Đánh xong bản báo cáo trên chiếc máy chữ cỡ lớn, gã Théo Pilla phục phịch rút giấy ra khỏi trục quay. Hắn đọc lại: “Ðã từng can tội yêu một tên quốc xã chỉ đáng là một thanh củi, Maria Eich ngày nay náu mình trong công việc, trở thành một nữ diễn viên lớn duy nhất của nhà hát Nhà Nước Đức, tìm an ủi trong lao động miệt mài”.
Hắn có cảm tưởng đã thảo được một bản phân tích tinh tế. Hắn chén một miếng pa-tê phết mù tạt, uống hai cốc bia, khà ra khoan khoái. Mặt đỏ gay, mắt ướt, hắn ngắm hoàng hôn. Từ cửa sổ, hắn có thể thấy đèn pha xe tải chạy trong khu vực Mỹ. Ðể thư giãn Théo giở xem tờ Tin tức nước Ðức, trông thấy ảnh Brecht chụp trước Nhà hát Ðức cùng với một số kịch sĩ. Hắn nghĩ: Một gã nhà quê như trong truyện cổ của Grimm. Gã đổi một con ngỗng chột lấy một con bò cái, cứ làm người ta tưởng rằng đấy là một vụ làm ăn hời.
Théo nhét mấy tờ Tin tức nước Ðức vào cặp, những số mới nhất có bài ca ngợi lớp thanh niên Cộng sản như những mũi giáo của dân tộc.
Hắn ra ngoài. Gió bất thần mọng nước mưa. Gió vặn những cây liễu. Hắn như cái bóng ma trong cơn lốc của lá. Chiều xuống, bóng những đống đổ nát ngả dài trên mặt đất trần trụi.
Sau bữa ăn trưa tại câu lạc bộ La Mouette, Brecht dẫn Maria đến thăm biệt thự Weissensee. Ngôi nhà biệt lập trong rừng, bên bờ hồ, xây theo kiến trúc tân cổ điển, mặt tiền kiểu Hy Lạp, những cây cột, một tam cấp có mái che, giữ lại những lá vàng đã rữa từ mùa đông.
Chiếc xe Stayr lăn bánh trên một con đường lầy. Họ vào trong nhà sau khi đã tìm mãi chìa khoá trong chùm chìa khoá.
Mùi mốc rất nặng ập vào họ. Họ đẩy các cánh cửa. Bên trong đầy mạng nhện. Bước trên sân đầy xác ruồi. Họ lên cầu thang lát đá hoa cương, lên tầng thứ nhất, qua nhiều phòng tối. Họ nói chuyện se sẽ, đi qua những phòng lớn, vẫn mặc măng-tô, dừng lại phòng khách, ngồi một lát, nhìn những cành cây qua cửa sổ. Thế rồi Maria ôm Brecht. Ông tránh ra.
- Ðừng ôm tôi.
Họ đứng sững trước mặt nhau. Họ không có quá khứ chung. Những gì đang diễn ra trước mặt chúng ta, không hề là những gì đang xảy ra trong tim chúng ta. Nàng nghĩ: Mình sẽ sống, đi chơi, ngủ cùng giường với con người này. Với Maria Eich, nước Đức là một xứ sở mới mẻ, một chuỗi những quả đồi xanh được viền bởi rừng bạch dương, những xa lộ bị phá hủy, những đám mây… Với Brecht, đó là một đất nước phải xây dựng lại bằng tiền. Một trường thử nghiệm, một phòng thí nghiệm cho một cuộc cách mạng tư tưởng dành cho thể hệ trẻ. Cả người này lẫn người kia, không có gì chung nơi xứ sở này.
Giữa những phòng trống tắm mình trong màn bụi xám, trong ánh chiều mờ tối, Brecht tựa mình vào lò sưởi ốp đá hoa cương. Vẻ huy hoàng âm u của ngôi nhà tân cổ điển, những rèm cũ đã phai mầu chứng tỏ Dymschitz và những người khác định làm đâu ra đấy và đối xử với ông như một nghệ sĩ chính thức của quốc gia.
Ông nhìn Maria Eich đang nhấm nháp mấy lát cam. Nàng có vẻ bối rối, những lát cam biến trong miệng nàng. Ông nghĩ một cô bé cô đơn. Cô sẽ nhanh chóng co rúm trên đi-văng khi người ta cởi quần áo cô ra. Ông cảm thấy mình như một đạo sĩ Ấn Ðộ uy nghi và thầm nghĩ: thật để chịu biết bao khi các nữ diễn viên hai lăm, ba mươi đông đảo quanh mình, có thể làm cho các nàng bối rối và có thể ngủ với tất cả.
