GIẢI GONCOURT CỦA THẾ KỶ[1]
Một Goncourt đáng nhớ
Ngày 21 tháng 10 năm ngoái, khi Ban giám khảo giải Goncourt đột ngột công bố tiểu thuyết Người tình của Brecht của nhà văn Jacques – Pierre Amette đoạt giải thưởng văn học danh giá nhất của nước Pháp – Giải Goncourt 2003 – tất cả nước Pháp đã ngỡ ngàng. Ngỡ ngàng bởi Ban giám khảo, để kỷ niệm 100 năm ngày ra đời của giải, đã vội vã công bố giải sớm hơn cả hai tuần so với ngày dự định chính thức, phá vỡ thoả thuận giữa các ban giám khảo các giải thưởng văn học của pháp (Femina, Goncourt, Viện Hàn lâm Pháp, Renaudot, Médicis) về thời điểm công bố. Theo thoả thuận, thì Goncourt phải công bố ngày 3 tháng 11, sau hầu hết các giải khác. Song ban giám khảo, do ngài Edmonde Charles-Roux làm chủ tịch, vì sợ rằng Goncourt rất có thể phải “theo đuôi” các giải khác trong năm kỷ niệm trọng đại bèn quyết định “xé rào” công bố đầu tiên, bất chấp sự giận dữ có thể thấy trước của các ban giám khảo các giải văn học khác. Và mọi chuyện xảy ra đúng như vậy. Nữ tiểu thuyết gia Régine Desforges, Chủ tịch ban giám khảo giải Femina ngay lập tức đã tuyên bố thái độ của Goncourt là “tồi tệ” ngay khi biết tin. Bà này nói: “Thật là một bè dối trá. Chúng tôi luôn tôn trọng thoả thuận này trong khi Goncourt thì lờ đi. Đó là những người nuốt lời, những người không bao giờ lo lắng về những hậu quả mà họ gây ra, những người đã bầu bán một cách vội vã lén lút”.
Nhưng ban giám khảo Goncourt cũng đã đưa ra lý của họ để biện minh cho chuyện nhanh chân chạy trước họ họ. Đó là việc “sẽ rất đáng tiếc nếu nhà văn được trao giải thưởng cao quý này, chỉ vì chuyện trình tự ngày tháng và xen kẽ gì đó, lại không phải là nhà văn xứng đáng nhất, bởi lẽ người ấy đã được chọn bởi một ban giám khảo khác. Chính vì vậy mà chúng tôi đã phải giành cho mình quyền tự do công bố trước sự lựa chọn của mình”. Sự kiện này đã gây ầm ĩ cho nước Pháp một thời gian, đánh dấu sự cạnh tranh bắt đầu trở nên dữ dội giữa các giải thưởng văn học của nước này.
Song, ngẫm đi ngẫm lại, lại thấy dường như đó là cách duy nhất mà ban giám khảo Goncourt có thể chọn lựa để vinh danh giải thưởng đặc biệt của anh em nhà Goncourt, giải thưởng được lập ra với mục đích duy nhất là tôn vinh “cho tác phẩm văn xuôi có trí tưởng tượng tuyệt vời nhất”. Sự lựa chọn năm 2003 của Goncourt cũng được coi như sự lấy lại cân bằng sau giải Goncourt năm 2002 với cuốn Những cái bóng lang bạt của Quignard. Nếu năm 2002, giải Goncourt chọn Quignard là tác giả hầu như chẳng được đại chúng để ý vì khó hiểu, cho dù trình độ sử dụng ngôn ngữ có tiếng vì điêu luyện, thì việc trao Goncourt cho Người tình của Brecht năm 2003 chính là biểu hiện một quan niệm văn học thức thời, bởi cuốn sách chắn chắc không bao giờ bị phê bình chê là khó hiểu, và còn có được một lượng công chúng rộng lớn.
Thật vậy, theo nhà xuất bản Albin Michel, Người tình của Brecht, sau khi được giải Goncourt đã bán chạy như tôm tươi với mức tiêu thụ từ 3.000 đến 5.000 bản mỗi ngày, trở thành best-seller, xếp trên tất cả mọi tiểu thuyết ở Pháp
Ai là Người tình của Brecht?
Câu chuyện được Jacques – Pierre Amette kể trong Người tình của Brecht diễn ra chủ yếu ở Đông Đức, ngay sau thế chiến thứ hai. Nhà văn đã tưởng tượng ra một mối tình giữa một bên là nhà viết kịch xã hội chủ nghĩa nổi tiếng người Đức là Bertolt Brecht, một bên là Maria Eich, một nữ diễn viên người Áo xinh đẹp, người đóng vai Antigone trong đoàn kịch Berliner Ensemble mà Brecht chỉ đạo ở Berlin, sau nhiều năm lưu lạc. Nhưng chính nàng lại là một nhân viên Stasi, cơ quan an ninh mật của Đông Đức, có nhiệm vụ do thám Bertolt Brecht, bởi “Người ta muốn biết Brecht là ai. Ông ta đã sống ở California ngần ấy thời gian. Ông ta đã rời bỏ nước Đức, rời bỏ châu Âu từ rất lâu… Cô hãy tìm hiểu đi. Đó là một trí tuệ lớn, nhưng nó đã có thế thay đổi”, như lời Hans, thượng cấp và sau này là người tình trong mộng của Maria nói. Vậy là Maria đã trở thành một người tình chính thức trong phòng ngủ, một diễn viên trong đoàn kịch và một điệp viên tội nghiệp, với mối tình thầm lén chôn kín trong lòng và vĩnh viễn chẳng bao giờ tan đi…
Câu chuyện có một khung cảnh lịch sử hấp dẫn. Văn của Amette là loại văn chương thuần khiết, giản dị, tiết độ. Đôi khi quá tiết độ đến mức gần như vô sắc. Nhiều đoạn tác giả chỉ viết vài chữ đã gợi ra cả một khung cảnh. Những trang tả cảnh tuyệt vời của Amette khiến ta liên tưởng tới tranh của Hopper, một loại tranh tuy được vẽ theo lối hiện thực song vẫn hết sức cách điệu và gợi nhớ đến chủ nghĩa ấn tượng. Những trang cuối cùng trong Người tình của Brecht, đoạn sau khi Maria sang Tây Đức, được viết đầy cảm xúc, đáng coi là tuyệt bút.
❀ ❀ ❀
[1] Thay lời giới thiệu.
