Các cơ quan khí tượng của quân đội Xô viết đóng trong một dinh cơ tư nhân cũ ở Luisenstrasse, không xa câu lạc bộ La Mouette là mấy. Câu lạc bộ này hội tụ các đại diện chính thức của giới văn hoá. Họ đến đây tán gẫu, đọc báo và thông tin cho nhau. Sau mảnh đất trống là bốn nhà tạm của cơ quan hành chính quân đội Xô viết, gồm một trụ sở cấp visa xuất nhập cảnh, nhiều văn phòng của đài tiếng nói Matxcơva và những cơ quan phụ thuộc. Họ chất ở đây những cuốn sách lớn gồm những công văn của Bộ Luftwaffe[1] cũ được liên tục chở đến bằng xe tải.

Mang theo giấy triệu tập, Maria Elch vào trạm thứ hai, trạm có những cửa sổ bịt lưới thép. Nàng đẩy một cửa gỗ có một miếng kính. Đứng trong hành lang có bóng đèn lờ mờ, nàng thấy nhiều xe đẩy chất đầy báo Signal cũ và những hồ sơ cũ, mang nhãn vở học sinh viết bằng mực tím.

Maria tiến lên. Nàng mặc áo mưa xám, mặt xanh xao. Qua cửa mở hé, thấy một phụ nữ y phục xám khắc khổ, tóc búi. Bà ta đang giở từng trang giấy.

- Bà làm ơn chỉ giúp bàn giấy của ông Hans Trow?…

Không trả lời. Người đàn bà quay nhìn Maria và chỉ phía cuối hành lang.

Hai cửa sổ có lưới thép dày. Hai người lính Xô viết né người nhường đường cho nàng đi qua. Những bản đồ quân sự cũ và bản đồ kế hoạch tác chiến Berlin ca Bộ Luftwaffe cũ. Cửa có ổ khoá kỳ quặc, những tấm gỗ dán ốp sát vào của sổ, vẽ lem nhem bằng bút chì mềm; tất cả gợi lên công việc, sự tác chiến, nghèo nàn. Ánh sáng tù mù của những bóng đèn trần treo bằng những sợi dây xoắn ghim vào tường bằng đinh.

Khi nàng bước vào phòng căn phòng chỉ được chiếu sáng bằng chiếc cửa sổ bọc lưới thép thì thấy một người con gái leo trên thang đang xếp những cặp hồ sơ vào một cái kệ, lấy ra từ một cái giỏ đựng quần áo.

Hans Trow mặc áo cổ lọ gập, tóc hung, dáng dấp thể thao, đang cúi lật giở những báo các bằng tiếng Nga. Ông đánh dấu vài trang, cử chỉ nhanh nhẹn, chuẩn xác. Mùi cồn dán, mùi giấy cũ. Người con gái vắt vẻo trên thang bước xuống, nhìn mói vào mặt Maria khi đi ngang.

Hans giơ tay:

- Cô là Maria Eich?

- Vâng.

Ông nhích một cái ghế, đặt sao cho ánh sáng rọi thẳng vào mặt Maria, còn ông thì đứng ngược sáng. Sau khi đã yêu cầu cô phụ tá ra ngoài, ông nói bằng giọng nửa uể oải, nửa hài hước.

- Tôi là Hans Trow. Tôi phụ trách việc đi lại giữa hai vùng.

Ông nhấc một bó tài liệu thông tin kinh tế, rút ra một túi hồ sơ; bên trong là những tờ giấy chữ đánh máy và giấy than nhầu.

Hans Trow đứng lên, tỳ vào phía trước bàn, bất động, mỉm cười.

Ông chậm chạp ngước mắt, hơi ngả người về phía sau, chăm chú nhìn người phụ nữ trẻ có vẻ mặt dễ thương. Tóc nàng sạch bóng, da rất xanh, nhất là bàn tay luôn đổi tư thế. Hans Trow chẳng muốn làm cho nàng bối rối. Ông nhận thấy đối với một nữ diễn viên thì khuôn mặt này rạng rỡ đến ngạc nhiên. Maria Eich nghĩ gì? Vẻ giản dị, hơi buồn của nàng khiến ông ngạc nhiên. Nó không ăn khớp chút nào với hồ sơ mà Vienna chuyển tới. Người ta nói Maria Eich là một nữ diễn viên sáng giá “tràn trề sức trẻ”, rất thích thời trang. Hans cầm tập hồ sơ đóng vải be hồng, lấy trong ngăn kéo một bút chì gỗ màu hạt dẻ, lật giở hồ sơ và nói bằng một giọng không kiểu cách, cũng không ác cảm:

- Maria Eich, một cái tên đẹp.

