Trong vài tháng, tôi tận hưởng một giai đoạn tồn tại hoàn toàn mới mẻ đối với mình—một cuộc sống nhàn hạ tựa loài bướm; không có việc gì phải làm, không phải chịu trách nhiệm trước ai, và không hề bị nỗi lo tài chính quấy rầy. Tôi đem lòng yêu mến thành phố niềm nở và cởi mở nhất trong Liên bang. Sau những sa mạc cây ngải đắng và kiềm thổ ở Washoe, San Francisco đối với tôi chẳng khác nào thiên đường. Tôi ở khách sạn hạng sang, chưng diện những bộ cánh ở những nơi dễ đắt địa nhất, la cà tại các buổi biểu diễn ô-pê-ra, và tập tỏ ra mê mẩn thứ âm nhạc mà nếu tôi có sự thành thật thô thiển để thú nhận thì nó thường làm khổ lỗ tai dốt nát của tôi hơn là mê hoặc nó. Tuy nhiên, tôi cho rằng mình cũng chẳng tệ hơn phần lớn đồng bào trong chuyện đó là bao. Tôi từng khao khát được làm một chú bướm, và cuối cùng tôi đã là một chú bướm thật sự. Tôi tham dự các buổi tiệc riêng tư trong bộ trang phục dạ hội lộng lẫy, mỉm cười và phô bày vẻ lịch lãm như một công tử bột chính hiệu, rồi nhảy polka và schottische với những bước nhảy độc nhất vô nhị chỉ thuộc về riêng tôi—và con chuột túi. Nói một cách ngắn gọn, tôi duy trì đúng phong thái của một kẻ đáng giá một trăm nghìn đô-la (về mặt tiềm năng), và có khả năng đạt được sự giàu có tuyệt đối khi thương vụ bán mỏ bạc đó cuối cùng thành hiện thực ở miền Đông. Tôi tiêu tiền phóng tay, và trong lúc đó vẫn dán mắt theo dõi các phiên giao dịch chứng khoán với đầy vẻ hứng khởi xem điều gì có thể xảy ra ở Nevada.

Một điều vô cùng quan trọng đã xảy ra. Các chủ sở hữu điền trang ở Nevada đã bỏ phiếu chống lại Hiến pháp Tiểu bang; nhưng những kẻ chẳng có gì để mất lại chiếm đa số và áp đảo hoàn toàn quyết định của họ. Thế nhưng suy cho cùng, thảm họa ấy lại không lộ diện ngay lập tức, dẫu rằng không còn nghi ngờ gì nữa, đó chính là một thảm họa. Tôi chần chừ, tính toán các khả năng, rồi quyết định không bán nữa. Cổ phiếu tiếp tục tăng giá; cơn sốt đầu cơ trở nên điên cuồng; các chủ ngân hàng, thương gia, luật sư, bác sĩ, thợ máy, người lao động, thậm chí cả những người thợ giặt và cô hầu phòng cũng đem tiền kiếm được đổ vào cổ phiếu bạc, và mọi mặt trời mọc lên vào buổi sáng lại lặn xuống trên những kẻ bần cùng bỗng chốc hóa giàu sang và những kẻ giàu có bỗng thành kẻ ăn mày. Quả là một hội hè cờ bạc điên cuồng! Cổ phiếu Gould và Curry vọt lên sáu nghìn ba trăm đô-la một foot! Và rồi—bất thình lình, đáy quỹ đạo sụp đổ và tất cả mọi thứ cùng mọi người đều lao thẳng đến cảnh khánh kiệt và tàn lụi! Sự phá sản diễn ra hoàn toàn triệt để.

