Đôi lần sau những buổi diễn tập vở Antigone, Brecht đi về phía nhà Bảo tàng Markisches cho đỡ tê cẳng. Ông quan sát những biến đổi trong công viên, tán lá non chua, những con đường rợp bóng, cành cây gẫy. Ông tư nhủ sự biến đổi trong xã hội phải là một động thái cũng vui vẻ như sự biến chuyển của thiên nhiên theo mỗi mùa.

Ông nhớ lại con đường ông yêu thích ở Svendborg, miền nam Đan Mạch. Mặt đường láng xi-măng không kín, dẫn đến một bãi biển gió quét phẳng lì và câu hỏi bí ẩn về vẻ đẹp của các cồn cát. Những năm lưu vong đầu tiên giữa 1933 và 1939.

Ông náu mình trong một cái hõm, nhai một ngọn cỏ. Một đám mây bay tới, nhuộm tím một phần mặt biển; tiếng nổ giòn của một xe ca phía xa, rồi những đám mây khác từ biển Baltic bay qua rất chậm; những con bướm nhởn nhơ bay lượn giữa những bụi kim tước. Những con mòng biển chí choé quanh một túm lông vũ bị gió đánh tơi tả. Bầu trời rộng hơn, trong trẻo, báo trước một sự thay đổi thời tiết.

Ông nhớ lại những tháng đầu tiên bị lưu đày ở Đan Mạch, thời gian này được đánh dấu bằng hai sự kiện vui: mua được một ngôi nhà lợp rơm xinh xinh, trông ra bờ biển làng Svobostrand và nhất là năm ấy ông đã làm quen với cô nàng bốc lửa Ruth Berlau, vợ một nhà công nghiệp giàu có ở Copenhague. Cô ta đã lập ra một nhà hát cho thợ thuyền cộng sản. Thời kỳ của những dạ hội giữa rừng thông, giữa tiếng nô đùa của trẻ em, những ly rượu nâng lên, chiếc bàn dài bằng gỗ sồi đặt trên cỏ, những “dân tộc anh em”, những người bạn từ Matxcơva về, những bài hát trong men rượu. Trên bờ cát của Svobostrand ông đã vừa hát vừa đệm đàn ghi-ta, uống rượu trắng bên gốc mận, nâng váy của cô nàng tóc hung tuyệt vời này lên, lơ đãng kéo sợi chun nịt vú của nàng.

Hélène Weigel nấu mứt mận, làm bánh ga-tô để cố quên sự có mặt của Ruth. Brecht đẩy Ruth áp vào một thân cây. Họ làm tình trong mùi nhựa cây. Sau đó họ tán chuyện. Về cái gì? Về Hitler và lũ tay sai. Ở Berlin người ta nói hoà hình nhưng chỉ cần trông thấy bốc khói từ những ống khói của nhà máy nấu thép Krupp, thấy hàng nghìn tấn bê tông đổ giữa đồng để làm xa lộ, thấy những xưởng lắp máy bay Stukas là hiểu rằng chiến tranh sẽ lâu dài. Sáng sáng, bên bếp lò Brecht vẫn dũng cảm hoạt động văn chương. Ông viết “thơ-truyền đơn”, sáng tác những bài ca Đức, vừa làm vừa gảy gảy ghi-ta.

Ðối mặt với cuộc chiến tranh, đầu óc kiên nghị của Brecht, ngôn từ ngộ nghĩnh của ông, cơn khát dục tình của ông, cái cách làm cho đệm giường rên lên cót két giữa hai lần tắm táp, cái áo vét đen, chiếc sơ-mi xám, những cuộc đi dạo bằng ô tô giữa những bãi cỏ rộng dọc bờ biển, tất cả làm cho ông thành một anh hùng.

Hitler tuyên bố ầm ĩ, rao giảng, tống dân tộc vào quân ngũ, mỗi ngày mỗi hối hả. Brecht gõ máy chữ liên hồi. Những “bài thơ-liên thanh”. Cuối cùng cuộc chiến đấu lớn đã nổ ra. Phương cách vĩ đại, chưa từng thấy, mới lạ của ông là dùng tiếng Đức để ngăn chặn những cuộc biểu tình, những cuộc diễu hành của những đôi ủng, những biểu ngữ, những khẩu lệnh của bọn quốc xã gào thét trong im lặng vô tình của các sân vận động.