Ông không cao giọng, vừa nói vừa giở những trang hồ sơ, đánh dấu chữ thập một số dòng bằng bút chì.

Maria Eich trả lời cả loạt câu hỏi đầu tiên về thời thơ ấu của mình, về quá khứ ở Vienna, về thời kỳ khởi nghiệp… Nàng tự hỏi: tại sao viên sĩ quan tình báo này lại nói bằng cái giọng đơn điệu đến vậy, không nhanh lên, không chậm lại. Nàng thấy cái lịch thiệp của ông ta đáng ngán và đáng ngại. Nàng cảm thấy một chút châm biếm khi ông ta hỏi: tại sao nàng lại thành người được bảo trợ bởi một nhân vật quan trọng như Dymschitz.

- Cô là người được ông ta bảo vệ, ông nhắc lại. Người được bảo trợ của đồng chí Dymschitz, người lãnh đạo toàn bộ lĩnh vực văn hoá… Cô quen Dymschitz từ năm tháng nay… Cô gặp ông ta ở đâu?

Trong cuộc thẩm vấn, Maria Eich có cảm tưởng người sĩ quan mang tên Hans Trow đã nắm được tất cả những dữ liệu về sự đồng loã của gia đình nàng với giới quốc xã ở Vienna. Ông ta có trong tay hai tấm thẻ đảng viên quốc xã của cha hàng Friedrich Hieck và chồng nàng, Gunter Eich. Hans Trow lật những trang hồ sơ, cho nàng hay những chi tiết về hoàn cảnh sống khó khăn của cha, đang ẩn náu ở Tây Ban Nha, của chồng nàng đang sống ở Bồ Đào Nha dưới một lý lịch giả mà các cơ quan tình báo Ðông Đức biết quá rõ.

Sau khi đã gợi lên dài dòng số phận của người cha và người chồng - cả hai đều được coi là quốc xã chính cống đáng được nhốt vào nhà điên - Hans thẳng thắn, không úp mở đề nghị với nàng cái ông ta gọi là “một bảo đảm tổng quát cho tương lai”.

Rất ung dung, thay vì chơi trò hỏi đáp, (Hans đã có tất cả các câu trả lời trong hồ sơ), ông đề nghị Maria làm việc, để “thay đổi lịch sử” của đất nước này. Ông đề cập ngay lập tức đến tư cách công dân, lưong bổng, bảo hiểm y tế, cung cấp lương thực, thực phẩm, nhà ở, và sự tăng tiến nghệ thuật. Như trong một cuốn phim, trong sòng bạc, con bạc đặt tất cả tiền còn lại vào của đỏ. Maria thuận tình chấp nhận tất. Nếu không làm thế, nàng sẽ phải sống chui, sống lủi qua các cầu, các phố, các lối đi ngoắt nghéo, trốn sang Tây Ðức để cuối cùng lại đứng trước các sĩ quan Mỹ và lũ này sẽ ném vào mặt nàng cả đống chứng cứ không thể chối cãi về quá khứ quốc xã của cha và chồng. Hoàn cảnh ở Tây Đức còn ngặt nghèo hơn; nàng sẽ bị tống từ một trại lính đến một nhà hát đáng sợ dành cho quân đội, không nơi nương tựa, không một sự bảo trợ. Con gái nàng không được chút an toàn. Nàng sẽ bị nghi ngờ, rình rập, quản chế. Nàng sẽ là mồi của những tên ma cô. Nàng tưởng tượng ra những mưu toan hủ hoá bất tận để đẩy nàng sa ngã. Bao nhiêu cảnh nhục nhã mới. Không một xu dính túi, sự tủi hổ bám dính vào tên tuổi mình. Trong lúc ở đây, Dymschitz, người phụ trách văn hóa của vùng Xô viết quản lý là “bạn” của nàng. Hans Trow xiết mạnh bật lửa, châm thuốc, nghịch với bật lửa. Nàng nghe ông nói với một vẻ mơ hồ khiến nàng an lòng:

- Cô từng là người tình của Dymschitz?

Nàng cuộn một lọn tóc quanh ngón tay trỏ.

