Chiếc Mercedes đen xuyên qua một rừng cánh tay vươn ra, một biển quân phục đen, băng tay đỏ thẫm, rồi những sơ-mi nâu diễu hành. Đó là ở Munich, trước cuộc lưu đầy của ông, xa xôi lắm rồi… Brecht tỉnh dậy. Ông nghe tiếng mưa rơi lộp độp. Ông xem chiếc đồng hồ báo thức. Ánh sáng đục tràn ngập không gian. Gian phòng tắm trong ánh sáng xế chiều đang chuyển thành một tấm thảm thẫm và rối tung lên. Bóng cây tần bì đỗ trên bàn giấy. Máy ghim, giỏ đựng giấy và những lát gỗ. Ông thích để mặc buổi chiều trôi qua trong chuyển động của nó, những cảnh tượng, những thời khắc của nó. Ngắm cái váy của Maria bỏ trên ghế bành, thắt lưng bện và khoá dây lưng nhỏ, màu xám sáng của chiếc sơ-mi của cô, lắng nghe tiếng nói ngoài vườn, những kỉ niệm tựa như những bưu ảnh xán lạn, đủ đầy, những cuộc đi tắm, tiếng cười, cửa sổ tròn lồi ở Santa Monica, những cái bóng màu xanh và ốp granit của cửa bếp…

Ông nháp một bức thư gửi ban chỉ huy cảnh sát cửa khẩu Berlin. Ông phàn nàn việc có quá nhiều điểm kiểm tra giữa Berlin và Buckov, nhất là ở Hoppegarten. Những phiền nhiễu, những việc kiểm tra giấy tờ, phải có giấy cho phép đặc biệt mới được mang một máy chữ của Mỹ, những báo chí trong cốp xe, những hồ sơ chụp lại của cô cộng tác viên Ruth Berlau. Ông phàn nàn về giọng nói thô bạo đặc biệt của cảnh sát Đức. Ông yêu cầu phải đổi giọng đối với ông, kiểu bắt mở cốp xe liên miên, rồi những giấy tờ, ông, người đã từng viết: “Giấy thông hành là phần cao quý nhất của con người”… Ông kết thúc lá thư: “Xin các ông hiểu đúng tôi, tôi không công kích lợi ích của việc kiểm soát”. Và ông ký “với sự bày tỏ những tình cảm xã hội chủ nghĩa của tôi”.

Đằng sau những lời huyênh hoang của Ulbricht và đám người của ông ta, là chủ nghĩa quan liêu Đức nghèo nàn, duy nhất và độc nhất, sự pha trộn giữa tuyệt vọng hoảng loạn với sự kiểm soát trí tuệ. Cũng những cuộc tuần hành ấy, những cái thô lậu ấy, sự thô bạo, sự nghi ngờ, sự đồi bại, cũng những cuộc nhậu nhẹt trong tửu quán ấy, vẫn thế từ ngài Faust[1] đến những quán bia ở Munich. Và bây giờ, cũng những lời khoác lác trước micro, những phong cách tư duy mới chỉ là bản sao y hệt của cái cũ. Quần chúng thì rất hiểu tư sản và không hiểu phép biện chứng; quần chúng lúc nào cũng muốn những thứ cổ điển. Không cần tiến bộ cách mạng, không cần lò lửa gợi dục…

Những cái bóng run rẩy trên trần. Những mùa hè cũ lại sống dậy. Lần đầu tiên Hélène mang cặp kính tròn, gọng kim khí, khiến bà có dáng một cô thợ chuyên nghiệp; các con họ còn nhỏ, Barbara và Stéfan. Chúng trèo lên bàn ngoài vườn, ở Svobostrand. Bóng của những mùa hè ấy trải dài đến mùa đông của tâm hồn ông. Sự tiếp xúc với miếng kính lạnh của nhà bếp; những con sóng bạc và xanh đuổi nhau đến vô tận. Stéfan, mảnh khảnh trong chiếc may ô chạy chơi trong vườn; trên chiếc ghê băng hư nát ông viết: “Lưu trú dưới mái nhà Đan Mạch, mái nhà tranh, hỡi các bạn, tôi luôn theo dõi cuộc đấu tranh của các bạn”. Nhưng ngày nay những người bạn đã biến mất. Chỉ còn cái vô cùng nhỏ nhoi của một vỏ ốc sên đặt trên một tờ giấy.