Cái bong bóng ấy hầu như chẳng để lại một chút hơi ẩm vi mô nào đằng sau nó. Tôi trở thành kẻ trắng tay từ rất sớm và một cách triệt để. Số cổ phiếu tôi tích trữ chẳng đáng giá bằng tờ giấy in chúng. Tôi vứt bỏ tất cả. Tôi, kẻ ngốc nghén vui vẻ từng vung tiền như nước và tưởng rằng bản thân đã đứng ngoài tầm với của bất hạnh, giờ đây khi gom góp các khoản nợ khác nhau và trả hết thì trong tay chẳng còn nổi năm mươi đô-la. Tôi chuyển từ khách sạn sang một nhà trọ rất kín đáo. Tôi nhận một chân phóng viên và bắt đầu làm việc. Tâm hồn tôi không đến nỗi suy sụp hoàn toàn, bởi vì tôi vẫn đang đặt niềm tin chắc chắn vào thương vụ bán mỏ bạc ở miền Đông. thế nhưng tôi chẳng thể nhận được chút tin tức nào từ Dan. Những bức thư của tôi hoặc thất lạc hoặc không có hồi âm.

Có một ngày tôi cảm thấy không khỏe nên đã nghỉ làm ở tòa soạn. Hôm sau, tôi đến nơi vào khoảng gần trưa như thường lệ và tìm thấy trên bàn làm việc của mình một mẩu giấy nhắn đã để đó suốt hai mươi bốn tiếng đồng hồ. Nó được ký tên “Marshall”—phóng viên ở Virginia—và chứa đựng lời đề nghị tôi nên ghé qua khách sạn gặp anh ta cùng một vài người bạn vào tối hôm đó, vì họ sẽ đáp tàu đi miền Đông vào sáng hôm sau. Một lời tái bút bổ sung rằng mục đích chuyến đi của họ là một vụ đầu cơ mỏ khổng lồ! Chưa bao giờ trong đời tôi cảm thấy chán chường đến thế. Tôi nguyền rủa bản thân vì đã rời khỏi Virginia và phó thác cho người khác một công việc đáng lẽ ra tôi phải tự mình giải quyết; tôi nguyền rủa bản thân vì đã trốn việc đúng vào cái ngày duy nhất trong cả năm mà tôi buộc phải có mặt ở tòa soạn. Và vừa tự mắng mỏ bản thân như thế, tôi vừa lúp xúp chạy bộ một dặm ra bến tàu thủy để rồi đến nơi đúng vào lúc vừa vỡ trận. Con tàu đã ra giữa dòng và đang khởi hành.

Tôi tự an ủi mình với ý nghĩ rằng biết đâu vụ đầu cơ ấy chẳng đi đến đâu cả—quả là một sự an ủi nghèo nàn hết chỗ nói—rồi quay trở lại với kiếp nô lệ của mình, tự định bụng sẽ cắn răng chịu đựng mức lương ba mươi lăm đô-la một tuần và quên tiệt chuyện đó đi.

