Thất bại tương đối của các đêm diễn Antigone đầu tiên đã làm mờ hình ảnh của Maria Erich. Brecht thay đổi sự phân vai cho vở Urfaust, giao cho nàng một vai mờ nhạt. Ông dành nhiều thời gian cho Kathe Rulicke.

Cô diễn viên trẻ này còn làm việc trong ban biên tập phụ trương văn học của ờ Tin tức nước Đức dưới sự lãnh đạo của Stephan Hermlin. Cô ta rất duyên dáng.

Hai cảnh binh hậu cần của thị trưởng mới của Berlin tìm đến Brecht giữa buổi diễn tập.

Họ mời ông lên một chiếc Mercedes cổ màu xanh đen: những cây sồi, bạch dương, cây thông, cây thích, thợ nề, xưởng thợ diễu qua kính chắn gió.

Họ vào một nhà rộng; Brecht lên cầu thang; có một phụ nữ mặc đồ nâu, tóc búi tháp tùng. Ông vào phòng giấy của thị trưởng. Hàng chồng truyền đơn. Trên tường ốp gỗ treo ảnh lồng kính của Ulbricht ở Matxcơva, bên cạnh Stalin.

Ra khỏi cuộc nói chuyện, Brecht kể lại:

- Ông tị trưởng không chào khi tôi đến cũng như khi tôi về. Ông ta để hai người cộng sự tiếp chuyện. Ông chỉ nói những lời khó hiểu vê một số dự án bấp bênh của tôi, theo ông thì sẽ phá hoại những gì hiện có. Chắc hẳn là Ackerman, Jendretzky đã gièm pha Kammerspiele[1]. Có cả những biện pháp tiết kiệm nữa. Người ta đã làm cho tôi chối tai vì cái kiểu làm ăn tiểu tư sản này: “Phải dành cho mỗi uỷ viên nhân dân một lô xem hát riêng”.

Ông nói thêm:

- Tôi cảm thấy bị vấy bẩn, gần như bị hạ nhục. Lần đầu tiên tôi cảm thấy hơi thở nồng nặc của tỉnh lẻ.

Brecht ngày càng tỏ ra cáu bẳn. Ông gây sự với mọi người một cách bất công; điều này chẳng giống ông chút nào.

Muốn di chuyển trong Berlin ngày càng phải có nhiều thứ giấy tờ. Ông bình luận các sự việc với một sự châm biếm cay độc. Maria ghi vội vào sổ tay khi ông vừa quay đi. Giao tiếp xã hội, thái độ, vui chơi, thành công, những bữa ăn, những câu hỏi, tương lai: tất cả đều trở nên u ám.

Ngay cả các bà nội trợ của Berliner Ensemble cũng thì thào to nhỏ. Rồi ông ngã bệnh rất khó hiểu, không tham dự được Đại hội các nhà văn. Ông gửi thư cho Chủ tịch hội. Ông đi Rostock, có Kathe Rulicke, Klaus Hebalek và Peter Patzlich đi cùng. Ở Rostock, họ theo dõi sát những buổi diễn tập cuối cùng vở Don Juan do Benno Besson đạo diễn. Kathe hăng hái, tham gia các cuộc tranh luận, tham luận, tỏ rõ lập trường rất được tán thưởng. Brecht thấy nàng không chỉ là một nữ diễn viên xinh tươi mà còn là một người cộng tác thông minh. Một cú điện thoại đã báo cho Maria biết mọi tình hình.

Thắng lợi của vở kịch phóng tác Don Juan của Molière làm cho Maria rơi vào một thời kỳ thất sủng. Nàng chỉ còn là một đồ chơi tình dục đặt trên bàn đầu giường của ông chủ lớn. Nàng là đồ chơi của một tên ma cô! “ma cô!”… “Ma cô trí thức” cũng vẫn là ma cô: Những từ ngữ dù là thô tục nhất cũng không che chở được cho nàng khỏi nỗi thất vọng mênh mông ngày lại ngày khứa vào tâm hồn nàng.