Ông châm một điếu xì-gà. Lòng độ lượng của ông là ở chỗ sẽ dùng Maria Eich vào một hoạt động mỹ học sân khấu. Ông sẽ làm cho nàng sáng giá hơn phần đông nữ diễn viên khác. Ông chưa bao giờ là kẻ đứng đắn ở trên giường (về đàn bà, ông đã nghĩ: “cái đệm thịt”) nhưng ông luôn rất khoan dung trên sân khấu sáng đèn của nhà hát. Ông sẽ làm cho món đồ mỹ nghệ thành Vienna này thành một Antigone lừng danh. Nàng là hiện thân của sự dịu dàng, quyến rũ. Cả hai sẽ cùng ăn chung một bàn, ngủ chung một giường và luôn đồng sàng dị mộng. Cái đó sẽ nhất thời là dịu êm. Cô nàng tươi cười, nhẹ nhàng, tóc hung, gương mặt hơi xanh, duyên dáng…
Ông bước vào trong hành lang. Nàng đã cởi măng-tô vắt trên vai. Nàng khám phá ra một nơi chứa đồ cũ cuối hành lang. Có những đĩa cũ với hình vẽ nổi trong men sứ. Những cái dĩa và cùi dìa nhỏ trong ngăn kéo bàn làm bếp, và lạ lùng là có cả những cái lông gà như thể xưa kia có một đứa trẻ đã sưu tầm lại.
Brecht đứng lặng trước một cửa số, ngắm những cây tần bì. Thế giới đã suy đồi: Nước Ðức chỉ còn là những thành phố bỏ ngỏ cho mọi ngọn gió và mọi thiện ý.
Maria trở lại với một chiếc đĩa xanh.
- Trông này, nó đẹp làm sao.
Brecht trả lời mơ hồ:
- Ừ, nó đẹp, đẹp lắm.
- Ai đã ở đây trước kia nhỉ?
- Trước gì?
- Trước chúng ta.
- Trước chúng ta à? Ông nhắc lại.
Ông châm thuốc.
- Có lẽ là những tên quốc xã bất lương.
Câu nhận xét khiến Maria ngạc nhiên. Bertolt Brecht đang gõ ngón tay vào kính cửa sổ để làm cho ai đó đi ngoài vườn chú ý.
Đột nhiên trời chiều u ám lại. Maria cảm thấy một cái gì tan rã. Nàng thấy mình vô dụng, lạc lõng, như một chiếc áo dài treo trên móc. Nàng nghe tiếng nói, trông thấy các đồ vật, đi lại, nhưng tất cả đều lộn xộn. Nếu có ai đề nghị nàng nói lại những gì nàng cảm thấy, nàng sẽ tự mô tả như một kẻ lang thang trong một thế giới rữa nát.
Brecht thấy nàng rất xanh. Một tình cảm âu yếm dâng trào trong ông. Ông thấy nàng mảnh dẻ quá, bất lực quá, nơi kia, trước cửa sổ. Ông lại gần trong lúc nàng ướm chân đi giầy trái vào một tia sáng như để thử xem nó có bền chắc.
- Có cái gì không ổn ư em?
Ông đặt môi trên cổ áo nàng.
- Em không phải đứng trước một phiên tòa đâu, Maria ạ!…
Lát sau họ uống trà sau khi đã tìm thấy một ấm đun nước đóng cặn.
Brecht vẫn đội mũ lưỡi trai sùm sụp. Maria cảm thấy bị lôi cuốn bởi các sự việc làm cho nàng mất tự chủ. Brecht thì nghỉ: ông đã gặp phải một cô diễn viên phức tạp. Cả hai thấy lạnh. Họ đến một tiệm cà phê lẻ loi, gần ga Friedrichstrasse, một trong những chốn buồn tẻ, chỉ có độc một chiếc bàn tròn to, phủ khăn trắng muốt. Màu trắng này chứa đựng một cái gì bí ẩn.
Nơi này vừa buồn chán, vừa làm ấm người nhờ cái chảo đang reo. Brecht lấy từ trong măng-tô một cái bút máy, một tập giấy, vẽ một vòng tròn; ông lại đang sống cùng với Antigone của ông. Maria nhìn bàn tay ông vẽ sàn diễn. Trong một thành phố bị phá hủy, nổi bật lên một bàn tay đang vẽ. Cây bút máy của Brecht đưa chầm chậm, vạch ra những đường song hành cũng những cọc tiêu, chiếc bút dừng lại lơ lững. Brecht nói:
- Caspar Neher sẽ biết cách vẽ những sọ ngựa, tôi thì không.