Từ sáng sớm, mình trần sát xà phòng, Brecht đã nói với Ruth Berlau về cách tập hợp giai cấp công nhân chống lại “bè lũ tội phạm”.

Buổi chiều, chụp ảnh trên thềm tam cấp và trên xe, dưới gốc mận trước bàn trong vườn. Ruth Berlau, giầy cao gót nhọn, đi lại trong buồng giấy của chủ nhân. Bên ngoài, Hélène Weigel thu dọn bát đĩa. Cát-két sụp xuống một bên mặt rất giống lưu manh, từ ngữ hùng hổ, Brecht lại thao thao bất tuyệt. Thỉnh thoảng Brecht lại đái vào cái lò than góc vườn. Ông dập tắt chủ nghĩa quốc xã như dập tắt than hồng, chỉ bằng cách mở cửa quần. Ðó là kiểu tuyên bố ông thích làm trước phụ nữ. Đám phụ nữ, kẹt giữa vui thú, sững sờ, lo âu đã tự hỏi: chủ nghĩa quốc xã phải chăng cũng là một trường hợp tình thế, một dịp mà ông chờ đợi để chứng tỏ sự thông minh của mình.

Thường khi, về buổi tối, ông bốc lên. Ông phá ra cười, dồn dập nêu ra những mẩu chuyện gay cấn làm cho khách mời và gia đình bối rối. Ông nhìn cử toạ bằng cái nhìn sắc nhọn, giọng nói vô thanh điệu, đọc những lời hiệu triệu, những diễn văn của công nhân, những bài dài lê thê về sự cần thiết phải tuyên truyền, gào lên để nghiền nát những thánh lễ của quốc xã. Lát sau, ông chuồn theo phía sau nhà qua một lỗ hổng hàng rào, chạy theo Ruth Berlau. Nàng đợi ông trong xe, sơ mi tuột cúc.

Hitler, kẻ mà ông gọi là “gã thợ sơn” và bè lũ ngớ ngẩn của y có lẽ nào lại không bị quét sạch bởi niềm vui trần thế có sức lây lan như thuốc súng, bởi sự chói lòa của những vần thơ của ông? Ông tung những bài diễn văn qua mái nhà rơm, cho bay tán loạn trong gió, cuốn theo những dải mây dài êm ả từ biển Baltic đến Liên bang Xô viết.

Đám xú uế nâu xám sẽ bị ngọn gió cảm hứng của ông cuốn đi. Đơn giản là như thế, không cưỡng được, dĩ nhiên.

Trở lại ngôi nhà mênh mông giá lạnh ở Weissensee, ông nghe thấy tiếng Maria. Nàng xếp dọn quần áo, lặng thinh. Ông mở hé cửa. Maria ngủ hay vờ ngủ.

Brecht pha trà trong bếp. Ông trở về phòng mình. Không khí lạnh hơn. Ông nằm dài trên chăn nệm. Tấm rèm đính quả tua, lò sưởi ốp đá hoa cương, những thử nghiệm sân khấu của ông, những ghi nhận của ông về Antigone, về vỡ Cái vò vỡ của Kleist[1], những quyển vở, những bút chì vót cẩn thận. Tất cả những ghi chép ấy, Maria đã cẩn thận chụp lại.

Ánh sáng của ngọn đèn nhỏ phản chiếu trên thành giường sơn trắng. Tiếng chuông trầm đục nhắc ông rằng Svobostrand gần như là một hòn đảo không thể thay đổi, đắm mình trong sự khắc khổ thần học của nó.

Thỉnh thoảng, Maria gõ vào cánh cửa kép, hay đúng hơn là gãi vào. Máy ảnh, một chiếc Zirko mà Maria dùng để do thám Brecht, được giấu dưới lần lót bằng len của chiếc vali.

❀ ❀ ❀

[1] Heinrich von Kleist: nhà văn Đức (1777-1811)