- Ông muốn biết sao? Không. Tôi không hề ngủ với Dymschitz.

- Tốt, tốt, tốt.

Ông hắng giọng:

- Ðiều đó sẽ xảy ra…

Ðúng lúc đó, một người đàn ông bước vào buồng giấy. Hắn trạc ba mươi tuổi, đẫy đà, tròn trùng trục, tóc bết mỡ chải đầu, cổ sơ mi nhàu, áo gi lê kiểu cổ thiếu cúc. Hắn thấm mồ hôi trên trán bằng một chiếc mùi soa rộng kẻ vuông. Hắn lúng búng chào Maria như nói lời chia buồn. Hắn tìm ghế và kiếm được một cái sau đống hồ sơ, than, găng tay với ủng. Hans Trow giới thiệu viên phụ tá của ông: y phục nhầu nhĩ, ca-vát đen, một thứ dây đeo trên cổ áo sờn, trắng màu cháo lòng. Hắn trông giống như một người gác cổng ở Berlin thời tiền chiến. Tóc bết ghét, khiến cho hắn giống một xác chết vớt ra khỏi nước. Théo Pilla, không chú ý đến cô khách, bằng giọng không phấn khởi, hắn lẩm bẩm:

- Những cuộc thương thuyết bất tận, dai dẳng về lúa mì và than với những tên cầm đầu của CVJM, Christlicher Verein Junger Manner bắt đầu làm cho tôi kiệt sức…

Gã rút trong túi ra một tờ giấy xanh nhàu, dọn giọng nói:

- Anh có biết tên Dietrich Papecke không?

- Không. Hans trả lời, hơi bực vì bị làm gián đoạn.

- Tôi có nên nói chuyện phiếm với hắn một tý không, nếu không hắn sẽ ngả về phía Schewerin đấy.

Hans gõ ngón tay, sốt ruột, giới thiệu:

- Théo PilIa, Maria Eich.

- Cô là nữ diễn viên?

- Vâng, Maria nói.

Théo ngắm nghía người phụ nữ nhỏ nhắn, khăn quàng vai trên măng tô, tóc nâu gợn sóng, mượt dịu. Gã thấy lúng túng trước cô gái xinh đẹp. Hẳn là cô ta đang che giấu nỗi lo lắng của mình dưới cái vẻ lạnh lùng ưu tư. Trong khi Hans nói, Théo luồn một miếng các-tông vào chỗ cửa sổ đang lọt nước mưa. Gã kéo một góc áo vét lau nước.

Hans nói tiếp:

- Vậy chắc là cô không có quan hệ thân tình với ông ta. Cô nên biết chúng tôi biết tất cả. Tình cảnh cô độc của cô hiện nay…

- Ông nhầm rồi, tôi không cảm thấy cô độc.

- Nhưng…

- Không tôi không bao giờ cô độc.

- Xin lỗi?

- Đó là sự thật trăm phần trăm, Maria tiếp lời, tôi không bao giờ cảm thấy cô độc, không bao giờ!

Một thoáng phân vân, Hans Trow kìm nụ cười tự hỏi làm thế nào để có thể tiếp cận với cô ta, bẻ gãy tấm áo giáp kiêu hãnh của cô ta.

- Cô có biết vì lý do gì cô được triệu tập đến đây không?

- Không.

- Ý tưởng của chúng tôi có thể diễn đạt như sau: chúng ta phải xây dựng lại đất nước này với những con người tin cậy. Chúng ta không thể cho phép thời Weimar trở lại…

Mưa ngớt dần, chỉ có tiếng mơ hồ của nước chảy trong lòng máng. Théo Pilla máy móc xếp những miếng đệm cao su, nói:

- Chúng tôi không phải là những kẻ trả thù. Trái lại, chúng tôi nghĩ rằng nước Đức mới phải đạt tới độ trưởng thành, cường tráng bởi những nguyên lý mới. Và chúng tôi muốn rằng các nghệ sỹ kịch phải tỏ rõ một nhiệt tình chính trị, hiểu rõ quyền lợi của chúng ta, ủng hộ những nhân tố tích cực, chống lại mớ hổ lốn những tư tưởng phản động đang làm rối đầu óc mọi người. Cô có hiểu không?

