Đêm hôm sau được ấn định cho chuyến tham quan xuống đáy miệng núi lửa, bởi chúng tôi ao ước được băng qua lòng chảo của nó và tận mắt chiêm ngưỡng "Hồ Bắc" (lửa) cách đó hai dặm, hướng về phía bức tường xa xa. Khi màn đêm buông xuống, nửa tá chúng tôi cùng với đèn lồng và những hướng dẫn viên bản địa đã lên đường, trèo xuống một lối đi cheo leo dài cả ngàn thước nằm trong một kẽ nứt xé toạc vách miệng núi lửa, và đã đặt chân xuống đáy an toàn.
Đợt phun trào của tối hôm trước đã suy yếu, mặt nền trông có vẻ đen ngợt và lạnh ngắt; nhưng khi chúng tôi chạy ào lên đó, chúng tôi nhận ra nó vẫn còn nóng bỏng dưới bàn chân, đồng thời bị xé rách bởi những kẽ nứt hé lộ thứ lửa ngầm đang rực sáng đầy đe dọa. Một cái vạc gần đó đang có nguy cơ tràn ra, và điều này càng làm tăng thêm vẻ bấp bênh của tình thế. Thế là các hướng dẫn viên bản địa từ chối đi tiếp, và rồi tất cả mọi người đều bỏ đi, trừ một người lạ mặt tên là Marlette. Anh ta nói mình đã vào trong miệng núi lửa cả chục lần ban ngày và tin rằng có thể tìm đường vượt qua nó vào ban đêm. Anh cho rằng chỉ cần chạy nhanh ba trăm thước là chúng tôi có thể băng qua phần nóng nhất của nền dung nham mà vẫn giữ lại được đế giày. Lòng quả cảm của anh đã truyền cho tôi thêm can đảm. Chúng tôi cầm một chiếc đèn lồng và dặn đám hướng dẫn viên treo chiếc còn lại lên mái nhà quan sát để làm tín hiệu cho chúng tôi trong trường hợp bị lạc, rồi cả nhóm quay người leo lên vách đá còn Marlette với tôi bắt đầu cuộc chạy đua. Chúng tôi lướt nhanh qua lớp nền nóng bỏng và những kẽ nứt đỏ rực với bước chân lẹ làng, cuối cùng cũng đến được vùng dung nham nguội an toàn nhưng với đôi bàn chân ấm ran. Sau đó, chúng tôi thong thả và thoải mái bước đi, nhảy qua những vực thẳm rộng và có lẽ không có đáy, rồi tự tin luồn lách qua những khối dung nham kỳ thú. Khi đã rời xa hẳn những chiếc vạc lửa sôi sục, chúng tôi ngỡ như mình đang lạc vào một sa mạc âm u, tối tăm đến nghẹt thở, xung quanh là những vách đá mờ ảo sừng sững tưởng chừng chạm tới tận trời xanh. Những vật thể duy nhất mang lại chút sinh khí là những vì sao lấp lánh trên cao tít.
Chẳng mấy chốc, Marlette hét lên: "Dừng lại!" Chưa bao giờ trong đời tôi dừng lại nhanh đến thế. Tôi hỏi có chuyện gì vậy. Anh bảo chúng tôi đã đi lạc đường. Anh nói chúng tôi không được phép đi tiếp cho đến khi tìm lại được lối cũ, bởi xung quanh chúng tôi toàn là những lớp dung nham xốp mục mà chúng tôi có thể dễ dàng dẫm thủng và lao xuống vực sâu ngàn thước. Tôi nghĩ tám trăm thước là quá đủ cho mình, và định thốt lên điều đó thì Marlette phần nào chứng minh lời anh nói bằng cách vô tình dẫm sụt xuống và biến mất đến tận nách.
