Thời gian Maria làm quen với các phòng diễn tập của Nhà hát Ðức, xếp dọn nhà cửa. Nàng dự tất cả các bữa ăn với các kịch sĩ xung quanh Brecht ở câu lạc bộ La Mouette. Hans Trow, đêm lại đêm, lút đầu trong đống hồ sơ trung tâm Matxcova chuyển tới. Ông trèo lên tầng trên cùng của tòa nhà, đi theo một hành lang hẹp dần, đến một phòng nhỏ dưới mái chỉ riêng Hans có chìa khoá. Bên trong, tường dán giấy màu loang ẩm, thạch cao sứt sẹo, một máy thu thanh cũ, từng chồng, từng chồng hồ sơ bằng tiếng Nga. Hans xê dịch, mở ra, đọc lướt hoặc xếp vào một tủ sắt.
Nhiều đêm dài, Hans Trow ngồi trên ghế đẩu, tra cứu, sắp xếp, lần giở, ghi chép, găm lại những công văn từ Matxcơva. Có cả một mớ khổng lồ những tư liệu về Brecht: Thói quen của ông, những giao du của ông, sự quan tâm đặc biệt của ông đối với cuộc đấu tranh của các nhà bác học nguyên tử chống lại Nhà nước, cái cách ông kiếm tiền từ một ngân hàng Thụy Sĩ giống như nhà điện ảnh Fritz Lang, cách ông cắt những trang báo có liên quan đến cuộc cải cách ruộng đất ở Liên bang Xô viết, sự cảnh giác cao độ của ông đối với những hành động sa đoạ của giới tư bản Âu châu từng cộng tác với nước Đức của Hitler, sự choáng ngợp của ông đối với những nghiên cứu nguyên tử, cách ông cắt những tạp chí khoa học có liên quan đến vật lý lượng tử, sự chống đối đầy lo lắng và cay độc của ông đối với nhóm quân phiệt ở Liên Xô hay ở Hoa Kỳ - điều khiến Hans Trow mỉm cười - cả đến những ghi chép dâm đãng của ông về các nữ diễn viên Mỹ, sự tính đếm của ông về những kỳ tích tình dục của cô nhân tình Thuỵ Ðiển Ruth Berlau, nay đã thành một con sâu rượu.
Tất cả được tập hợp trong một tủ sắt mà chỉ riêng Hans biết cách mở.
Như thế, sau vài tháng thức trắng, Hans Trow đã biết tất cả các nơi lưu vong của Brecht. Thời kỳ đầu ở Đan Mạch, tại Lindigo, trong một ngôi nhà đẹp đẽ mái rơm. Khi đó Brecht còn vui đời, lạc quan, huyênh hoang ghi trong tay hàng lô những đánh giá ngớ ngẩn về “tụi Matxcơva”, bởi lẽ những sân khấu lớn của Liên Xô trình diễn kịch của những tác giả ông không ưa, với những dàn cảnh ông coi là “đồ rởm” nhạt thếch. Rồi ông chuyển sang Thụy Điển, rồi nữa là căn nhà giữa rừng bạch dương Phần Lan với nỗi lo không xin được visa vào Hoa Kỳ, những đêm không ngủ ngồi nghe radio và người phát thanh viên đọc những bài tuyên truyền của Hitler, vừa nghe, vừa sẽ dịch những cây cờ như đánh dấu mặt trận trên tấm bản đồ treo trên tường.
Nỗi sợ duy nhất của Brecht là phải đi qua Liên bang Xô viết để đến Vladivostok. Nỗi ám ảnh sợ bị giữ ở Matxcơva của ông rõ ràng, thường trực đến nỗi Trow ngạc nhiên. Trung tâm ở Matxcơva mô tả ông là một nhà hoạt động sân khấu có tư tưởng mác-xít sơ khai. Hồ sơ cao như núi kia mô tả một nhà mĩ học, hơn là một nhà chính trị, một nghệ sĩ bị loá mắt vì những kịch bản về những tên găng-xtơ, những tiểu thuyết trinh thám, những quan điểm của Luther về ma quỷ, những cách dẫn thuỷ nhập điền của Trung Quốc cổ xưa. Ðôi khi Hans Trow ghi một vài điểm nồi bật, nhét vào chiếc cặp da, buổi sáng ông mang vào buồng giấy ở tầng hai. Ông chuyển bản ghi chú đó cho Théo Pilla. Gã này mổ cò nội dung bằng hai ngón tay trên một máy chữ to kềnh lấy ở Bộ Luftwaffe cũ. Có một báo cáo gửi cho Becher. Becher lại chuyển đến Kubas. Ở đây người ta giữ lại ba ngày trước khi chuyển lên cấp trên tới bàn giấy rộng thênh thang của Dymschitz, người phụ trách cao nhất về văn hoá của Cộng hoà dân chủ Ðức.
