Ông ngắm nhìn hồi lâu các cánh rừng và mầu hung của chúng diễu qua.
Ðến dải rừng biên giới, Brecht xuống xe vào một trạm cảnh sát Ðức, gọi điện cho Nhà hát Ðức[1]. Vợ ông, Hélène Weigel đi quanh xe cho giãn gân cốt. Dưới một cái hố có chiếc xe bọc thép gỉ.
Một giờ sau, ba chiếc xe đen đến tìm họ. Những người mới đến gồm Abusch, Becher, Jhering, Dudow tất cả đều là hội viên của Liên đoàn văn hoá. Họ giải thích: cánh nhà báo đang đợi ở ga. Brecht nói:
- Như thế, chúng ta rũ được bọn họ.
Ông mỉm cười. Hélène mỉm cười. Becher mỉm cười. Jhering cười ít hơn. Dudow không cười.
Tay ôm bó cẩm chướng, Hélène Weigel đứng thẳng giữa đám chức trách. Y phục đen, mặt xương xương, mắt nhìn nghiêm nghị; tóc duỗi, bà tươi cười và chững chạc.
Bertolt Brecht bắt tay vài người. Những bộ mặt trắng. Những bộ mặt xám. Hai vợ chồng đứng im lặng giữa những quan chức của Liên đoàn văn hoá.
Mọi người có vẻ bị ấn tượng bởi Brecht với khuôn mặt tròn, tóc chải xoã xuống trán kiểu một hoàng đế La Mã. Cuối cũng đã được thấy nhà soạn kịch lừng danh người Ðức trở về Ðức. Sau mười lăm năm lưu đầy.
Khi tay nhiếp ảnh cuối cùng bị cảnh sát đẩy bật ra, Brecht đóng cửa xe và đoàn xe lăn bánh.
Brecht ngắm nhìn con đường trải nhựa dẫn tới Berlin.
Họ không vào thành phố mà đi sang một lối rẽ buồn tẻ, nhếch nhác.
Những hình vẽ tục tĩu trên tường, cây, cỏ, những con sông lớn bỏ hoang, những ban công lủng lẳng, những cây không rõ là cây gì, những mảnh đồ đạc lô nhô giữa cánh đồng.
Xe đi vào trung tâm Berlin. Những phụ nữ mang khăn quàng, đánh số các tảng đá.
Ông đã rời nước Ðức ngày 28 tháng 2.1933. Thời ấy cờ quạt và chữ thập ngoặc nhan nhản các phố. Hôm nay là 28 tháng l0.1948. Mười lăm năm đã nặng nề trôi qua. Ngày nay xe cộ phóng nhanh, vượt qua các xe tải Xô viết, các khách bộ hành hiếm hoi, ăn mặc tồi tàn.
Brecht hạ kính xe, yêu cầu tài xế dừng lại. Ông xuống xe, đốt một điếu xì gà, ngắm nhìn cảnh đổ nát. Im lặng mênh mang. Những bức tường thành trắng, những cửa sổ đen nhẻm, vô số công trình đổ sập. Mặt trời chiều, gió; hàng đàn bướm lạ; những cỗ pháo bị phá hỏng; một cái lô cốt.
Brecht ngồi xuống một phiến đá, nghe người tài xế nói: nếu các nhà tài chính bắt tay vào đây thì người ta có thể xây dựng lại thành phố nhanh hơn. Brecht nghĩ: Phải, chính các nhà tài phiệt đã đánh sập thành phố. Ông lên xe, những bức tường in bóng từng vệt trong xe.
Những cây số dài đổ nát, những mảng kính vỡ, những xe bọc thép, những đập ngăn, những người lính Xô viết trước những con ngựa nhỏ thó và hàng dây thép gai. Một số nhà trông như những cái hang. Mái sập, chỉ còn tường vây như những miệng núi lửa; những vũng nước rộng, lại những đống đổ nát, những khoảng đất trống mênh mông, đôi chỗ một số khách bộ hành tụ tập quanh một trạm dừng xe điện.
Qua cửa sổ, nhân viên khách sạn Adlon nhìn ông tới.
Trong căn phòng lớn, Brecht bỏ áo choàng, áo vét. Ông tắm, chọn một cái sơ-mi trong vali. Dưới bốn tầng lầu đã là đất Ðức.