Anh trồi lên và chúng tôi dùng đèn lồng để tìm đường. Anh bảo rằng chỉ có độc nhất một lối đi và nó vốn dĩ rất mờ nhạt. Chúng tôi chẳng tài nào tìm thấy. Dưới ánh đèn lồng, mặt dung nham chỗ nào cũng giống chỗ nào. Nhưng anh là một con người tháo vát. Anh bảo rằng không phải chiếc đèn lồng đã mách bảo anh rằng chúng tôi đi lạc đường, mà chính là đôi chân của anh. Anh nhận thấy dưới bàn chân mình có cảm giác lạo xạo giòn giã của những hạt dung nham mịn li ti, và một bản năng nào đó nhắc nhở anh rằng trên lối mòn, tất cả những thứ ấy đã bị giẫm mòn đi hết. Thế là anh để chiếc đèn lồng ra sau lưng, và bắt đầu dò đường bằng đôi bốt thay vì đôi mắt. Đó quả là một sự khôn ngoan tuyệt vời. Lần đầu tiên chân anh chạm vào một bề mặt không làm phát ra tiếng lạo xạo ấy, anh liền thông báo rằng đã tìm lại được dấu vết; và từ đó về sau, chúng tôi vẫn giữ thói quen lắng nghe thật chăm chú tiếng lạo xạo khô khốc ấy và nó luôn cảnh báo chúng tôi kịp thời.
Đó là một chuyến hành trình dài, nhưng đầy phấn khích. Chúng tôi đến Hồ Bắc vào khoảng từ mười đến mười một giờ, rồi ngồi phịch xuống một thềm dung nham nhô ra khổng lồ, mệt mỏi nhưng mãn nguyện. Cảnh tượng bày ra trước mắt đáng giá gấp đôi quãng đường lặn lội đến đây. Dưới chân chúng tôi, trải dài trước mặt chúng tôi, là một biển lửa đang cuồn cuộn sôi sục với quy mô tưởng chừng vô tận. Ánh sáng chói lọi từ đó phát ra mạnh đến mức phải mất một lúc lâu chúng tôi mới có thể chịu đựng được việc nhìn thẳng vào nó.
Cảnh tượng ấy tựa như việc ngắm nhìn mặt trời vào giữa trưa, chỉ có điều luồng ánh sáng không hẳn là quá trắng. Ở những khoảng cách không đều xung quanh bờ hồ là những ống khói hoặc những chiếc trống rỗng bằng dung nham có màu trắng gần như phát sáng, cao chừng bốn hay năm thước, và tuôn trào qua chúng là những chùm tia dung nham rực rỡ cùng những mảnh kim cương lấp lánh, cái thì trắng ngời, cái đỏ rực, cái lại vàng óng — một cuộc oanh tạc không bao giờ dứt, một cảnh tượng mê hoặc ánh mắt với vẻ lộng lẫy khôn tả. Chỉ riêng những tia nước ở đằng xa, lấp lánh xuyên qua lớp màn hơi mỏng như tơ nhện ở giữa, trông cứ như cách xa tới hàng dặm; và những hàng đài phun lửa uốn lượn càng lùi xa bao nhiêu, chúng lại càng hiện lên vẻ đẹp huyền ảo và tiên cảnh bấy nhiêu.
Lúc này đến lúc khác, phần ngực cuồn cuộn của hồ nước ngay dưới mũi chúng tôi bỗng lắng xuống một cách đầy điềm gở như đang thu gom sức mạnh cho một cuộc vùng lên; rồi bỗng nhiên, một vòm dung nham đỏ rực có kích thước tương đương một ngôi nhà bình thường bỗng vút bay lên cao như một quả khinh khí cầu thoát khỏi ràng buộc, sau đó vỡ tung ra, và từ trong tim nó bay thoắt ra một lớp màng hơi nước xanh nhạt, lơ lửng bay lên rồi tan biến vào bóng tối — không nghi ngờ gì nữa, đó chính là một linh hồn được giải thoát đang bay vút về quê hương sau chuỗi ngày giam cầm nơi địa ngục. Tiếngụp đổ ầm ầm của vòm dung nham tàn lụi xuống lòng hồ sẽ tạo ra cả một thế giới sóng cuồn cuộn quật thẳng vào bờ và làm rung chuyển cả nền móng chỗ chúng tôi đang đứng. Chẳng mấy chốc, một khối đá rời ra từ thềm nhô mà chúng tôi đang ngồi liền sụp xuống hồ, tạo ra một chấn động rung chuyển cả không gian xung quanh tựa như trận động đất và để lại một lời gợi ý mà có thể được xem là một lời cảnh báo, cũng có thể không. Chúng tôi chẳng đợi để xem tiếp.