Một tháng sau, tôi được tận hưởng trận động đó đầu tiên trong đời. Đó là trận động đất từ lâu vẫn được gọi là trận động đất “vĩ đại”, và chắc chắn vẫn giữ cái tên lừng lẫy ấy cho đến tận ngày nay. Sự việc diễn ra ngay sau giờ ngọ, vào một ngày tháng Mười rực rỡ nắng. Tôi đang đi xuống phố Third. Những vật thể duy nhất đang chuyển động trong tầm mắt ở khu phố đông đúc và nhà cửa san sát ấy là một người đàn ông ngồi trên chiếc xe ngựa nhẹ ở phía sau tôi, và một chiếc xe điện đang lầm lũi bò ngược lên con phố cắt ngang. Ngoài ra, tất cả chỉ là sự cô độc và tĩnh lặng như ngày Chủ nhật. Khi tôi vừa rẽ qua góc phố, vòng qua một ngôi nhà gỗ, thì có một tiếng lách cách và chấn động dữ dội vang lên, và tôi chợt nghĩ rằng đây chính là một đề tài hay ho!—chắc chắn lại có một vụ đánh lộn trong ngôi nhà đó rồi. Trước khi tôi kịp quay người tìm lối vào, một cú chấn động thực sự khủng khiếp ập tới; mặt đất dường như cuồn cuộn bên dưới chân tôi thành từng con sóng, bị ngắt quãng bởi những cú xóc nảy lên hạ xuống bạo liệt, kèm theo một tiếng nghiến kìm kẹt nặng nề tựa như những ngôi nhà gạch đang cọ xát vào nhau. Tôi ngã nhào vào ngôi nhà gỗ và bị đau khuỷu tay. Giờ thì tôi đã thừa hiểu đó là cái quái gì rồi, và chỉ vì bản năng nghề nghiệp thuần túy của một phóng viên chứ chẳng vì lý do nào khác, tôi rút đồng hồ ra xem giờ; đúng khoảnh khắc đó, một chấn động thứ ba dữ dội hơn nữa giáng xuống, và trong lúc tôi lảo đảo trên vỉa hè cố chubg chân cho vững, tôi đã chứng kiến một cảnh tượng kinh hoàng! Toàn bộ mặt tiền của một tòa nhà gạch cao bốn tầng trên phố Third bỗng bật tung ra ngoài tựa như một cánh cửa và đổ sụp rạp xuống lòng đường, tung lên một đám bụi mù mịt trông như một cột khói khổng lồ! Và chiếc xe ngựa nhẹ trờ tới—người đàn ông văng khỏi xe, và chỉ trong tích tắc ngắn ngủi hơn cả lời kể, chiếc xe đã vỡ vụn thành từng mảnh nhỏ rải rác dọc theo ba trăm thước phố.

Người ta có cảm giác như ai đó vừa nã một loạt đạn gồm những thanh tựa ghế và giẻ rách dọc theo con phố lớn. Chiếc xe điện đã dừng lại, bầy ngựa đang lồng lộn và chồm lên, hành khách tuôn ra từ cả hai đầu xe, và một kẻ béo phì đã đâm sầm xuyên qua nửa khung cửa kính ở một bên xe, bị kẹt cứng ở đó và đang oằn mình giãy giụa, hét lên như một tên điên bị cọc đâm xuyên qua người. Mọi cánh cửa của mọi ngôi nhà, xa đến mức mắt có thể với tới, đều nôn thốc ra một dòng người cuồn cuộn; và gần như chưa kịp nháy mắt rồi bắt đầu cái nháy mắt tiếp theo, đã thấy xuất hiện một đám đông người chen chúc kéo thành một dải dài vô tận dọc theo mọi con phố mà tầm nhìn của tôi bao quát được. Chưa từng có một sự tĩnh mịch u tịch nào lại biến thành sự sống bừng bừng nhanh chóng đến thế.

Trong số những điều kỳ diệu do “trận động đất vĩ đại” tạo ra, đó là tất cả những gì lọt vào mắt tôi; thế nhưng những trò quái ác mà nó gây ra ở những nơi khác, lan rộng khắp chốn trong thành phố, đã trở thành đề tài bàn tán ngon lành cho thiên hạ suốt chín ngày trời.

Sự tàn phá tài sản thì không đáng kể—nhưng thiệt hại gây ra cho chúng lại lan rộng và có phần nghiêm trọng.

