Cuối tháng Mười một năm 1950, trong những buổi diễn tập cuối cùng vở Antigone, Maria Eich nhận thấy các cơ quan của Bộ Văn hóa không ngớt gọi điện đến, những chuyến đến thăm, những câu hỏi nêu ra cho diễn viên. Nàng có cảm tưởng đã có những báo cáo láo lan truyền trong Bộ.
Tiếng chuông điện thoại chói tai làm ngắt quãng buổi diễn tập hay điện thoại reo dưới chân cầu thang của căn nhà Weissensee. Một sáng chủ nhật, một gã thơ lại đến thăm phòng diễn tập của Reinhardtstrasse. Hắn làm gián đoạn buổi tập, làm hỏng không khí vui vẻ mà Brecht đã khơi dậy. Những người đang tập mềm dẻo (xoay mình chậm, chân lẹ làng, cẳng duỗi thẳng, tay vòng, nghỉ) tiếp tục tập nhưng nhìn người khách kỳ lạ qua khóe mắt.
Gã uỷ viên của Uỷ ban Văn hoá mũ cầm tay, quần áo ga-bac-đin buồn tẻ, gáy nung núc. Hắn đóng sập nắp piano lại, gạt ra những phân đoạn nhạc phẩm của Dessau, mỉm cười như một tên do thám mỉm cười. Điều đó làm cho Brecht hiểu rằng đã có một báo cáo gì đó nằm trên bàn giấy của Dymschitz, được sao lại từ Liên đoàn văn hoá, tờ giấy lộn cầu kỳ, quanh co, tố giác Berliner Ensemble đã đi chệch hướng vè thẩm mỹ và hình thức, cũng như thói vị tinh hoa và khó hiểu của họ. Brecht được miêu tả như một nghệ sĩ tự do quá trớn chuyên rỉ tai người xung quanh những chuyện ngụ ngôn hài hước, nêu gương xấu về sự hỗn xược. Ông đã được nhắc nhở không biết bao nhiêu lần rằng Bộ Văn hoá nhân dân chờ đợi “một nghệ thuật vô sản vững vàng” lành mạnh và hữu ích như một cái chảo tốt, một cái xe cút kít, một cái búa. Nhưng Brecht báng bổ, suy diễn, vấn đề gì cũng chọc vào, phát biểu ý kiến trái ngược với lập trường những quan điểm biện chứng. Con người trơn tuột như lươn này gây cảm tưởng là luôn mưu mẹo về tất cả, với tất cả. Ông phát triển cho một số người ý thức tự cao. Ông tăng cường những nhận xét châm biếm, ăn to, nói lớn, chế giễu những cuộc tranh luận tâm lý học của các diễn viên, đọc Shakespeare khắp nơi, tự hoá thân vào nhà viết kịch này như bị ma ám. Tóm lại, ông tỏ ra láu cá, luôn chế giễu những tiết mục của nhà hát, giải thích rằng người ta có được những tác phẩm lớn bởi dám phạm thượng chứ không phải bởi “sự tôn sùng tầm thường”.
Maria hiểu rằng người ta đang tới tấp gửi đến văn phòng Bộ những báo cáo bịa đặt của những văn sĩ ghen ghét, “uỷ viên ưu tú” của Liên đoàn văn hoá. Chính Maria đôi khi cũng không hiểu gì hết. Nàng cũng thấy một số nghị luận của Brecht về sân khấu Hy Lạp quả là rất chối tai khi ông phân biệt dài dòng sự khác nhau giữa lòng căm thù của Achille chống lại Hector với lòng căm thù của người lao động chống lại bọn chủ.
Buổi tối ông đổi gam (bao giờ cũng thế). Brecht lột áo cổ lọ của Maria, tụt váy nàng ra.
Nàng thấy bị hạ nhục như vừa qua một cuộc khám nghiệm y tế.
Sau đó Maria hoà tan những viên thuốc trong một cốc nước, thuốc trị bệnh đau tim của Brecht.
Một tối thứ ba Brecht và Maria đến một dạ hội của Liên hiệp các nhà văn. Rất đông người. Hélène Weigel đến sau lưng Brecht thì thầm:
- Người ta nói Maria Eich đã hoà tan trong không khí. Cô ta đi qua, tan đi, biến mất, trở lại. Đó là một hồn ma, cô bạn được bảo trợ bé nhỏ của anh là một hồn ma. Anh sống với một hồn ma. Em hy vọng rằng anh đủ trí nhớ đẻ nhớ lại xem anh đã đặt cô ta vào đâu, và luồng gió ngất ngây của anh đã lướt qua những đâu?
- Em không thích cô ấy à? Brecht xiên quả dưa chuột bao tử vào chiếc bánh kẹp.
Ông nói thêm:
- Ai đó cũng đã nói với anh nhận xét ấy.
- Nhận xét nào?
- Rằng Maria là một luồng gió và một ngày kia cô ta sẽ biến mất.