Chúng tôi lại bị lạc đường trên chặng đường trở về, và mất hơn một tiếng đồng hồ để mò mẫm tìm lối đi. Lúc đó chúng tôi ở vào vị trí có thể nhìn thấy chiếc đèn lồng tín hiệu trên ngôi nhà quan sát, nhưng lại tưởng đó là một ngôi sao nên chẳng thèm bận tâm đến nó. Chúng tôi về đến khách sạn vào lúc hai giờ sáng trong tình trạng kiệt sức.
Kilauea chưa từng tràn bờ miệng núi lửa vổng lớn của nó, mà thay vào đó lại tự xé một lối đi cho dòng dung nham xuyên qua sườn núi khi cần giải tỏa, và khi ấy sự tàn phá thật khủng khiếp. Khoảng năm 1840, nó xé toạc cái dạ dày quá tải của mình và phun ra một dòng sông lửa cuồn cuộn lao thẳng ra biển, cuốn phăng đi những khu rừng, lều tranh, đồn điền và bất cứ thứ gì nằm trên đường đi của nó. Dòng dung nham có nơi rộng tới năm dặm, sâu hai trăm thước, và quãng đường nó chảy dài tới bốn mươi dặm. Nó bứt tung và mang theo cả những mảnh đất rộng bằng cả mẫu trên lưng mình tựa như những chiếc bè — đá, cây cối và mọi thứ vẫn còn nguyên vẹn. Vào ban đêm, ánh sáng đỏ rực có thể nhìn thấy từ ngoài khơi cách xa cả trăm dặm; và ở khoảng cách bốn mươi dặm, người ta có thể đọc được những dòng chữ nhỏ vào lúc nửa đêm. Bầu không khí bị nhiễm độc bởi hơi lưu huỳnh và nghẹt thở vì tro bụi rơi xuống, đá bọt cùng than hồng; vô số cột khói bốc lên trời rồi hòa quyện vào nhau thành một mái vòm hỗn độn che khuất cả bầu trời và rực lên một sắc đỏ phản chiếu từ những ngọn lửa phía dưới; chỗ này chỗ kia những tia dung nham phóng vút lên không trung hàng trăm thước rồi vỡ tung thành những chùm pháo hoa rơi trở lại mặt đất như một trận mưa đỏ thẫm; và suốt thời gian đó, ngọn núi đang oằn mình run rẩy trong cơn đại phong hàn của Tự nhiên, cất lên nỗi thống khổ qua những tiếng rên rỉ và tiếng gầm rú trầm đục phát ra từ sâu trong lòng đất.
Cá chết hàng loạt dọc theo bờ biển dài hai mươi dặm nơi dung nham đổ ra biển. Các trận động đất gây ra một số tổn thất về nhân mạng, và một con sóng thần khổng lồ quét sâu vào đất liền, cuốn trôi mọi thứ trên đường đi và dấy lên cái chết đuối cho rất nhiều người dân bản địa. Sự tàn phá hoàn thành dọc theo tuyến đường mà dòng sông dung nham quét qua là hoàn toàn và không thể lường trước được. Chỉ cần một Pompeii và một Herculaneum nữa nằm dưới chân Kilauea là câu chuyện về trận phun trào này sẽ trở thành bất tử.