Nàng thường rời bỏ lô của mình trong nhà hát, lang thang dọc bờ sông Havel. Nàng hút thuốc lá để tỏ ra không kém ai. Nàng đã hình dung đời nàng ở Berlin với những hình ảnh say lòng. Nàng ước lượng hậu quả của những trò xảo trá của báo chí nhằm dựng lên hình ảnh một Brecht theo chủ nghĩa cải lương. Nàng cũng tham gia vào chiến dịch ấy tới tấp gửi những báo cáo, nàng cố gắng cung cấp cho Hans Trow những tin tình báo ngày càng cụ thể. Trước đây vài tháng, Maria còn coi Berliner Ensemble là một băng gồm những kẻ vui nhộn khá ngây thơ tưởng rằng có thể giáo dục được quần chúng bằng hoạt động sân khấu của mình. Nay nàng làm u ám hơn tình hình. Nàng nhấn mạnh những xung đột, những lời huyênh hoang, chủ nghĩa lạc quan tếu của những người thân cận với Brecht. Nàng thích thú cung cấp những bí mật cho cơ quan tình báo, bôi nhọ những nhân vật danh tiếng. Thiên hạ xem nàng là con rối ư? Hãy đợi đấy… Những báo cáo sắc bén, cụ thể của nàng biến Brecht, những hoạt động của ông, những cuộc nói chuyện của ông thành những mưu đồ tính toán công phu nhằm dùng biện chứng pháp để kiếm đặc quyền đặc lợi của một tên hưởng lạc tiểu tư sản. Nàng mô tả ông đứng trên diễn đàn, tự hỏi làm cách nào để tán tỉnh cho được các quý phu nhân có địa vị cao sang, làm thế nào để lừa mị được các nữ lãnh đạo của Liên hiệp các nhà văn? Nàng cung cấp cả một số bản nháp thơ, trong đó Brecht thú nhận ông đã cạn kiệt cảm hứng, trong đầu ông chỉ còn sự trống rỗng…

Hans Trow khó chịu khi đọc những báo cáo ây. Ông xếp riêng ra, càng đến Berliner Ensemble nhiều hơn với cớ này hoặc cớ khác để xác minh lại. Ông la cà trong phòng giấy của ban quản trị, nghe ngóng. Ông đến Viện hàn lâm mỹ thuật Đức, Kochplatz. Những kịch sĩ già nua mà bản mặt may mà thoát khỏi những cái áp phích bị nhậy cắn, lại phàn nàn về những phương pháp của Brecht. Người ta vạch ra những hợp đồng Brecht đã ký với môt nhà xuất bản phương Tây, cùng với các kiểu cách gợi dục bê bối hết sức trong con mắt các chiến sĩ đức độ của phong trào giải phóng vô sản.

Một nữ diễn viên đến từ Ba Lan, bận áo pull thuỷ thủ, tóc dài xoã vai, một buổi chiều vào lô của Maria và hỏi:

- Chị từng là tình nhân của Brecht à?

- Tôi vẫn là người tình của ông ấy.

- Người ta bảo ông ấy có nhiều nhân tình, bây giờ vẫn có nhiều nhân tình…

- Phải.

- Chị có lừa dối ông ta bao giờ không?

- Không…

Cô ta tuyên bố liền:

- Tôi có thể ngủ với bất cứ ai. Điều đó như nhau tuốt. Cho một ông già hay một thanh niên mân mó, tôi cóc cần. Miễn là họ cho tôi tiền. Xét cho cùng tiền là cái duy nhất để xét xem một người có hám mình không…

- Tôi thấy điều chị nói tệ hại quá.

- Chị sẽ hiểu điều đó khi chị vào sáu tấm, ròi bọ ăn ruỗng, bàn trang điểm của chị là quan tài của chị đấy. Chị đã có bao nhiêu nhân tình? Chắc phải chen chúc ngoài cổng.

Và nói thêm:

- Chị có con chứ?

- Có.

- Tôi cũng vậy. Và tôi đến vãi tè ra khi phải đem thằng nhỏ của tôi vào một xã hội mà tôi coi là cũ rích, tàn tạ, hợm mình với những khẩu hiệu ngớ ngẩn.

Ngay chiều đó, lẽ ra đến với Brecht ở câu lạc bộ La Mouette, Maria đi dạo dọc bờ sông Spree. Những chiếc sà lan, những dải sáng từ các phố khác, nỗi điên khùng sống không ôm ấp. Tình cảm cháy bỏng.

Nàng mơ ước được tắm trên một hòn đảo Hy Lạp, được về với bố mẹ. Các cụ đã trở thành những lão ông, lão bà nhỏ thó, trung thực, ngồi sưởi ấm trên những ghế dài. Nàng tự nhủ bước chân nàng sẽ không để lại dấu vết, bóng nàng sẽ ngắn lại trên những bức tường, tâm hồn của nàng tràn ngập hư vô và gió. Nàng muốn những gợn sóng lấp lánh lan xa đến vô tận để không còn ý thức được gì nữa, để trở thành rong rêu. Nàng tìm chỗ ẩn mình tránh một trận mưa rào. Nàng nghe mưa rơi đúng y như nàng đã nghe tại những quả đồi có rừng che phủ chunh quanh thành Vienna. Một cái cửa cũ gọi lại mảnh vườn thời niên thiếu. Má nàng cảm thấy khí lạnh của rừng. Một máy phát điện cũ, lỗ chỗ gỉ là bạn đồng hành của nàng trong một thời gian. Nàng tự hỏi: Liệu Brecht có một tâm hồn? Một tuổi thơ? Ở ông, nàng không thấy một dấu vết nào.