Có diễn văn chào đón trong phòng khách của khách sạn. Khi người ta cám ơn ông đã có mặt ở đây thì Brecht lơ mơ ngủ. Ông nghĩ đến một chuyện cổ tích Ðức rất xa xưa mà ông đã đọc hồi ở trường trung học Augsbourg và nhớ lại trong những ngày lưu trú ở California. Một nữ nhân viên phục vụ thấy một hồn ma quen thuộc ngồi cạnh chị, bên lò sưởi. Chị dành cho nó một chỗ nhỏ, chuyện trò với nó những đêm dài mùa đông. Chị gọi nó là Heinzchen. Một hôm chị yêu cầu nó hiện nguyên hình. Heinzchen từ chối. Cuối cùng sau nhiều lần nài nỉ, nó động ý và bảo với chị phục vụ xuống hầm rượu với nó. Chị nhân viên cầm một ngọn đuốc, đi xuống hầm. Trong một chiếc thùng tô nô để mở, chị thấy xác một đứa trẻ ngập trong máu. Quả là, nhiều năm trước, chị nhân viên đã bí mật sinh một đứa con, bóp chết nó và giấu trong một chiếc thùng.
Hélène Weigel đập nhẹ vai Brecht, đánh thức ông khỏi cơn mơ màng, đúng hơn là khỏi cơn suy tưởng. Ông tỉnh lại và nghĩ Berlin là một thùng máu; nước Đức từ thời niên thiếu của ông, giữa cuộc thế chiến năm 14, cũng là một vũng máu và ông là hồn của Heinzchen.
Máu đã đổ trên đường phố của Munich, của nước Đức hiện đại, tiếp nối những suối máu đã đổ trong các chuyện cổ Đức. Ông trở lại căn hầm, với lý lẽ giản đơn của mình: từ nay, ông muốn đưa đứa trẻ ra, dạy dỗ nó, rửa sạch bằng nước lạnh chỗ máu vẫn còn lênh láng trên nền hầm. Goethe đã làm như thế bằng tác phẩm Faust; Heine bằng tác phẩm Về nước Đức; vết máu ngày nay to rộng hơn bao giờ hết; bà mẹ Ðức đã gần chết ngạt.
Qua cửa sổ, ông thấy những người phụ nữ đi giầy thô đánh số các tảng đá. Không còn phố xá, chỉ có những con đường, và mây.
Sau đó, trong phòng khách của câu lạc bộ Liên đoàn văn hoá, Dymschitz đọc một diễn từ ngắn ngủi và khôn ngoan.
Brecht thích thú nhìn Becher, Jhering và Dudow. Bộ ba này so le và ngộ nghĩnh làm sao. Qua khói thuốc, ông nghĩ: Trước mặt ông là những con người có sứ mệnh dẫn dắt Đông Đức đến với những ý tưởng vĩ đại của Tình hữu nghị nghệ thuật. Hai trong bọn họ từng là bạn của ông thời thanh niên. Từ đó, họ trở thành “những đồng chí”.
Hãy tưởng tượng ba người trong phòng lớn của câu lạc bộ La Mouette, áo khoác sẫm mầu, sơ-mi trắng, ca-vát lấm chấm, y phục của họ cắt may bằng vải bông Xô viết gớm ghiếc. Dymschitz đọc ba mảnh giấy xám. Ông ta tinh tế như một giáo sư đại học đã được đề bạt hiệu trưởng, đang lo giám sát liên đoàn của mình và cũng để mê hoặc các phụ nữ trẻ.
Cạnh ông là Johannes Becher. Ông này chẳng thay đổi gì cả. Cặp kính cận thị tròn. Ông ta vẫn giữ vẻ dịu dàng, dễ mến. Becher cũng nhớ lại anh thanh niên Brecht, gầy gò, bất mãn, mũ sùm sụp trên đầu, xì gà đen trên môi. Chân gác trên ghế, đang đọc, mà đúng hơn là đang vò nhàu những tờ báo Berlin, hài lòng vì đã nhanh chóng vớ bẫm tiền nhờ vở Opéra bốn xu. Brecht đã học “Kinh tế học thời chiến” trong một quyển sách nhỏ, bìa các-tông xanh, đi dạo với những hình vẽ giải phẫu học, muốn mua một cái rìu để bổ vỡ sọ những kẻ đang điều khiển sân khấu lớn Berlin. Ông ta chạy theo tầu điện, trèo lên nóc nhà hát với mỗi tay mang một vũ nữ. Ông ta trình diễn trước công chúng những cuộc đấu tranh xã hội lớn lao. Vậy thì vấn đề là gì? Ông ta chưa có thì giờ đọc Mác, nhưng lại tin tưởng sắt đá vào chủ nghĩa Mác, như nơi hội tụ khổng lồ những ý tưởng cho mọi kịch bản. Và Becher, trong lúc Dymschltz đọc diễn văn đón mừng, đã tự hỏi trong thâm tâm: liệu hôm nay, lão già Brecht có giấu một cái rìu dưới áo khoác. Để bửa sọ các nhà văn chính thống của Cộng hòa dân chủ Ðức…
Johannes Becher, người đã trở thành phụ trách cao cấp về văn hoá của khu vực, thì nhớ tới cái măng-tô da hết chê của chàng thanh niên Brecht. Ông ta tự hỏi: Không biết ngày nay da của Brecht có đủ dày để đương đầu với các “đồng chí” chuyên gia về quan điểm mác xít, những “chuyên gia” đang lãnh đạo cái Liên hiệp đáng sợ của các nhà văn.
