Ngày xửa ngày xưa, có một cậu bé ngoan ngoãn tên là Jacob Blivens. Cậu luôn vâng lời cha mẹ, bất kể những yêu cầu của họ có vô lý và kỳ quặc đến đâu; cậu luôn học hành chăm chỉ và chưa bao giờ đến lớp học ngày Chủ nhật muộn. Cậu nhất quyết không trốn học, ngay cả khi lý trí mách bảo rằng đó là việc làm khôn ngoan nhất mà mình có thể làm. Không một đứa trẻ nào khác có thể hiểu nổi cậu bé ấy, vì cách hành xử của cậu quá đỗi kỳ lạ. Cậu không bao giờ nói dối, dù cho việc đó có mang lại sự tiện lợi đến đâu đi nữa. Cậu chỉ đơn giản cho rằng nói dối là điều sai trái, và thế là đủ đối với cậu. Cậu lại còn thật thà đến mức lố bịch. Những thói quen kỳ quặc của Jacob vượt xa mọi giới hạn thường tình. Cậu không chịu chơi bi vào ngày Chủ nhật, không chịu leo cây phá tổ chim, cũng chẳng thèm nhét những đồng xu nóng hổi vào tay đám khỉ của người kéo đàn phong cầm; cậu dường như chẳng có chút hứng thú nào với bất kỳ loại hình giải trí lành mạnh nào. Thế là đám trẻ khác thường cố gắng tìm hiểu và thấu hiểu cậu, nhưng chúng chẳng bao giờ đi đến được kết luận thỏa đáng nào. Như tôi đã nói, chúng chỉ có thể lờ mờ đoán rằng cậu ta bị “dở hơi”, thế là chúng đứng ra bảo vệ cậu và không bao giờ cho phép bất kỳ kẻ nào làm tổn hại đến cậu.

Cậu bé ngoan ngoãn ấy đọc tất cả các loại sách học đạo lý ngày Chủ nhật; đó chính là niềm vui lớn nhất đời cậu. Và đây mới là toàn bộ bí mật của vấn đề. Cậu tin tưởng tuyệt đối vào những đứa trẻ ngoan trong sách đạo lý; cậu đặt trọn niềm tin vào chúng. Cậu hằng mong có ngày được gặp bằng xương bằng thịt một đứa trẻ như thế; nhưng chẳng bao giờ cậu gặp được. Có lẽ tất cả bọn chúng đều đã qua đời trước thời của cậu rồi. Mỗi khi đọc về một cậu bé đặc biệt ngoan ngoãn nào đó, cậu liền lật nhanh đến cuối trang để xem số phận người ấy ra sao, bởi vì cậu muốn điên cuồng vượt hàng ngàn dặm đường chỉ để được ngắm nhìn tận mắt; nhưng mọi nỗ lực đều vô ích; cậu bé ngoan đó lúc nào cũng chết ở chương cuối cùng, kèm theo bức tranh vẽ cảnh tang lễ với tất cả họ hàng và học sinh lớp giáo lý đứng quanh ngôi mộ trong những chiếc quần dài cộc cỡn, những chiếc mũ rộng vành quá khổ, và ai nấy đều khóc sướt mướt vào những chiếc khăn tay to rộng đến thước rưỡi vải. Cậu luôn bị cản trở theo cách đó. Cậu chẳng bao giờ có cơ hội nhìn thấy một đứa trẻ ngoan nào bằng xương bằng thịt vì chúng toàn lăn đùng ra chết ở chương cuối.