Hans tiếp lời:

- Tinh thần, sự kiểm soát tinh thần… Cô hiểu không? Điều đó sẽ theo chiều hướng cô mong muốn và đồng chí Dymschitz mong muốn. Đúng không? Sự nghiệp giải phóng nước Đức được thực hiện bằng quân sự… nhưng ngày nay nó sẽ tự định đoạt vận mệnh mình theo biện pháp chính trị… Nhiệm vụ đó qua tay cô, qua tay chúng ta…

Théo đến ngồi cạnh Maria:

- Chúng ta xây dựng lại nước Đức đích thực. Sẽ không có người thất nghiệp, không có người bị tủi nhục, không có khiêu khích, không có tố giác lẫn nhau, nhưng chúng ta phải cảnh giác. Cô sẽ là một chiến sĩ, cô sẽ là người của chúng tôi. Chúng ta sẽ không xây dựng lại một nước Đức quân phiệt… Trong nước Đức kia, một nửa những tên tội phạm quốc xã đang chuẩn bị trả thù… Chúng đang ăn bích quy với các tướng Mỹ và sẵn sàng hò hét đòi công lý, tay vung cái tạp dề đồ tể của chúng! Trong hệ thống chính trị của chúng ta, chúng ta cần một đội tiền phong để ảnh hưởng và giáo dục các đồng chí của chúng ta, làm cho những con tim trở nên trong sáng, cung cấp việc làm, bánh mì và nhân phẩm… Cô phải giúp chúng tôi, cũng như cô phải theo lời Brecht. Cô sẽ là bạn tâm giao của ông ấy. Cuối cùng chúng ta sẽ rõ ông ta là ai!…

- Các ông nghi ngờ ông ta à? Maria nói, sững sờ.

- Thực ra, chúng tôi tuyệt nhiên không có điều gì chống lại ông ta. Chúng tôi chỉ muốn biết – và cuối cùng sẽ biết – ông ấy là ai. Ông ấy có thực là một “đồng chí” không? Ông ấy đã từng chọn Hoa Kỳ.

Théo ngừng lời, lấy ra một điếu xì gà nhỏ.

- Cô có một cháu nhỏ ở Tây Berlin…

- Cháu Lotte hiện đang sống với bà.

- Ở đâu?

- Trong khu vực Mỹ quản lý, bên kia Charlottenburg.

- Đúng, tôi có địa chỉ đây. Tại sao cháu lại ở phía Tây?

- Lotte bị hen suyễn. Người Mỹ có thuốc trị hen suyễn tốt.

- Vậy thì được, Hans nói. Bao giờ muốn cô có thể đi thăm con gái.

Ông mở cái tủ tường, lấy ra hai cái giấy để trong một hộp phấn, một tờ giấy thông hành bằng các-tông xám, có gạch chéo đỏ nhờ và một tờ biên lai lưu không.

Maria ký biên lai bằng bút máy của Hans. Théo nói:

- Từ nay cô là người của hội ta.

Hans thêm:

- Cô sẽ có một căn hộ và một lô riêng ở Nhà hát Ðức.

- Chúng tôi cần biết Brecht là ai… Ông ta nghĩ gì.

Maria ngước mắt, bối rối:

- Nhưng… nhưng…

- Cô chỉ cần tiếp cận Brecht. Rồi cô sẽ thấy. Ông ta sẽ đến tận lô tìm cô, cô chỉ cần mở cửa ra… Khi thì cô nghe ông ta nói, khi thì nêu cho ông ta vài câu hỏi. Cô thấy đấy, trước mặt là người Mỹ, là cuộc chiến tranh mới. Chúng đang chuẩn bị. Người ta muốn biết Brecht là ai. Ông ta đã sống ở California ngần ấy thời gian. Ông ta đã rời bỏ nước Đức, rời bỏ châu Âu từ rất lâu… Cô hãy tìm hiểu xem ông ta là ai. Tìm hiểu đi. Đó là một trí tuệ lớn, nhưng nó đã có thể thay đổi. Vị trí của ông ấy rất quan trọng. Trí tuệ vĩ đại của ông liệu có xứng với nhiệm vụ mà chúng tôi giao phó cho ông không, đó là điều chúng tôi muốn biết. Cô sẽ giúp chúng tôi chứ.

- Tại sao lại là tôi?

- Mọi người đều phải có một nhiệm vụ trong xã hội mới của chúng ta, để không cho những tội ác kinh khủng của quốc xã trở lại. Chiến tranh tiếp tục, Maria Eich ạ…

- Sống bên một con người vĩ đại chẳng có gì là tệ hại. Théo nói, châm lại điếu xì gà.