Hélène Weigel cũng đang nhớ lại Becher hồi trước. Với bà, ở Johannes có gì thay đổi chăng thì là cái lưng thẳng đuỗn và sự chăm chút thân mình cho xứng với một sĩ quan. Ngày xưa, hắn hay phì hạt hạnh nhân vào tóc các cô diễn viên khi hắn nằm dài lười biếng trên võng. Hélène đã từng nghĩ mình có thể ăn ý với Becher hơn là với Brecht.
Herbert Jhering đọc một diễn từ ngắn. Ông ta xanh xao hơn, đầu tròn nhẵn thín, cái nhìn như mắt chồn, cô độc, tỉnh táo, tinh tế. Ông ta lật giở những tờ giấy, đọc những dòng chữ tròn, nhỏ của ông ta một cách lịch thiệp và ngắc ngứ: Bài diễn văn đầy những công thức dễ dãi khoái tai.
Brecht nhớ lại xưa khi, ông đọc những bài phê bình đao to búa lớn của Jhering như người ta nghe những lời chẩn đoán của một thầy thuốc được mến mộ. Lúc đó Jhering đã là một nhà phê bình có uy tín và đáng sợ.
Về già, ông ta có dáng một nhà ngoại giao. Nhưng cái nhìn đã mất vẻ sắc sảo. Ông ta không phải chầu chực lâu trong các văn phòng để được tiếng đã tẩy trừ ảnh hưởng quốc xã. Người ta đã thiếu thông minh khi xây dựng lại chính sách giáo dục đại chúng. Khi ông ta đọc lời ca ngợi Brecht bằng một ngôn từ khoa trương thì không khí trong phòng vẫn lạnh ngắt. Ông ta kết thúc diễn văn bằng giọng trầm trầm, bình thản và dịu dàng. Rồi ông ta đặt tay lên vai Brecht để nhắc Brecht nhớ rằng ông đã đi cùng Brecht ngay tự buổi ban đầu. Từ bàn tay mình, ông ta đã chạm đến cái chỗ thiêng liêng trong thời trai trẻ của họ. Còn một diễn văn nữa.
Hélène Weigel nghe, suy nghĩ và hơi mệt mỏi. Bà nghiêng đầu về phía Brecht, nói nhỏ:
- Cái người to béo, mũ cầm tay là ai vậy?
Bà chỉ một người phục phịch, trán hói, đẫm mồ hôi, áo vét chật, khuy cài xộc xệch. Ông ta có những khuy cổ tay áo to tướng như của những chủ hiệu tầm thường. Ông ta đứng thẳng đuỗn như đang được thấy đức hạnh Ðức tỏa sáng loà căn phòng.
- Dudow! Tên Dudow mạt hạng đó! Brecht trả lời.
Slatan Dudow cũng đã làm việc ở Berlin những năm 20. Dudow cũng là bạn ông thời hoàng kim. Từ Grande Bringue, từ Berlin kỳ diệu, đám con gái dễ dãi, những thú vui nơi đầu ngón tay đếm tiền mặt rút từ két bạc của những nhà hát sắp phá sản.
Gã Bungari này đã soạn kịch bản cho phim Kuhle Wampe khoảng 1926 hay 1927. Hắn đã chỉ cho Brecht năm 1932, tại Matxcơva, khi thành phố đã khuất phục dưới sự giám hộ của cảnh binh. Brecht nghĩ: Phải đem tới cho công chúng thứ nghệ thuật nghiêm chỉnh, chờ cho những cái đầu dịu dần đi và thích nghi với nghệ thuật mới… đó là thử thách đầu tiên để dành lấy sự tín nhiệm về chính trị.
Ông mỉm cười với Dudow. Mọi người vỗ tay hoan hô khi Becher ôm hôn Weigel và Brecht.
Vang trắng được dọn ra.
Sau đó, ở Adlon, chuông điện thoại reo (chiếc máy điện thoại to đùng và cổ lỗ hình như là của thừa của quân đội Xô viết). Weigel trả lời điện. Mọi người đều muốn được gặp Bertolt: đó là Renn, Beckev, Erpenbeck, Luckács.
Môt chú bồi tầng mang ra một khay điện mừng. Sau khói thuốc lá, Brecht nhìn hài hước và bình thản.
Đêm xuống.
Brecht ngồi một mình trong phòng. Ông ngắm tấm giấy thông hành mới của mình.
❀ ❀ ❀
[1] Nguyên văn: Deutsches Theater
