trow đốt một điếu xì gà. Ông tự hỏi: Đâu là chỗ khác nhau giữa một nữ diễn viên, một con điếm, con gái một chủ nhà băng, một nữ giáo viên. Bộ mặt trang điểm của Maria đã làm ông xao xuyến. Ông tự hỏi: Liệu các diễn viên cuối cùng có bị sa ngã bởi những món tiền thù lao, những quà biếu, những huân chương, những lời ca ngợi, những người hâm mộ. Những diễn viên này được khắp nơi mời đón, như trẻ con ngày lễ Giáng sinh. Ông nhớ lại một diễn viên bị bắn vào miệng trong buổi diễn tập vở Mẹ Dũng cảm ở Munich. Théo Pilla nói:

- Cái nhà hát Berliner này là một nhà điên.

Đang mơ màng với những ẩn ý hài hước, Hans không nói gì. Ông nhìn khói thuốc lá.

Những tràng vỗ tay chào mừng, Théo Pilla nói tiếp, khi chúng kết thúc, trước khán giả…

- Ừ…

- Chúng cúi chào, người gập làm đôi, còn nguyên hoá trang, mặt biến dạng… một nhà điên… những con rối… những bệnh nhân.

- A! Thật thế ư? Hans nói mà muốn mặc kệ Pilla với những ý nghĩ lông bông, đầu Ngô mình Sở của hắn.

- Anh không thấy thế sao?

- Không.

- Chúng nắm tay nhau, chào. Chúng tiến lên, lùi xuống, tiến lên, mỉm cười với nhau, mỉm cười với khán giả… Một nhà điên… một lũ điên… những hồn ma.

- Và chúng ta là những con bệnh, Hans mỉm cười nói.

Lát sau, một mảng mây lớn trôi nhẹ nhàng về phía Reichstag.

- Maria rất ăn ý với vai thầy cai, Théo nói.

- Rất ăn ý, Hans nói.

- Rất vui tươi, thoải mái …

Théo hít một hơi thuốc lá.

- Anh có ngửi thấy hương rừng không, rừng mùa xuân…

- Có.

- Hương của tầng dưới rừng… cả thời thơ ấu của tôi.

Théo vẫn tiếp tục:

- Khi chúng gập đôi người để chào, chúng giống như những con rối chết… tôi có nhầm không?

- Không, anh không nhầm, Hans nói.

- Những con rối phấn son dưới ánh đèn, đóng vai nông dân, thầy cai, gái làng chơi… đó, đó là toàn bộ sân khấu Đức, Théo nói.

Hans đặt tay lên vai Théo đang bốc:

- Thôi im đi.

Họ nghe ngóng. Có tiếng cót két đều đều sau một căn nhà cũ tồi tàn với những cây liễu sau nhà. Hans đi quanh căn nhà. Một cái đu đơn giản rên rỉ trong gió. Hai vòng đu rỉ nghiến khẽ trên một cái xà

Théo lại nói:

- Khi tôi còn là một chú nhóc (Hans rất ghét khi nghe Théo nói “chú nhóc”), cha tôi dẫn đi xem vở Wallenstein của Schiller. Nơi diễn là một căn nhà phụ của trường trung học của tôi. Wallenstein, khi đó đã là những ả bán căng tin, những thượng sĩ, những thượng sĩ, những trại quân, những hoàng đế, những lính tráng, những trò hề, những người nấu bếp, những kẻ chết treo. Sân khấu Đức đó chăng? Những bàn ăn, lính tráng, gái điếm, bọn bán căng tin… Từ Schiller, sân khấu đã là thế ư? Những kẻ mồ côi, những kẻ chết treo. Những chậu đái bằng thiếc, những kẻ mộ lính cù vào mông gái điếm? Sân khấu Đức trong nhiều thế kỷ là thế à… thế thì cứt quá…

- Không, Hans nói, không phải thế.

Hans bước đi, không chú ý đến những lời lảm nhảm của Théo. Những câu tán phét bất tận của hắn nhắc Hans nhớ lại cái khổ hình gọt khoai tây trước nhà bố mẹ ở Wittenborg. Chị bếp Lisbeth đã nhồi vào đầu chú bé Hans tất cả những gì xảy ra trong đầu chị. Gọt khoai tây thúc đẩy hứng khởi bốc đồng của chị. Chị tưởng tượng trước ra tương lai của thế giới, mơ những cỗ máy khổng lồ để gọt khoai tây, cà rốt, củ cải; nhân dân được giải phóng khỏi phải khổ hình nhặt rau. Câu chuyện mở rộng ra: vặt lông gà bằng máy tự động, moi ruột gia cầm theo dây chuyền, cơ giới hoá công việc nội trợ, gia đình Trow thoát khỏi cảnh thiếu đói triền miên trong bao thế kỉ, lạy Chúa!

Trong sâu xa, cũng như chị bếp này, Pilla bị cuốn theo trí tưởng tượng của một kẻ tự học. Những tuyên bố hùng hổ, phần nhiều chẳng có giá trị gì, những giả thiết bất tận và quanh co giống như vỏ khoai tây chất đống trên tờ giấy báo. Trong lúc đó thì bố Hans, vùi đầu đêm ngày vào đống giấy tờ thư pháp trong phòng làm việc của ông trông ra cánh đồng khoai tây, đã trở nên cấm khẩu ở trường đại học. Ông đã mất tiếng nói trong trường đại học, cứ như những viên gạch cổ của thư viện đã làm cho ông hoá câm, buồn, một nỗi buồn vô hạn. Bố của Hans thu mình vào những nghiền ngẫm ngấm ngầm. Ông khước từ mọi trao đổi thông thường của con người. Trong bàn ăn gia đình, ông chỉ nói vài lời nghèo nàn và dè dặt. Ông bắt cậu con út Hans đọc lại hàng lô niên đại của cuộc chiến tranh Ba mươi năm.

