Đã hết cái ngạc nhiên thú vị được sống trong một ngôi nhà xinh xắn có cây cối bao quanh, Maria lại uể oải. Nàng rơi vào một trạng thái tinh thần lạ lùng. Nàng cảm thấy ngày một chống chếnh. Phòng nàng ở phía bắc, ẩm ướt, trông ra những cành cây đầy rệp. Ban đêm nàng thở hít một thứ không khí mốc xì. Ban ngày gió mạnh đã thổi đến những tảng mây chì, rộng, mọng nước. Gió vặn xoắn cành lá.
Đương nhiên nàng vẫn còn ân sủng, vẫn được ái mộ trong vở Cái vò vỡ của Kleist; đương nhiên nàng cảm tấy gần gũi với Ruth Berlau, người vẫn giữ được vẻ hăng say và tươi trẻ trong những chiếc áo pull cũ. Hơn thế Ruth đã rất khéo chụp ảnh mình trong vai Eve, với mũ bonê trắng và váy của phụ nữ nông thôn.
Thường thường, từ rất sớm, giữa làn sương và mặt trời, nàng bước trong hành lang, khăn lụa quấn đầu, sách cầm tay. Nàng ẩn mình trong nhà kính, giữa những chậu hỏng và những cây bị cỏ chen lấn. Nàng lấy một chiếc ghế ngoài vườn, dựng cạnh một tấm pa-nô đã mờ, rất dày, rọi một thứ ánh sáng loáng nước trên nền gạch lát.
Từ chỗ này nàng rình những người khách vây quanh Brecht: những kịch sĩ của Dresde, các nữ sinh viên, Paul Dessau… Nàng yên vị ở đó, mơ màng về đám phụ nữ trẻ xoắn xuýt hỏi chuyện Brecht.
Với vẻ lịch thiệp, mệt mỏi, lễ phép, ông tiếp nhận những nhận xét, những câu hỏi. Gần ông, nàng thậm chí cũng học được vẻ dễ thương vô dụng khiến cho tim mình rỗng tuyênh nhưng, ngược lại, làm cho mình trở thành một kẻ tuyệt vọng tươi cười hoàn hảo. Trong những báo cáo liên tiếp gửi cho Hans Trow (với mức hai lần một tuần) Maria Erich không kìm được việc kể thêm những chi tiết về quá khứ của Brecht, cái quá khứ lại sống dậy với các tối say khướt.
Quá nửa số báo cáo gửi Hans Trow nói về những giai thoại ở Hollywood, về người công dân Mỹ “đã nhượng bộ bởi lối sống dễ dãi đủ đầy”. Nàng bị lẫn lộn trong những chi tiết buồn cười. Nàng kể đến ba lần những nhân chứng khác nhau, việc Brecht xuất hiện trước Uỷ ban các hoạt động bài Mỹ với báo chí, đài phát thanh, điện ảnh. Nàng kể ông đã thuyết giảng vở kịch dùng để dạy học của ông. Nàng còn tìm được những đoạn cắt trong báo Mỹ. Nàng chụp lại những bài báo ấy bằng chiếc máy ảnh Kodak nhỏ. Nàng không biết rằng Hans và tổ chức của ông đã có một bản sao do một nữ diễn viên khác cung cấp.
Nàng thảo một hồi ức dài kể lại rằng vào buổi tối tổng thống Roosevelt được bầu lại, Brecht đi lang thang với một cốc bia trên tay trong biệt thự của một người bạn, giữa đám váy áo của các bà trong một “đảng”. Duy chỉ có Groncho Marx và Charlie Chaplin là xúm quanh một máy radio để nghe kết quả chính xác của cuộc bầu cử. Maria còn viết hai đoạn về Charlie Chaplin và ảnh hưởng lớn của ông này đối với Brecht, nhất là trong vở kịch Puntila và người hầu Matti. Ý tưởng về một ông chủ trở nên nhân đạo khi say, yêu thợ thuyền của mình, chấp nhận những yêu sách của họ và sáng ra, lòng không bụng rỗng, gã lại trở thành bỉ ổi, ý tưởng đó Brecht đã mượn của Chaplin trong phim Ánh sáng thành thị.