Những điều “kỳ thú” do trận động đất mang lại quả là vô tận. Các quý ông và quý bà đang ốm đau, đang nghỉ trưa, hoặc chè chén đến tận khuya rồi đang tranh thủ ngủ bù, đã đổ xô ra các đường phố công cộng trong đủ loại trang phục kỳ quái, thậm chí có người chẳng mặc gì trên người. Một người phụ nữ đang tắm cho một đứa trẻ trần truồng đã chạy bán sống bán chết ra phố tay cầm chân nó cứ như thể đó là một con gà tây đã làm lông. Những vị tai to mặt lớn vốn được cho là tuân thủ nghiêm ngặt ngày Chủ nhật, lại tuồn ra khỏi các quán rượu với tay áo sơ mi xắn gấu, tay cầm cơ bida. Hàng chục người đàn ông với cái cổ quấn đầy khăn ăn, lao ra từ các tiệm hớt tóc, mặt dính đầy bọt xà phòng hoặc có một bên má đã cạo tr sạch sẽ trong khi bên kia vẫn còn râu rậm rạp. Ngựa phá chuồng phóng ra, và một con chó hoảng sợ đã leo vội lên chiếc thang gác mái ngắn ngủi để trốn lên mái nhà, để rồi khi cơn hoảng loạn qua đi thì lại chẳng còn đủ can đảm để trèo xuống theo cái cách nó đã trèo lên.

Một vị chủ biên nổi tiếng đã tháo thân cắm cổ chạy xuống cầu thang tại khách sạn lớn nhất, trên người chỉ độc chiếc quần lót ngắn ngủn—chạm trán một cô hầu phòng, và kêu lên:

“Ôi, tôi phải làm sao đây! Tôi phải đi đâu bây giờ!”

Cô ta đáp lại với vẻ thản nhiên ngây thơ:

“Nếu ngài không có sự lựa chọn nào khác, ngài có thể thử ghé một cửa hàng quần áo xem sao!”

Phu nhân của một vị lãnh sự nước ngoài được công nhận là bậc thầy dẫn đầu xu hướng thời trang, và mỗi lần bà xuất hiện trong bất kỳ bộ trang phục mới lạ hoặc kỳ quái nào, những phụ nữ trong vùng lại lập tức mở một cuộc tấn công vào ví tiền của chồng mình để ăn mặc phỏng theo. Có một kẻ từ nãy đến giờ chịu đựng không ít tổn thất và đang làu bàu không ngớt, thì đang đứng bên cửa sổ đúng lúc những cú chấn động ập đến, và ngay khoảnh khắc tiếp theo, vợ vị lãnh sự, vừa mới bước ra từ bồn tắm, liền tháo thân chạy vụt qua với chiếc khăn tắm che thân chứ chẳng có lấy một mảnh vải nào khác ra hồn! Người đàn ông từng chịu cảnh khốn đốn ấy bỗng vượt lên trên cả nỗi kinh hoàng của trận động đất, liền quay sang bảo vợ:

“Thế mới đáng mặt chứ! Lấy khăn tắm của mình ra đi em yêu!”

Lớp vữa trát rơi xuống từ trần nhà ở San Francisco ngày hôm đó đủ để phủ kín diện tích đất rộng vài mẫu Anh. Trong suốt mấy ngày sau đó, từng đám đàn ông đứng tụm lại chỉ trỏ quanh rất nhiều tòa nhà, ngắm nhìn những vết nứt ngoằo ngoèo kéo dài từ mái hiên xuống tận mặt đất. Bốn thước phần đỉnh của ba chiếc ống khói trên cùng một ngôi nhà đã bị gãy đứt lìa và xoay ngoắt đi theo hướng khiến cho luồng khí lưu thông bị bít kín hoàn toàn.

Một vết nứt dài cả trăm thước ngoác miệng rộng sáu inch ở giữa lòng một con đường rồi lại khép sập vào nhau với lực mạnh đến nỗi đùn lớp đất gặp nhau lên cao thành một nấm mồ thon nhỏ. Một quý bà đang ngồi trên chiếc ghế bập bênh trong phòng khách rung chuyển bỗng thấy bức tường ở phía trần nhà tách ra, há miệng rồi ngậm lại hai lần như cái miệng đang nhai, rồi nhả một mẩu gạch rơi xuống sàn nhà hệt như một chiếc răng rụng. Bà là một người vốn dễ cảm thấy phát ốm trước những trò ngớ ngẩn, thế nên bà bèn đứng dậy và bước thẳng ra khỏi đó. Một quý bà đang bước xuống cầu thang thì ngạc nhiên tột độ khi thấy bức tượng đồng Hercules ngả người về phía trước trên bệ đá như thể sắp dùng chùy quật vào mình. Cả hai cùng chạm tới chân cầu thang vào cùng một thời điểm,—người phụ nữ ngất lịm vì quá sợ hãi. Đứa con sinh ra sau đó ít lâu của bà ta bị tật chân khoèo. Tuy nhiên—nghĩ lại thì—nếu người đọc nhìn thấy bất kỳ sự trùng hợp nào trong chuyện này, thì anh ta phải tự chịu lấy rủi ro đấy.