Rồi, ông uống cà phê, không chờ Maria uống xong ly cà phê của nàng. Ông nói:
- Chúng ta có hẹn ở Nhà hát Ðức…
Bên ngoài trời rét tệ hại nhưng Maria thấy nhẹ nhõm hơn là phải ngồi trong căn phòng sực mùi xì gà hôi.
Những dòng xe tải Xô viết diễu qua, những ngã tư, một sông đào, những bóng tối, những xe kéo, một đống vôi với gạch vụn to lù lù. Trời tối sẫm dần. Tiếng gầm gào của bão tố là tiếng duy nhất lan trên thành phố. Brecht cho xe chậm lại, dừng bánh trước cổng một cái sân còn gần nguyên vẹn. Có dăm cái áo khoác trước một lò sưởi. Một người đàn bà phe phẩy mảnh bìa các-tông để xua khói cay và quạt lò cho bốc lửa.
- Hãy nhìn những con người khốn khổ kia. Brecht nói. Hãy nhìn họ, nhìn họ đi!… Chui lủi ngay trên đất nước mình, chui lủi trong cuộc sống đói rách của mình, gần như xa lạ ngay với chính họ… Họ là những người Ðức. Họ nói tiếng nói của tôi… Điều đó không phải là vô nghĩa. Nói một thứ tiếng đẹp đến thế. Họ cũng chẳng biết nó đẹp đến thế nào… Trong nhà hát của tôi, ít ra họ cũng tìm lại được tiếng nói của mình…
Ông lại cho nổ máy.
Không xa cầu Glienicke có một trạm kiểm soát thường lệ, tồi tàn, do một tốp lính Xô viết phụ trách. Một hạ sĩ quan Nga dịch từ tiếng Đức ra tiếng Nga những gì Brecht nói và từ tiếng Nga ra tiếng Ðức những lời chính y nói. Maria không ngăn nỗi ý nghĩ rằng tiếng Đức đã bị hạ thấp khi bị dịch ra tiếng Nga và đã biến thành ngôn ngữ của cai tù. Cái nhìn soi mói vào trong xe của người lính Xô viết, sự cẩn thận hết mức của viên hạ sĩ quan khi đối chiếu giấy tờ của Chiếc xe Stayr với biển đăng ký không làm cho Brecht cáu mà còn làm cho ông vui vui như thể được các cảnh binh này bảo vệ. Trái lại, với Maria Eich, cuộc kiểm soát này gợi nhớ đến những cuộc lục soát khác, nhất là gợi nàng nhớ đến cha nàng, khi ông đột nhập vào lô của con gái trong nhà hát nhỏ Weiss, giật dây chuyển vàng và chiếc thập tụ đeo lủng lẳng. Khoảng 12 giờ rưỡi đêm, họ trở về biệt thự lớn ở Bad Voslau, ông lục soát phòng của Maria. Ông lật tấm đệm lên, quẳng ngăn kéo của tủ quần áo xuống sàn, trong một cơn tâm thần, tìm cuốn Kinh Thánh, những quyển thánh ca của Heine. Ông gào lên rằng ông đã chán ngấy bởi có một đứa con gái “gia… gia… gia… tô giáo”, như “con mẹ ngỗng mê đạo của nó”. Rồi ông ép má Maria giữa hai bàn tay, bắt nàng phải nhìn vào gương và hỏi rằng nàng giống một nữ thánh hay một con đĩ? Bằng một động tác rất kịch, ông ném quyển kinh tế và chuỗi tràng hạt nhỏ vào bệ xí, và nói rằng ông không bao giờ chấp nhận việc con gái ông, mạnh mẽ là thế, quỳ mọp, lẩm nhẩm những câu kinh tối nghĩa trong đó loài người bị coi là một đàn súc vật ngu độn, sẵn sàng bị xua đến lò mổ.
Trong khi người Nga kiểm soát giấy tờ, làm mất thì giờ của họ thì Maria nghĩ đến cơn khủng hoảng tâm thần của cha, nghĩ đến quyển lịch với những ngày lễ Thiên chúa giáo gạch chân rất đậm bằng bút chì đỏ, quyển lịch treo cạnh ống khói bếp, bên trên cái lò sưởi điện cũ kỹ.
Người cha ấy đã muốn xoá bỏ tất cả những gì nhắc nhở đến thế giới đàn bà, những lời răn của Kinh Thánh, những lời kêu gọi đức hạnh và cái thiện. Khi chiếc xe lại nổ máy, Brecht hỏi Maria có muốn đánh cờ không. Nàng chẳng muốn chút nào. Nàng đang sống lại cái tàn bạo của cha, với hai giờ đồng hồ khóc trong phòng tắm, như thể sự dịu dàng và sự bền vững của thế giới đã biến mất cùng với những gì cha đã vất vào hố xí.