Ông thấy bối rối vì mùi của đất bay vào từ cửa sổ mở. Chiều nay ai đó đã lật đất của bồn hoa. Ông nghe giọng nói khô khan, chuyên chế của Hélène đang ra những mệnh lệnh. Weigel yên trí không có gì là đáng sợ trong thế giới cộng sản Berlin này vì bà có thẻ Đảng và chìa khoá của Berliner Ensemble. Nhưng Brecht biết rằng, ngoài những vở kịch được diễn đi diễn lại, chẳng có gì hết, không công chúng, không sự ủng hộ, chỉ có người của Ulbricht do thám, giám sát, thảo báo cáo và lưu trữ cho Matxcơva…

Trong khi Brecht giam mình với Hanns Eisler để soạn phần âm nhạc cho vở Faust, Maria Eich đóng lọ sơn trắng sau khi sơn lại cửa nhà kính. Nàng lấy xe đạp của Hélène Weigel, đạp ba cây số trên một con đường cát chạy dọc theo rừng thông. Có mùi nhựa khô, hăng hăng bởi không khí nóng. Vài giọt nước trên vải mũ, tiếng bánh xe sau xiết trên đường, đổ dốc dài hào hứng, mây là là phía chân trời, gió thổi tung mái tóc, căng phồng chiếc áo, rồi lại vào rừng, quãng rừng thưa, chiếc xe đen nhỏ, mang biển đăng ký Berliner, hao hao giống chiếc Chevrolet cũ. Trên kính chiếu hậu, Maria nhận ra cuốn sổ tay bìa các-tông đỏ thẫm của Hans Trow.

Nàng xuống xe đạp, bước trên con đường mòn, dọc theo vệt cỏ. Nàng tìm xem hai sĩ quan Stasi có thể nấp chỗ nào. Một ý nghĩ nẩy ra trong đầu rằng chẳng lợi ích gì nàng phải chạm trán với họ. Nàng lại lên xe, đạp trên con đường mòn, qua chiếc xe, với một ý muốn trẻ con thoáng qua: gài một mảnh giấy dưới cái quạt tuyết để nói rằng nàng đã nhận ra họ.

Nàng đạp xe dọc theo các sườn quả sum suê. Lá vàng khô của cây táo sột soạt. Từ bỏ nghệ thuật bi kịch.

Trở thành giáo viên tại một tỉnh nhỏ, có những nhà thờ vắng ngắt, trong một thung lũng nơi những thế hệ người chết an nghỉ và chờ đợi những thế hệ mới. Nàng thích cảnh thanh bình, giấc ngủ hơn là những toan tính vô sỉ. Đột nhiên nàng nhận ra đã có biết bao đám tang. Thế rồi, một ham muốn xâm chiếm lấy nàng. Nàng muốn gặp NGƯỜI ẤY. Nàng sục sạo trong túi xách, tìm số điện thoại của ông. Hay trở lại xe và nguệch ngoạc vài chữ dưới cái chắn gió.

Có tiếng cỏ sột soạt nhẹ, sơ-mi cộc trắng lấp loá và Hans Trow hiện ra. Nàng nhìn kĩ mặt ông, sửng sốt thấy ông rám nắng. Nàng nghĩ ông có vẻ mệt mỏi, rồi ấn tượng đó bị một nụ cười xoá đi, như thể ông đang bước ra từ một đêm dài mát mẻ.

Hans và Maria đứng yên, gần như bất động. Maria vẫn để miệng túi xách hé mở, chiếc xe đạp dựa vào hông.

- Tôi có cảm tưởng mình không được kín đáo, Hans nói.

- Nghề của ông mà, Maria trả lời.

- Nếu cô muốn…

Trong khoảnh khắc họ sống cái ma lực được ở bên nhau. Rồi Maria nói trước:

- Tôi sẽ tiễn ông đến tận xe.

- Tôi không chắc điều đó là…

- Sao?

- Có thật cần thiết không.

- Càng hay, nàng nói vui vẻ.

Họ bước đi trên đồng cỏ xém vàng như bị đốt. Maria đi khập khiễng. “Săng-đan của tôi”, nàng nói. Nàng tuột đôi săng-đan có dây buộc đưa cho Hans kiểm tra.

- Có mũi đinh trồi lên bên trong.

Giữa họ với nhau có một khoảnh khắc lơ lửng. Ông tì chiếc dép vào một viên đá, lấy một hòn đá nhặt được trên đường đập mạnh.

- Được rồi…

- Có thế thôi à? nàng hỏi.

Hans cảm thấy sự trống vắng kỳ lạ, một chút nhói lòng trước gương mặt ngời ngời kia, gương mặt chẳng vướn bận gì. Nàng không có vẻ gì là ưu tư. Điều đó khiến ông kinh ngạc. Ông nghe thấy tiếng nàng.

- Ông không thấy phát chán sao?

- Tại sao? Tại tôi giám sát cô ư?

- Vâng.

- Tôi cũng che chở cô.

- Trong năm năm nữa, ông sẽ làm gì? Nàng hỏi.

- Tôi sẽ lún sâu hơn nữa vào cái mê cung công việc của hệ thống quan liêu. Còn cô?