Cú chấn động đầu tiên đã làm sập hai hoặc ba ống đàn đại phong to lớn trong một nhà thờ. Vị mục sư với đôi tay giơ cao đang chuẩn bị đọc lời cầu nguyện cuối buổi lễ. Ông ngẩng phắt lên, ngập ngừng, rồi nói:

“Tuy nhiên, chúng ta sẽ bỏ qua phần ban phép lành!”—và ngay khoảnh khắc tiếp theo, chẳng còn ai đứng ở khoảng không gian trống hoác nơi ông vừa đứng.

Sau cú chấn động đầu tiên, một vị mục sư ở Oakland đã hô lên:

“Hãy giữ nguyên chỗ ngồi! Chẳng có nơi nào để chết tốt hơn chỗ này đâu”—

Và nói thêm sau cú chấn động thứ ba:

“Nhưng chạy ra ngoài thì cũng tốt chán!” Thế rồi ông chuồn thẳng ra cửa sau.

Một cảnh tượng tàn phá những món đồ trang trí lò sưởi và lọ đựng đồ dùng phòng tắm tàn khốc như trận động đất vừa gây ra là thứ mà San Francisco chưa từng chứng kiến bao giờ. Hầu như chẳng có cô gái hay người phụ nữ có gia đình nào trong thành phố lại không phải chịu những tổn thất kiểu này. Những bức tranh treo tường đều bị hất văng xuống đất, nhưng thường kỳ quặc hơn nữa, do một sự trêu ngươi kỳ lạ của trận động đất, chúng lại bị xoay ngược hoàn toàn với mặt úp sát vào tường! Ban đầu, đã có rất nhiều ý kiến trái chiều về hướng đi hoặc đường di chuyển của trận động đất, nhưng lượng nước văng tung tóe ra từ các thùng và chậu chứa khác nhau đã giải quyết dứt điểm vấn đề đó. Hàng ngàn người trở nên chóng mặt đến độ say sóng do chuyển động tròng trành và chao đảo của sàn nhà cùng đường phố, khiến họ mệt lả và phải nằm liệt giường suốt hàng giờ liền, thậm chí một số ít còn kéo dài đến tận mấy ngày sau.—Hầu như chẳng một cá nhân nào thoát khỏi cảm giác buồn nôn một cách trọn vẹn.

Những giai thoại kỳ lạ về trận động đất vốn trở thành đề tài đàm tiếu chủ đạo của người dân San Francisco trong suốt tuần lễ tiếp theo sẽ đủ sức lấp đầy một cuốn sách dày hơn thế này rất nhiều, thế nên tôi xin phép được chuyển hướng khỏi chủ đề này.

Rồi theo thời gian, đến một ngày nọ, tôi cầm trên tay một tờ Enterprise và phải hứng chịu đòn chí mạng này:

CÁC MỎ BÁC Ở NEVADA TẠI NEW YORK.—G. M. Marshall, Sheba Hurs và Amos H. Rose, những người rời San Francisco hồi tháng Bảy năm ngoái để đến Thành phố New York, mang theo quặng từ các mỏ ở Khu vực Pine Wood, Quận Humboldt, và trên dãy núi Reese River, đã nhượng lại một mỏ chứa sáu nghìn foot mang tên Pine Mountains Consolidated, với số tiền lên tới 3.000.000 đô-la. Các khoản thuế tem dán trên văn bản chuyển nhượng vốn đang trên đường từ New York về Quận Humboldt để đăng ký lưu hồ sơ, trị giá tới 3.000 đô-la, được cho là khoản thuế tem lớn nhất từng được dán trên một văn bản duy nhất. Số vốn lưu động trị giá 1.000.000 đô-la đã được rót vào ngân quỹ, và máy móc đã được mua sắm để xây dựng một nhà máy nghiền quặng lớn, sẽ được dựng lên ngay khi có thể. Cổ phiếu của công ty này đều đã được thanh toán đầy đủ và hoàn toàn không phải đóng thêm chi phí đánh giá nào. Quặng từ các mỏ trong khu vực này có đôi nét tương đồng với quặng của mỏ Sheba ở Humboldt. Sheba Hurst, người phát hiện ra các mỏ, cùng những người bạn của mình đã thâu tóm toàn bộ các mạch quặng đẹp nhất cùng toàn bộ đất đai và gỗ lụt mà họ muốn trước khi công khai vị trí của chúng. Quặng khai thác từ đó, khi được đem đi thử lửa tại thành phố này, cho thấy chúng vô cùng giàu bạc và vàng—trong đó bạc chiếm ưu thế. Có rất nhiều gỗ và nguồn nước trong Khu vực. Chúng tôi rất vui mừng khi biết rằng nguồn vốn từ New York đã được huy động để phát triển các mỏ trong vùng này. Sau khi tận mắt chứng kiến các mẫu quặng và kết quả thử lửa, chúng tôi vô cùng tin tưởng rằng các mỏ trong Khu vực có giá trị cực kỳ to lớn—hoàn toàn không phải là thứ mỏ ảo bịp bợm.

Một lần nữa, sự đần độn bẩm sinh lại chiến thắng, và tôi đã đánh mất một triệu đô-la! Lại là câu chuyện về “mạch quặng mù” lặp lại.

Thôi chúng ta đừng mãi bận tâm đến chuyện đau buồn này nữa. Nếu tôi đang bịa ra những chuyện này, tôi có thể biến chúng thành những mẩu chuyện cười tuyệt diệu; thế nhưng chúng lại quá thật để có thể đem ra bàn tán với sự bỡn cợt hả hê, ngay cả ở thời điểm cách xa hiện tại này. [Sự thật là vậy, nhưng có lẽ cũng không hoàn toàn chính xác y hệt như những con số được nêu ở trên đâu. Tôi đã gặp lại Marshall vài tháng sau đó, và mặc dù anh ta có thừa tiền nhưng anh ta không hề nhận là mình đã vớt vát được nguyên cả một triệu đô-la. Thực tế tôi lượm lặt được thông tin là lúc đó anh ta còn chưa nhận nổi 50.000 đô-la. Vượt qua con số đó, gia tài của anh ta có vẻ như toàn là những kỳ vọng lớn lao đầy mơ hồ chứ không phải những chắc chắn vĩ đại. Dẫu vậy, khi mẩu tin trên được in ra, tôi đã đặt trọn niềm tin vào nó, và lập tức héo hon tàn tạ rồi lụi tàn theo nó.] Chỉ đủ để nói rằng tôi đã mất hết ý chí, và buông xuôi bản thân vào những nỗi buồn phiền, tiếng thở dài cùng sự tiếc nuối ngu ngốc đến mức tôi xao nhãng cả công việc và trở nên vô tích sự đối với vị trí phóng viên cho một tờ báo năng nổ. Và cuối cùng, một trong các chủ báo đã kéo riêng tôi ra, với một lòng trắc ẩn mà cho đến tận bây giờ tôi vẫn nhớ đến với sự kính trọng đáng kể, rồi tạo cơ hội cho tôi từ chức để qua đó tự cứu mình khỏi nỗi nhục bị sa thải.