- Cô có còn ai đó nữa trong cuộc sống? Hans hỏi.

- Không có ai.

- Tốt…

Maria cúi đầu, bối rối.

- Nếu cô muốn có cà phê, đường, củi sưởi, chăn, thịt, bộ đồ ăn bằng bạc, một bồn rửa xinh xắn, xin cứ hỏi…

Théo đặt bút chì xuống.

- Không có chuyện cô lại là một người vô dụng trong xã hội của chúng ta. “Những con tim nồng nhiệt và trong sáng”, đó là thứ chúng tôi cần, Hans Trow nhắc lại.

- Có nhiệt tâm và thiện chí mọi việc ắt sẽ thành, Théo Pilla thêm.

Trước khi nàng đi khỏi buồng giấy, Théo Pilla đưa cho nàng một địa chỉ ở Schumannstrasse để nàng đến chiếu phổi. Bấy giờ bệnh lao đang lan tràn, thiếu sữa, thiếu thịt, nghèo đói.

Hôm sau, cạnh một con sông đào, trú mưa dưới tán cây lớn, Hans Trow phổ biến cho Maria về tình hình địa chính trị của Đông Đức và cuộc tái vũ trang khổng lồ và hối hả của Tây Đức. Ông rút trong túi ra một tài liệu chính thức bằng tiếng Anh, bản sao biên bản một cuộc hội thảo diễn ra ở tu viện Himmelrod trong vùng Eifel. Trong cuộc hội thảo đó bọn cựu sĩ quan quốc xã đã tiên liệu một cuộc tấn công tự vệ của Cộng hoà liên bang Đức đánh vào vùng Xô viết…

- Tấn công tự vệ… cô hiểu không? Maria?

Hans nói:

- Cả Berlin đi trong quần áo như rẻ rách! Thay vì những tấn than là vài tấm ván còm lấy từ sàn nhà của những Bộ cũ của Ðế quốc Ðức trong những lò sưởi hiếm hoi. Tất cả những gì liên quan đến than, xăng cộ, đi lại, đến lương thực, thực phẩm tối cần thiết đều tùy thuộc vào người Nga. Chúng ta lệ thuộc vào Nga… Matxcơva quyết định tất cả.

- Matxcơva có quyết định cả nhà hát của chúng ta không? Maria hỏi.

- Tại sao cô hỏi thế? Đó là may quá mức mong đợi từ tình hữu nghị vĩ đại và mới mẻ. Hans Trow trả lời cụt lủn.

Ngồi trên ghế băng cạnh Maria, Hans như là một giáo sư tinh tế đang giảng cho học trò mình thế giới phân chia thành những người thiện kẻ ác, rằng chiến trường ở ngay chỗ cô đang ở. Maria phải tin rằng cô đang ở giữa những đội quân tốt nhất, không được để đất nước lại rơi vào tay bè lũ tội phạm, cô phải giữ vững vị trí của mình trong cuộc chiến đấu.

- Cô đừng sợ. Các nghệ sĩ mang một trách nhiệm rất lớn trong công cuộc chống quốc xã. Họ đã khiếp hãi những tên SA[2] gào thét ngoài phố. Họ đã đầu hàng, rúc trong lô của họ, tự hoá trang. Một thế hệ những con rối, Maria, cô sẽ không là một con rối.

Một phút im lặng. Hans thầm thì như thổ lộ một tâm tình chợt nẩy ra: “Chúng ta luôn luôn là tù binh của tư tưởng tư sản. Ðiều đó sẽ thay đổi…”

Hans cũng nói về các hoạt động quân sự nhằm vào Ðông Berlin.

Giữa một nghệ sĩ chiến sĩ và nhân viên mới của cơ quan An ninh quốc gia chỉ có một bước. Maria đã vượt qua cái bước đó.

Cảm thấy rằng nhân viên mới của mình là một “con tim nồng nhiệt và trong sáng”, Hans Trow khoác chiếc áo đi mưa lên vai cô. Ông mỉm cười, ông cho cô xuống xe ở câu lạc bộ La Mouette.

❀ ❀ ❀

[1] Luftwaffe: Lực lượng không quân của phát xít Đức

[2] SA: Tổ chức bán quân sự của đảng quốc xã, giúp Hitler lên cầm quyền.