Tháng sáu năm 53, qua báo chí, Maria được biết về cuộc nổi dậy của Đông Berlin. Ngày 17, công nhân tuần hành trên đường phố để phản đối quyết định của Bộ Chính trị cắt giảm lương của họ. Maria trèo lên sân thượng của ký túc xá Adler, nhìn những cột khói bốc lên từ những khu phố phía bắc. Nàng được biết chiến xa Xô viết đã triển khai trên tất cả các ngã tư lớn của Đông Berlin và rằng Lavrenti Béria, bị thủ lĩnh quyền uy của cảnh binh Xô viết đã từ Matxcơva bay khẩn cấp sang, hạ lệnh cho quân đội Xô viết chuẩn bị can thiệp, trong lúc ở khu vực phía Tây, quân đội chiếm đóng Pháp, Anh, Mỹ cũng trong tình trạng báo động và sẵn sàng ra tay. Brecht, người đang cho diễn tập vở Don Juan thì nói với các kịch sĩ về những gì đang diễn ra trong lúc súng nổ và khói từ các đám cháy mù mịt trong khu phố. Ngay buổi tối ấy Brecht thảo một lá thư ủng hộ gửi chính phủ của Ulbricht.

Rồi, vài ngày sau, phố xá trở lại an lành. Im lặng. Hè phố phơi mình dưới ánh nắng mặt trời. Lũ chim sẻ.

Báo chí phương Tây công bố bức thư Brecht gửi cho đồng chí Ulbricht:

“Lycs này, tôi cảm thấy cần thiết phải bầy tỏ với đồng chí lòng trung thành của tôi đối với Đảng Công nhân thống nhất Đức”. Người ta nói xa nói gần rằng nhà cầm quyền Pankow đã cắt đi phần còn lại của bức thư, phần gay gắt nhất. Trong cư xá người ta bình luận về bức thư của Brecht mà không hề biết rằng Maria từng là người tình của ông.

Vượt qua cái cổng của học viện mà nàng giảng dạy, mỗi buổi sáng, Maria cố gắng để không bị chóng mặt bởi nàng cảm thấy rõ ràng vị thế của nàng, giờ đây là tố ra với Croyd mối quan hệ của nàng với Brecht, thực giống như đời nàng vậy, là liên miên phản bội, nhưng phản bội gì? phản bội ai? và vì sao?

Mùa đông tới. Hãy tưởng tượng một buổi tối đến sớm, gợi nhớ những nấm mồ. Những con quạ cất cánh. Hồ xám rồi tối. Măng tô lấy ra từ tủ hốc tường.

Tháng mười một, một cái mũ trắng của quân cảnh hiện ra trong kính tiền sảnh của giáo đường.

Viên quân cảnh mang tới lệnh triệu tập của Tổng hành dinh. Người đó tên là Harold Gray, hiện ra trong quầng sáng của ngọn đèn phía ngoài, dáng vẻ cứng đờ. Khi trở vào phòng ăn, Maria cảm thấy lại bị đe doạ. Một cô bạn cùng ký túc xá hỏi:

- Có tin xấu à?

- Ồ, không, nàng nói, như cũ thôi.

Đêm đó, nàng nằm mê. Nàng lại thấy cái mũ trắng quân cảnh tiến đến gần tiền sảnh. Một phút im lặng. Maria mở cửa. Không phải là một lính Mỹ mà một tên SA, một tay cầm chai bia, tay kia cầm giấy triệu tập. Tên SA vào trong ký túc xá, nhìn Maria đang cuống quít tìm áo khoác, găng tay. Hắn nói: “Đừng phát cuồng lên, bà chị… chỉ là một cuộc triệu tập đơn giản mời chị đến ăn ngỗng với chúng tôi! Một con ngỗng non xã hội chủ nghĩa! Chị sẽ thấy, nó cũng ngon đáo để… một khẩu vị tiền chiến!”

Đến đây, Maria tỉnh giấc. Nàng hé cửa ra ban công. Berlin đó, yên bình, với một chút ánh sáng nhấp nháy mơ hồ. Nàng tự nghĩ: Nơi kia, phía bên kia thành phố, Brecht đang ngủ. Ông đã biết những khởi đầu của Hitler ở Munich. Brecht đã bước đi trên những đường phố, nơi các sự việc đã diễn ra. Brecht biết rõ nghệ thuật kịch quốc xã, chất kịch quốc xã, những cuộc rước đuốc, những đại ngôn, những cuộc diễu hành khổng lồ, những bài ca, những cờ xí, những buổi cầu hồn, lợi hại đến thế nào. Những buổi lễ lạt quốc xã là những màn kịch quá lợi hại. Những ngôn từ to tát, những bục diễn đàn lớn, những phù điêu tạc mặt người rạng rỡ, những người từng là những kẻ thất nghiệp lang thang, khốn khổ. Brecht biết tất cả phối cảnh sân khấu này đã huyễn hoặc dân chúng Đức như thế nào. Phải, Hitler đã là một nhà dựng cảnh sân khấu lớn hơn ông. Bertolt phải làm quen với điều đó, ông đã dùng tất cả những năm lưu vong của mình để cố hiểu xem bộ máy tuyên truyền chủ nghĩa phát xít đã làm thế nào để cho quần chúng thích và lôi cuốn họ.

Làm thế nào mà thứ kịch thuần tuý này mê hoặc được quần chúng đến thế? Cần có sự thông tuệ biện chứng nào, kịch nghệ mới nào để có thể đối chọi và chiến thắng thứ sân khấu đậm chất phát xít, Wagner[1] này?

Brecht đã nghĩ đến điều đó suốt đời ông và hôm nay ông đang ngồi trước khán đài chính thức, nhìn các cô người mẫu trẻ diễu hành trong bộ váy xanh, sơ-mi trắng.

Một mình dưới ánh trăng, Maria Eich nghĩ đến những chuyện đó. Ánh sáng của những cây đèn đường phố, tất cả tĩnh lặng, tất cả ngủ yên vài giờ. Tuy nhiên, có một cái gì đó bí ẩn đang rì rầm. Và liệu ngày mai mọi sự lại bắt đầu? Maria nghĩ. Liệu Brecht và bạn hữu ông, liệu cái cách châm biếm hài hước, liệu đầu óc thông minh tinh tế của họ, có là đủ không?

Brecht từng nói với Maria: “Con người ta sống nhờ cái đầu, nhưng không nhiều lắm. Cô thử xem: Trên đầu cô, sống được cùng lắm là một con chấy”.

Maria ngắm nhìn những biệt thự lớn trong phố dưới ánh trăng. Nàng cảm thấy nỗi sợ của nàng chưa tan. Nàng đã mất hết niềm lạc quan của mình.

❀ ❀ ❀

[1] Nhà soạn nhạc người Đức thế kỷ 19