Một kỳ nghỉ cuối tuần mù sương. Berlin như bị dầm trong một đĩa súp vàng. Tất cả đều trở thành khẳng khiu, cây cành, đám đông, hơi nước, khói, ẩm thấp, tiếng chim vỗ cánh, những đường dây ken két, những quầng sáng, những khối lù lù run rẩy, những khuyếch tán ánh sáng chạm nhẹ vào người ta. Suốt hai buổi chiều Maria nghe Brecht nói về Karl Valentin, tên hề gầy gò đã từng học kịch câm rất công phu ở một chàng trẻ tuổi ở Augsbourg; rồi ông nhắc đi nhắc lại mãi về một cuộc cãi cọ hàng thịt hàng cá. Brecht kết luận: Người ta rơi nước mắt trước các chú hề lùn, người ta cười đến đau ruột trước các bi kịch của chúng ta, tình cảm tiểu tư sản là thước đo tất cả. Tóm lại, chẳng có gì thay đổi, cái gì cũng có thể, khốn thay…

Thứ tư, trời xanh thắm. Đường dây điện thoại bị cắt. Maria có cảm tưởng nhà này đã bị lục soát. Nàng thấy trong phòng mình một số báo Tin tức nước Đức cũ, trong đó có nói về những vụ án tẩy trừ ảnh hưởng quốc xã. Và kỳ quặc là có tên chồng và cha nàng ở trang bốn. Ai đó đã vào phòng nàng để tuồn tờ báo vào đây.

Nàng ra ngoài, đi gửi một bức điện tín nhân dịp con nàng lên sáu tuổi. Phố xá ẩm ướt. Một cửa hiệu nhỏ dùng những pa-nô của Isorel thay cho kính cửa. Một con mèo trắng mình đầy bụi, nằm dài trên những cuốn hài kịch đóng bìa của Shakespeare. Con mèo trắng ngẩng đầu, nhìn theo những tờ giấy gió cuốn trong phố. Maria vào trong hiệu để mua mấy cuốn sách nhưng đắt quá. Nàng nghĩ nàng muốn tặng mấy cuốn đó, không phải cho Brecht mà cho Hans Trow, một điều thật vô nghĩa. Kỷ niệm về chuyện con mèo nhìn những tờ giấy gió cuốn trong phố đeo đuổi nàng nhiều ngày. Dấu hiệu của tính khí bất định của nàng. Nàng nghe thấy những khúc ca yêu nước khi đi dọc một trường trung học: “Nước Đức, Tổ quốc thống nhất”, “Mặt trời bừng sáng”… Rồi nàng đi qua một bức tường bê tông, phía sau là những lính Xô viết trong quân phục đang chụp ảnh.

Buổi chiều, nàng mặc một chiếc áo dài xanh hoa cà có đính kim sa, tô son môi, móng tay sơn, đi đôi giày ban, lấy trong hộp nữ trang một cái vòng ngọc và đi tới buổi tiếp tân lớn tại nhà Pieck nhân dịp trao huân chương cho Hanns Eisler, nhạc sĩ chính thức của quốc gia.

Khi bước lên thềm, trông thấy các vị quan chức nàng thấy hết thoải mái. Người ta mời nàng một cốc sâm-banh. Nàng cầm li, đi dọc cửa kính, trông thấy một bãi tập quân sự. Những căn nhà sơn vàng xỉn, được chiếu sáng bởi những cái tháp cao, nơi dường như có một cái chóp nón đầy mưa bụi quay quay.

Người ta thầm thì rằng những cơ quan mới của cục An ninh Quốc gia tới đóng nơi đây, cả những cơ sở đào tạo giáo viên cho các trường cảnh sát nhân dân. Nàng cảm thấy chìm đắm trong vô vàn những năm tháng chiến tranh, trong một mùa đông vô tận, giữa một vũ trụ của những bộ đồng phục, một vũ trụ của những đường phố đầy cát sỏi giống như tro bụi, một vũ trụ nơi tất thảy cấu thành nên cuộc sống dân sự, những mệnh lệnh, những cuộc chạm cốc vì hoà bình và tình hữu nghị giữa các dân tộc anh em, những dấu triện của cơ quan an ninh, những chữ ký, những lưu ý dặc biệt, chỉ là một thời kỳ bắt buộc thoáng qua nhưng đó là quy luật không thể tránh được của một thế giới của sợ hãi, của dòng di trú bất tận, nơi tất thảy giống như một cái nhà ăn cho một đám dân chúng đói khát. Nàng tự nhủ: Nơi nơi chúng ta dầm mình trong bùn, trong đổ nát và sự tố giác lẫn nhau. Nàng trông thấy trải dài là một xứ sở đen ngòm của mica, của những mảnh kính lạnh ngắt, một thế giới xây nên bởi những bìa gỗ, những bao xi-măng lấy trộm trong tiếng chó sủa, những rào sắt, những cơ ngơi bỏ hoang ở giữa một trời đất không ngừng quay cuồng và không bao giờ người ta có thể tỉnh lại nữa.