Théo Pilla thì nhổ vào “toàn bộ cái tổ của những diễn viên sân khấu bất tài, toàn bộ lũ chim đẹp mã của nhà hát cùng với cái khẩu vị của chúng đối với nghệ thuật cách mạng” mà theo cách nói của hắn là “làm hỏng đầu óc giai cấp công nhân” bởi cách diễn Faust hay Iphigénie ở Tauride[1]. Tất cả những cái đó lộn xộn lạ thường, Hans Trow nghĩ vậy vào buổi sáng ông tắm trong nhà tắm gần sân vận động, trước nhà ăn. Lạ là, ông không bao giờ giao cho Théo Pilla những hồ sơ dày cộp của Matxcơva đựng báo cáo của những kẻ đã đón tiếp Brecht ở Phần Lan. và những báo cáo không có thật của FBI kèm theo những tấm ảnh nhoè.
Hans Trow cũng tập hợp, phân loại các tư liệu do một nữ tiếp viên hàng không Anh cung cấp. Có cả những báo cáo không trực tiếp liên quan đến Brecht do FBI tập trung ở Boston. Có rất nhiều báo cáo về những người di cư bị nghi là đảng viên cộng sản bí mật, đặc biệt là Frantisek Weiskopf, đảng viên Ðảng Cộng sản Tiệp.
Trong hai tuần, cà-vạt nới lỏng, Hans bới tìm trong báo cáo của một tên Johnny R. nào đó đã chén chú chén anh, chơi bài với những nhà điện ảnh Hollywood, đặc biệt là Charlie Chaplin và Fritz Lang. Johnny trở thành một tên tập sự không đánh lừa được ai. Hắn chui lủi trong các phòng toa lét ghi chép những gì hắn lượm lặt được từ những kẻ lưu vong đã nhẵn mặt thời Cộng hòa Weimar. Có Anna Seghers, nữ văn sĩ cộng sản, đạo diễn Erwin Piscator, con người luôn luôn không nhất trí được với Brecht thời kỳ của vở Opéra bốn xu và Ferdinard Bruchner, người đã dịch Trà hoa nữ[2] và đã làm việc với Hélène Weigel năm 1926 về một kịch bản của Hebbel.
Hans Trow mỉm cười khi hình dung Fritz Lang, Brecht, Hélène Weigel đi trên Ðại lộ Hoàng hôn. Chiều tối họ ngồi chuyện phiếm trên mái bằng nhìn hoàng hôn xuống. Những dòng xe vô tận; đẹp đẽ, bóng loáng. Hans Trow rít một hơi thuốc thật sâu, rồi lại cắm cúi ghi chép. Ông như thấy Chaplin và Brecht tản bộ trên bờ biển Thái Bình Dương. Những cánh buồm trắng lướt phía chân trời. Rồi Chaplin và Brecht trở lại Groucho Marx, nghe kết quả cuộc tái bầu cử của Roosevelt[3] trong lúc mặt trời lặn trên đại dương.
Nơi đây, đêm xuống, Berlin nhuộm xanh trong những ánh sáng nhấp nháy. Hans lấy một bức thư đánh máy cuối cùng trong hồ sơ “những kẻ lưu đầy”, thận trọng giở thư, kéo những hơi thuốc là dài. Ông ghi lại trong sổ tay tất cả những khoản đáng kể mà Barbara, con gái Brecht, đã vay các ngân hàng Mỹ. Ông kết thúc buổi làm việc tối, đổ tàn tro thuốc, suy nghĩ về những trò bài Do Thái tầm phào ở nơi các nghệ sĩ, theo lời nhân viên FBI. Ông tắt ba bóng đèn trong phòng giấy, ngoài hành lang, chào người tuỳ phái ở chân cầu thang.
Bên ngoài, trời mưa. Tuyết tan.
❀ ❀ ❀
[1] Iphigénie ở Tauride: Tác phẩm kịch của Goethe, diễn lần đầu ở Weimar năm l779
[2] Tiểu thuyết của Alexandre Dumas con.
[3] Franklin Roosevelt: Tổng thống Hoa Kỳ (1882-1945)