Brecht lấy đầy đĩa những miếng sụn còn sần sật của những chiếc đầu bê đựng trong một cái liễn. Ông những muốn sống lại trong gian bếp thênh thang của biệt thự Weissensee, mặc quần áo ngủ, nhìn mái tóc của Ruth Berlau xoà trên vai ông… Ồ, không phải mụ gái sề hiện nay mà là cô gái Thụy Điển trẻ của năm 1941, mặc áo tắm kẻ vuông đỏ, trắng, với cái vui tươi của nàng khi nàng tắm ở biển Baltic. Maria cũng là cô gái hay đấy nhưng không thể sánh với Ruth…
Mọi người đang tiến lại phía ông.
Brecht đặt đĩa xuống, châm một điếu xì gà. Bạn bè kéo ông ra giữa phòng. Ông tự hỏi: những dự báo chiêm tinh học của ông có hợp với Matxcơva không? Ở nơi đó Néron đang trị vì…
Ông còn đáp lại những cốc rượu mừng một cách hóm hỉnh, tinh tế nữa. Ông nâng cốc mừng Hélène đã trở thành một nhân vật tiếng tăm rộng rãi và sung sướng. Ông không muốn làm hỏng sự an vui tạm thời của bà, không muốn bà lo âu, nhưng tin tức từ Matxcơva thì không được tốt. Thời tiết xấu đi. Ông đã yêu cầu người hoạ sĩ trang trí thêm một vệt bút lông mực Tàu dài đen nhánh. Như một chữ ký tháu.
Một ngày kia ông sẽ đi Trung Quốc. Một thung lũng trong núi. Một ngôi nhà nhỏ xíu, tiếng máy chữ lách cách, làn sương trong khe núi nhìn thấy được từ nhà bếp, tiếng gà gáy. Đôi khi ông sẽ làu nhàu khi đọc báo gửi từ Đức đến. Ông sẽ vẽ một vòng tròn bằng phấn, trong đó có hai con gà trống, một đứa trẻ. Rồi ông ngắm nghía. Ông cài khuy áo. Đầu chiều, ngủ trưa, ăn mấy quả bầu dục bê, lấy kéo cắt bớt một bài thơ quá dài, đến thăm xưởng mộc của một người thợ Trung Hoa. Dẫm trên vỏ bào, xem thử một chiếc bàn viết mới bằng gỗ mộc. Vết chân chó, chim sẻ, những bức rèm, ghế đẩu, lọ sành, bia. Những bài thơ viết bằng mực Tàu…
Mùa hè, ông sẽ rửa mặt trong một cái bình tráng men. Nhúng ngón tay vào lọ mứt để nếm. Những quả mận chua, cơn mệt mỏi, giấc ngủ, những lời đồn đại. Ông huýt sáo gọi chó rồi đến chơi thuyền với con người thợ mộc. Cả buổi tối ông sẽ đứng vơ vẩn ngoài sân nhìn cảnh vật trong sương như vẽ bằng chì than. Hút một điếu xì gà.
Đó là những gì ông nghĩ đến trong lúc ông chủ Viện hàn lâm Matxcơva, một Xécgây gì đó nắm tay ông, ôm chặt ông trong vòng tay, say sưa nói về Liên đoàn thanh niên tự do…
Một người bạn cũ, một Rudolf Prestel nào đó tự nói là bạn thời trung học ở Augsbourg, tay bưng đĩa thịt bò tưới nước sốt, đến nói thầm:
- Chén đã! Chuyện luân lý sau… Bertolt!... Hả…
Langhoff và Dymschitz, quần may đo khéo, trông giống như những viên thơ lại. Các bà vợ mặc cái áo gớm chết. Trong góc phòng còn có Arnold Zweig và Johannes Becher những người đã có vinh dự chứng kiến cảnh văn chương của họ bị bọn lính SA mặt đỏ gay, ném vào lò lửa, những bài thơ cháy trên sàn nhà, xúm quanh là những sơ-mi nâu…
Ông bạn thuở thiếu thời trở lại:
- Ở đây thì luân lý trước đã! Chén sau…
Brecht làm như có một tốp thanh niên gọi, ra dáng vui nhộn. Ông nắm vai một cô sinh viên:
- Giữ lấy vai diễn của cô! Cười lên nào! Tôi sẽ tìm cho cô một vai trong vở Puntila! Lời hứa của Brecht đấy!...
Trước khi cô gái kịp trả lời, ông đã luồn hai ngón tay ra sau lưng của Maria, cù nàng. “Chén trước đã, luân lý sau”, ông thì thào. Đột nhiên ông bị xâm chiếm bởi một cảm giác khó tả trước xã hội tỉnh lẻ này, trước cơn lốc của những y phục xám. Họ mang vẻ cứng nhắc đặc trưng của giới quan liêu mới Matxcơva…
Ông không nói gì thêm, mặc áo choàng đi ra xe. Né tránh xã hội, ngủ quên trong vòng xoáy của hư vô. Rồi ông lại uốn nắn tư tưởng của mình: Thế giới đang đổ nát, đang đói, làm sao ta có thể phàn nàn là đã đến đây?
Người tài xế hỏi: Ngày mai mấy giờ phải đến đón ông? Bảy giờ rưỡi!... Sau đó trong phòng riêng, ông nằm dài, lắng nghe bản 78 tour lưu diễn, một ghi âm của Bruno Walter[1] mà Paul Desau đã tặng ông.
❀ ❀ ❀
[1] Bruno Walter: Nhạc trưởng nổi tiếng người Đức, nhập quốc tịch Mỹ.