Hans nhớ lại những phút câm lặng của bố, như thể ông trách móc gia đình về sự tồn tại của ông. Những tràng cười giòn giã hiếm hoi vẳng ra từ bếp. Bàn, ghế, xoong chảo, mặt trời trắng trên cánh đồng trần trụi còn nói với người cha này nhiều hơn. Ông ăn súp nguội, đọc sách văn học thì chỉ chịu được những dải rừng tranh tối tranh sáng trong Bài ca của Nibelungen[1]. Ông làm cho cả nhà phải chịu đựng không khí căng thẳng của một phiên toà lúc tuyên án.

Hans luôn tự hỏi: Không biết làm thế nào mà cha mình có thể cởi quần ra để làm cho vợ đẻ ba đứa con. Người cha này luôn tránh né mọi cuộc tranh luận. Qua cửa sổ, ông ngắm cánh đồng khoai của Mecklembourg. Phải chăng ông đã nhìn thấy tụi lính tuần tra SA tràn vào cầu thang lớn nện ủng trên sàn cầu thang, không thèm gõ cửa đột nhập phòng giấy của ông, giật xuống bức tranh lớn Cuộc phán xử cuối cùng treo giữa hai tủ quần áo. Đăm đăm nhìn những rặng liễu, ông nhìn thấy chăng từ chân trời những bất hạnh của Đệ tam Đế chế[2]? Ông nhìn thấy chăng trên trời thấp, hàng tá máy bay Stukas vút lên mây, gào rú những chân thép sáng loáng? Phải chăng ông đã đoán được địa ngục của cơ quan mật vụ? Hàng trăm cái kệ tư liệu kê dọc hành lang, những tư liệu chứa mưu toan điều hành một cách vô hiệu hành vi của nhân loại, những nghiên cứu cuồng nhiệt về lý luận cho sự phản bội ý thức hệ, đống phân những báo cáo quỷ quái vô nghĩa về các nhóm chính trị… Đó là những gì Hans nghĩ tới trong khi Théo Pilla nhổ bọt ra xa tít.

Hắn đang nói về “những diễn viên hợm mình, trói gà không chặt”.

- Anh thấy không? Théo nói, anh thấy không? Từ Schiller đến Brecht, người ta không nhích được tẹo nào? Người ta vẫn dẫm chân trong trại quân ấy… cuộc chiến tranh ba mươi năm ấy, với những tên cai mộ lính ấy, những con điếm ấy…

- À phải, Hans mỉm cười, ngồi xuống ghế băng.

Hans lấy trong túi ra những vé xem hát, di trên tuyết.

- Những cái bình bằng thiếc và những cái phát vào mông bọn con gái bán căng tin… sân khấu, đó là nghệ thuật của sự vô trật tự hướng về nghệ thuật của trật tự… Anh không thấy sao, Hans?

- Không, tôi không thấy.

Théo Pilla bỏ khăn quàng ra, cởi khuy cổ, phủi tuyết trên áo choàng, nói tiếp:

- Mặc quần áo vào, cởi quần áo, lừa bịp, hoá trang, tẩy trang, lừa bịp. Cởi quần áo ra, tẩy trang, trò chuyện, đọc kịch bản, diễn cảm, tẩy trang, nhai lại mãi cùng một câu ngốc nghếch ấy… cũng là một cái gì đó đấy chứ. Chào khán giả như những con rối chết, tìm cách doạ những người ngồi ở hàng ghế đầu, với ánh sáng hắt lên từ phía dưới… anh thấy cái đó thế nào? Đó là cuộc sống ư? Bọn kịch sĩ, chúng làm cho người ta phát kinh…

- Họ cũng làm cho người ta cười đấy chứ, Hans nói.

- Ái chà? Doạ người? Làm cho người ta cười? Chào, gây cười, doạ nạt, anh thấy đấy là cuộc sống ư? Tất cả đều là bịp, chúng phải đánh lộn sòng giữa gây cười, bịp bợm, văn xuôi, thơ ca, những gì chúng nghĩ, những gì chúng nói. Đời tư của chúng ở đâu? Chúng phải làm lộn phèo tất cả, không phải thế sao…?

- Brecht chẳng đánh lộn phèo gì cả, hãy tin tôi đi…

- Thế còn Maria? Maria của chúng ta?...

- Tôi không biết, Hans nói đoạn đặt mẩu xì gà xuống ghế.

- Chúng phải làm xáo trộn các cây bút; chúng phải làm cho nhau sợ hãi, làm cho nhau cười mà chẳng hiểu vì sao, bằng cách nào… Anh không nhất trí à, Hans?

- Không, Hans nói, thổi đốm lửa đầu điếu thuốc. Có thể… rằng…

- Chúng là những mẹ mìn, Théo thêm.

Gã đứng dậy, rũ áo khoác.

- Tôi thì tôi tống cả lũ vào nhà giam. Chúng ta không cần đến chúng… Chúng ta ở đây, chính vì thế…

- Không, Hans nói. Chúng ta ở đây không phải vì thế.

Lát sau, khi Pilla thôi càu nhàu, Hans thôi lửng lơ, hai người đứng lên… Nhiều phút trôi qua. Họ đi về phía sông Spree, nơi thoáng đãng nhất ở chốn này.

❀ ❀ ❀

[1] Sử thi, kiệt tác văn học trung cổ Đức ra đời vào thế kỷ 13

[2] Third Reich, tức phát xít Đức