Phương Tây và những khu vực đồng minh ấn hành những thông cáo đầy đe doạ. Hoạt động tuyên truyền điên cuồng, gay gắt, tàn nhẫn. Báo chí Tây Đức lao vào tấn công các nhà lãnh đạo của Pankow[2], Nhà thờ Thiên chúa giáo, nhất là phía Munich và Rome, đổ thêm dầu vào lửa. Những trận bão tuyết không còn che giấu các lần cất cánh hạ cánh của máy bay quân sự. Lý luận xã hội chủ nghĩa bị các tay viết xã luận ăn lương Mỹ chế giễu. Ở Đông Berlin, trong các bộ, các nhóm công chức ngang nhiên tỏ rõ thái độ hung hăng đáng ngại. Người ta tranh luận không dứt xem lý luận nhận thức có còn được tôn trọng trên sân khấu Đức? Người ta tăng cường đám người bám đuôi, bóc thư tín, đặt máy nghe trộm điện thoại… Maria thấy mình rất hữu dụng trong cuộc vận động rộng lớn phục hồi chính trị và dấy lên đà hứng khởi cách mạng này. Với “một con tim trong sáng, ngày càng nồng nhiệt”, nàng hiến mình cho nhiệm vụ và tỏ ra thành thạo trên giường cùng với Brecht, trao thân, từ chối, hiến mình và hăng hái ghi nhận mọi chuyện nhỏ nhặt nhất của ông.

Công việc do thám làm cho tâm trạng nàng sảng khoái, cho nàng niềm vui kỳ lạ. Nàng thích thú, cay cú góp phần mình vào nhiệm vụ tố giác. Khi nghe những con sáo hót gần bếp, qua cửa sổ mở rộng, nàng thấy mình đồng điệu với chúng: Chúng tố giác lẫn nhau, truyền từ cành này sang cành khác. Bản chất của nhà nước, bản chất công việc của nàng, Thiên nhiên lớn hoà đồng theo một đà chung: Danh dự… niềm kiêu hãnh… Đức hạnh… những con sáo… những phích tình báo của nàng mang lại niềm vui cho quốc gia mới này. Lịch sử, con người, những con chim vừa thanh toán thế giới cũ thối nát vừa ca hát. Và hót ca mừng sự ra đời của trật tự mới trên sự đổ nát của trật tự cũ.

Nàng cảm thấy mình là con sáo trong bầy sáo.

Brecht phân thân giữa ba nữ diễn viên xinh như mộng. Phấn khởi thấy Maria vui vẻ, ông không ngừng tặng nàng những quà biếu nhỏ. Ông dậy sớm, vừa hát vừa đun trà. Một sáng ông báo với nàng là sẽ mời nàng qua nghỉ cả mùa hè tại nhà ông ở Buckov. Maria ghi tin đó cả ngày tháng, chuyển cho Hans Trow. Những tin tình báo đó đều đến Bộ An ninh nhà nước.

Một viên tuỳ phái vào buồng giấy rộng, sáng sủa, hình tròn của tướng Orlow (bí danh). Ông nặng nề đứng lên, càu nhàu cầm tập biên bản. Tiếng dập chân. Ông hất tay cho người tuỳ phái ra ngoài. Cửa đóng lại, ông xé phong bì công văn, rút tờ giấy trong ruột ra, bĩu môi đọc lướt: “Sự suy đồi của phương Tây”, toàn những chuyện kiến nghị của lão Brecht. Ông đọc nhanh, rồi gọi điện thoại đến Otto Grotewohl, Ministerpraesident[3]. Ông đang nắm được chứng cớ về trò chơi nguy hiểm của Bertolt Brecht? Brecht nào? Một đối thủ của nền chuyên chính vô sản. Một tên gây chia rẽ trong một nhà nước đang cần thống nhất hơn bao giờ hết để đối mặt với sự xâm lăng đế quốc của bọn Mẽo. Trong thâm tâm, ông thích được nói chuyện với tướng Clay hơn là buộc phải đọc những báo cáo về Brecht và ban kịch của lão.

❀ ❀ ❀

[1] Đức ngữ trong nguyên bản, chỉ nhà hát.

[2] Pankow: Trụ sở cũ của chính phủ Đông Đức.

[3] Đức ngữ trong nguyên bản: Otto Grotewohl là Thủ tướng Cộng hoà Dân chủ Đức từ năm 1949