Thế giới này sôi lên òng ọc trong mưa, triền miên trong những khẩu hiệu nghèo nàn bất tận. Một thế giới của những tên bù nhìn và người máy, của những vụ án liên miên, những báo cáo, tội lỗi, những chữ ký ép buộc, những nghị viện nhân dân, công tác hoạch định sư phạm, những chỉ dẫn, quy định của cảnh sát hình sự, sự đợi chờ vạch mặt, những tình cảm hợp pháp, những cuộc diễu binh, những cuộc tập hợp thanh niên, vũ trụ của xẻng, cuốc, đá, của lao dịch, những cuộc thanh tra, những niềm tin liên tục được khẳng định lại, những chiếc áo sơ-mi, áo lót xanh, bọn trẻ xếp hàng, Maria không thể chịu được hơn nữa. Nàng mong tới được một hòn đảo, có biển xanh thẳm, những làn sóng mênh mang trùm lên quét sạch rác rưởi của tiết giao mùa cùng những đong đưa của đại dương để quên đi tất cả.

Đám người bên quân đội trong quân phục tạo nên một bóng tối quanh nàng. Tiếng rì rầm mơ hồ. Người ta nói về giáo dục âm nhạc, về điều luật 6 về những kích động tẩy chay từ phía Tây.

Nhập ngũ, hạ quyết tâm, hoan hỉ. Những cuộc biểu dương quần chúng liên miên, những diễn văn trên diễn đàn, thả chim bồ câu, những khẩu hiệu nảy lửa, những tuyên bố huyênh hoang trên báo chí, truyền đơn, những ngôn từ sáo mòn, công thức, tiêu diệt giai cấp tư sản, những cái bàn đầy trang phục xám, vạch trần những phần từ chống đối để loại trừ những lớp học nơi trẻ con ê a những bài thơ tươi sáng, chân dung lồng kính của Stalin hay của Wilhelm Pieck. Ðó là thế giới mà nang đang sống.

Những phụ nữ mặc váy dài diễu qua với một rừng biểu ngữ. Trong những chiếc sơ-mi bó chặt, bọn họ nhắc lại những khẩu hiệu lạc quan. Trong các buổi gặp mặt chính thức, Maria tránh xa những xì xào về những kẻ đã có thoả hiệp đáng ngờ với giai cấp tiểu tư sản phương Tây, tránh xa những đảng viên của Đảng, những người đi qua sân đầy lá rụng và chỉ những mái nhà lấp loáng nước mưa của Tây Đức như thể trên đó có lũ nhện khổng lồ đang lượn lờ. Nàng không đáp lời nữa với những ai chịu ảnh hưởng của một ý tưởng duy nhất làm sai lạc mọi phán đoán. Nàng câm lặng trước những đảng viên béo lùn, sơ-mi cộc tay, dây đeo quần rộng bản, ngồi đung đưa trong các ghế bành của câu lạc bộ La Mouette, hát những bài ca của thời thanh niên cộng sản. Nàng tránh mặt những kẻ công khai coi mình có nhiệm vụ gìn giữ lập trường, là điều vốn chẳng phải của họ suốt mười lăm năm nay. Tất cả những chuyện đó làm nàng bối rối, gặm nhấm tâm trí nàng. Nàng tự đặt ra bao nhiêu câu hỏi. Nàng cảm thấy cô độc, bất lực trước Weigel, trước Brecht. Ông đã không còn dùng gì đến tài châm biếm của mình ngoài việc để xua đi những ai muốn hỏi: Tại sao ông hy sinh tài năng để phục vụ cho thứ đạo đức chính thống giả tạo. Tất cả những người muốn tỏ thái độ gương mẫu, những người đã hy sinh tâm hồn nhạy cảm của mình, nghệ thuật của mình, sự tinh tế của mình vì những quyền lợi chính trị nhất thời. Nàng không chịu nổi nữa.