Hans Trow tự hỏi: phải chăng sự năng nổ của Maria trong việc đưa tin tình báo có che giấu một tình yêu mơ hồ đối với Brecht. Cái câu: “Tôi xin nghe ông” từ một nguồn cung cấp tin có thể dễ chuyển thành: “Em hiểu anh”. Những báo cáo gần đây cho phép hiểu như thế. Đối chiếu những báo cáo của Maria với những tin tình báo của các thông tín viên khác, thấy nổi lên một vấn đề: Brecht đang soạn thảo những thứ “tuyệt mật”, viết lúc đêm khuya, mà không cho bất kỳ người thân nào xem. Ông thích nói dối mọi người. Ông huỷ một số bài thơ, chẳng hiểu vì sao. Tiền chảy về các ngân hàng ở Zurich…
Hans Trow đề nghị Maria quan tâm thêm và chú ý xem xét các tầng thượng, sau bồn tắm và tăng cường các cuộc gặp mặt bất chợt. Nhưng vấn đề còn lại là: Maria Erich có tham gia câu lạc bộ những kẻ ngưỡng mộ Brecht không? Bằng cách dò đi dò lại các chứng lý, Hans Trow kết luận: dù những hành động quyến rũ của Brecht có thất bại thì trái lại, ánh sáng trí tuệ của ông ta thực lợi hại và ảnh hưởng đến Maria.
Về phần Théo Pilla, gã không coi các báo cáo của Maria là nghiêm túc. Nhưng một hôm, gã bị câu chuyện của Maria lôi cuốn: Một buổi tối, trước một cốc cô-nhắc Pháp tuyệt hảo, Brecht nói về Anna Seghers một cách hài hước, rồi trong một phút bốc đồng, ông đã ví Berlin – tất tần tật – là “một cuộc khiêu vũ quay cuồng của các mụ phù thuỷ thiếu những cán chổi”. Théo ra khỏi phòng giấy, gửi thông báo ngay trước mặt cấp trên.
- Anh sẽ thấy, Hans ạ… Anh có nghe tôi nói không? Berlin, “cuộc khiêu vũ quay cuồng của các mụ phù thuỷ!”…
- Một trong những nguồn thông tin của chúng ta nói rằng Brecht đã viết nhiều bài thơ bằng mật mã chống Ulbricht và Grotewohl.
- Cậu tin như thế à?
- Dĩ nhiên.
Hans rải ra nền nhà lát đá hoa cương những bức ảnh chụp lại từ ảnh. Chúng bày ra một Brecht tươi cười trong dịp lưu trú ở Phần Lan với người tình Ruth Berlau. Những âm bản cho thấy Ruth Berlau ở trong một khu rừng bạch dương, trước một cái lều cắm trại bên bờ biển, mặc áo tắm, đang trên đường vào một làng nào đó. Sơ-mi hở, quần soóc sáng màu, mũ choáng lộn, mắt ngời ngời hạnh phúc, bộ mông nở nang, mỗi bức ảnh đều làm xao xuyến, kích động. Nó toát ra một khoái lạc động vật. Một mùa hè tuyệt đẹp, một phụ nữ trẻ tuyệt đẹp. Tất cả khơi gợi dục vọng mãnh liệt. Maria còn ghi thêm rằng, ở mặt sau của tấm ảnh, Brecht đã viết bằng bút máy: “Chim của ta là vương quốc của nàng!”
Ngày trôi qua nhẹ nhàng ở Buckov. Xám xịt hay tươi sáng, ngập ánh mặt trời hay u ám. Da của Brecht nhợt hơn, cằm chảy xệ hơn, bước chân nặng nề hơn. Hans bị ngập đầu bởi đống thông tin ít nhiều hữu ích. Ông tin chắc rằng Maria đã có tiến bộ khi nàng chép lại được một bài thơ của Brecht viết lúc 6 giờ sáng trước một cái hồ xám, một bầu trời thấp. Bài thơ nàng thích, trở thành một trong những chứng cứ quan trọng bậc nhất trong vụ án mà một ngày kia người ta xét xử người nghệ sĩ của nhân dân:
Ôi, nước Đức, dầu ngươi bị xé ra
Trong nhà của ngươi, ngươi không cô độc,
Trong bóng tối, trong rét lạnh,
Kẻ này muốn quên kẻ kia
Ngươi sẽ có những cánh đồng tuyệt đẹp,
Và biết bao những đô thành sống động
Nếu ngươi tin vào chính ngươi
Tất cả sẽ chỉ là trò trẻ.
Tổ chức Stasi[1] coi đây là một tài liệu có tầm quan trọng hàng đầu. Bài thơ này, kèm theo những thông báo của Hans Trow bay lên tới bí thư thứ nhất của Đảng. Ông này lại giao bài thơ “mật” cho Grotewwohl. Tổ chức này xếp bài thơ vào loại phản ánh chân dung của một nghệ sĩ đã phải sống lưu vong quá lâu và trở thành chua chát.
Tài liệu nằm trong ngăn kéo. Người ta tính sẽ dùng nó một ngày nào đó. Chỉ cần đợi khi nào những buổi trình diễn của Berliner Ensemble làm cho tất cả công nhân Berlin ngáp sái cổ, phát chán, là người ta gửi bài thơ sang Matxcơva.
❀ ❀ ❀
[1] Cơ quan an ninh mật của Đông Đức.