- Tôi ấy ư?

- Phải, Brecht sẽ chết. Cô sẽ không thể kết hôn với ông ta.

- Tôi chưa hề nghĩ đến điều đó.

Họ đến ô tô. Théo Pilla đã ngồi sẵn trên ghế sau, nhấm nháp một cái bánh kẹp trong giấy đã khử sulfure.

- Thế còn ông, Maria nhắc lại, ông sẽ làm gì?

- Ngày mai ư? Tôi sẽ đọc bản báo cáo cho tôi biết rằng cơ quan cấp giấy thị thực ở Matxcơva trở nên sách nhiễu và lẩm cẩm, rất nhiều nhân viên mật vụ đã đào nhiệm, bao nhiêu ô tô đã vượt sang khu vực Mỹ quản lý, bao nhiêu biển đăng ký xe đã bị chụp ảnh trước khách sạn ở khu vực Anh quản lý, nơi tướng Schewerin, cố vấn của Adenauer, phụ trách các vấn đề quân sự.

Ông nói thêm:

- Tôi sẽ như thế cho đến năm mươi tuổi.

- Tại sao?

Ông ngập ngừng, nghĩ rằng họ chẳng có nơi nào gặp lại nhau, hôm nay, ngày mai, tình cờ trong một cuộc tiếp tân, ngay cả trong một bể bơi nào đó ở những khu ngoài Potsdam. Hiển nhiên là Théo Pilla đang cúi xuống cố nghe qua miếng kính ngăn.

- Tại sao không thể gặp nhau, ông có thể đến các buổi diễn tập, một buổi sáng, đơn giản lắm.

- Phải, có thể nhưng tôi sẽ không làm thế.

Hans mở cửa xe, phía tay lái.

- Tôi đã sống với một người đàn bà, rồi hai. Đó có lẽ là một sai lầm chăng.

Nàng lại gần tấm kính và, thật lạ lùng, ông lại đóng cửa xe.

- Ông quay về đó à?

- Phải.

Có tiếng vang dai dẳng của chiếc xe đi dưới tán cây và nhẩy chồm chồm trên đường. Cảm giác rã rời. Âm nhạc mạnh mẽ và đớn đau một chiều đầu hè. Nơi kia, tiếng nước vỡ ra, những người đi tắm. Tại sao tất cả lại đau đớn đến như vậy, tại sao phải lưu đầy, tại sao có sự cô đơn, trống rỗng này? Maria tự hỏi: có chiếc đồng hồ báo thức nào sẽ vang lên, vào một ngày nào đó? Nàng đẩy xe đạp, mọi thứ đều trắng loá trong cái nóng oi ả. Gần đến hồ nước, nàng nghe thấy tiếng những người đi tắm và tiếng đập đập lên quả bóng tròn.

Nàng vào nhà, mặc áo tắm và ra tắm. Bơi về phía các cây liễu, nàng ngắm những cây thông, những quả đồi chồng lên nhau, những mái nhà xanh hoặc nâu, cái êm dịu đồng quê khi chiều đến tràn ngập vào, làm cho nàng nguôi dịu.

Sau bữa ăn tối Brecht rời bàn với các thực khách.

Ông vắt cáo áo vét trên vai, đến gần hồ. Những lối đi đầy côn trùng, những tán cây vằn vện.

Cái cô quạnh ban đêm đầy những gì bí ẩn lấp lánh.

Mặt hồ như mang một lời từ biệt. Vạn vật trộn lẫn, cái vô danh đầy ơn phước của vạn vật thấm vào ông, đem đến cho ông một nỗi buồn nhè nhẹ, mới mẻ.

Tất cả mọi thứ tan chảy, âm nhạc của thế giới nội tâm và thế giới bên ngoài tan chảy, tạm thời.

Brecht là một hòn đảo, hòn đảo bao quanh bởi những đồng cỏ, những lau sậy, những cây to. Chúng là cái cốt yếu của một giấc mơ mà ông không bao giờ muốn phải chú ý. Ý thức của ông bị xâm chiếm bởi một vũ trụ mà ông những muốn thoát ra khỏi cái mù mịt của nó. Ông không rời bỏ giấc mơ trần thế của ông, nhưng những làn song cho thấy sự biến mất của nó vây hãm và bóp nghẹt ông. Ông cảm thấy hành tinh xám này quay tuyệt vọng về một thế giới không còn là của ông. Và còn ai nhắc đến ông. Ông khe khẽ trở mình. Đèn trong nhà đã thắp sáng. Ông thấy ai đó (Helli hay Maria?) đang rửa bát đĩa trong bồn.

❀ ❀ ❀

[1] Trong Faust, Goethe có mô tả một đoạn rượu chè phè phỡn của sinh viên Đức. (N.D)