Jacob ôm ấp một hoài bão cao cả là được đưa vào sách học đạo lý ngày Chủ nhật. Cậu muốn được xuất hiện trong sách, kèm theo những bức tranh vẽ cảnh cậu hiên ngang từ chối nói dối mẹ, còn mẹ cậu thì bật khóc vì hạnh phúc; và những bức tranh vẽ cảnh cậu đứng trước bậc thềm cửa bố thí một đồng xu cho một bà cụ hành khát nghèo có sáu đứa con, dặn bà cứ thoải mái tiêu xài nhưng chớ có hoang phí, bởi vì hoang phí là tội lỗi; rồi cả những bức tranh vẽ cảnh cậu cao thượng từ chối mách tội đứa trẻ hư chuyên rình rập cậu ở góc phố mỗi khi tan trường về, quất cho cậu một gậy vào đầu rồi đuổi theo sau lưng, miệng hô lớn “Hi! Hi!” suốt cả quãng đường. Đó chính là ước vọng của cậu thiếu niên Jacob Blivens. Cậu ao ước được bước vào những trang sách đạo lý. Đôi lúc, khi ngẫm nghĩ lại chuyện đám trẻ ngoan trong sách lúc nào cũng chết yểu, cậu lại cảm thấy hơi chột dạ. Bạn biết đấy, ai mà chẳng ham sống sợ chết, và đây chính là điểm bất cập nhất của việc làm một cậu bé trong sách đạo lý. Cậu thừa biết việc làm người tốt chẳng có lợi cho sức khỏe tẹo nào. Cậu biết rằng việc tỏ ra ngoan đạo một cách siêu phàm như tụi nhóc trong sách còn nguy hiểm chết người hơn cả bệnh lao; cậu biết chưa từng có ai chịu đựng nổi lối sống ấy quá lâu, và cậu cảm thấy đau lòng khi nghĩ rằng nếu họ đưa cậu vào sách thì cậu sẽ chẳng bao giờ được tận mắt đọc nó, hoặc thậm chí nếu cuốn sách có được xuất bản trước khi cậu ngỏm thì nó cũng chẳng thể nổi tiếng nổi nếu thiếu đi bức tranh vẽ cảnh đám tang của cậu ở phần cuối sách. Sách giáo lý kiểu gì mà lại thiếu đi những lời trăn trối khuyên răn cộng đồng trước lúc lâm chung của nhân vật chính cơ chứ. Thế nên rốt cuộc, đương nhiên là cậu buộc phải tự hạ quyết tâm sẽ cố gắng hết sức trong hoàn cảnh hiện tại—sống thật ngay thẳng, bám trụ lại cõi đời này lâu nhất có thể, và chuẩn bị sẵn sàng bài diễn văn từ giã cõi đời khi thời định mệnh gõ cửa.

Nhưng ngặt nỗi chẳng có chuyện gì suôn sẻ đối với cậu bé ngoan này cả; chẳng có sự việc nào diễn ra theo đúng kịch bản như trong sách đối với những cậu bé ngoan khác. Bọn chúng lúc nào cũng có những phút giây tuyệt vời, còn lũ trẻ hư thì toàn bị gãy chân; ngặt nỗi trường hợp của cậu lại trật lất đi đâu mất, mọi chuyện cứ xảy ra ngược đời hoàn toàn. Khi cậu bắt gặp Jim Blake đang hái trộm táo và bước đến dưới gốc cây để đọc cho hắn nghe câu chuyện về đứa trẻ hư ngã từ cây táo nhà hàng xóm xuống gãy tay, Jim cũng ngã từ trên cây xuống thật, nhưng hắn lại ngã đè lên người cậu khiến cậu gãy tay, còn Jim thì vô sự chẳng sứt mẻ miếng nào. Jacob tài nào hiểu nổi chuyện đó. Chẳng có sách vở nào ghi chép lại tình huống quái gở như vậy cả.

Rồi có lần, khi mấy đứa trẻ hư xô ngã một người mù xuống vũng bùn, Jacob liền chạy đến đỡ ông dậy để mong nhận được lời chúc phúc, nhưng ông cụ mù chẳng thèm ban phước lành nào hết, trái lại còn dùng gậy quất thẳng vào đầu cậu và bảo rằng ông rất muốn tóm cổ cậu vì tội vừa xô ngã ông rồi lại ra điều tốt bụng đỡ dậy. Tình huống này hoàn toàn không giống với bất kỳ cuốn sách nào. Jacob đã lật tìm khắp lượt để kiểm chứng.

Một điều mà Jacob hằng ao ước thực hiện là tìm cho ra một chú chó què không nơi nương tựa, đang đói khát và bị ngược đãi, rồi mang nó về nhà cưng nựng để đổi lấy lòng biết ơn sâu sắc đời đời kiếp kiếp của con vật ấy. Cuối cùng cậu cũng tìm được một con và vô cùng hạnh phúc; cậu mang nó về cho ăn, thế nhưng khi cậu vừa chìa tay ra vuốt ve thì con chó liền chồm chớp lấy chớp để, xé nát toàn bộ quần áo trên người cậu trừ phần che đằng trước, biến cậu thành một trò hề lố bịch đến kinh ngạc. Cậu liền tra cứu lại các tài liệu gốc, nhưng vẫn không tài nào hiểu nổi cơ sự. Rõ ràng nó cùng một giống chó như trong sách miêu tả, sao mà tính nết lại khác biệt đến thế. Cậu bé này cứ đụng tay vào việc gì là lại rước họa vào thân. Chính những việc làm từng mang lại phần thưởng cho đám trẻ trong sách hóa ra lại là những khoản đầu tư lỗ vốn nhất đối với cậu.

Một bận, trên đường đến lớp học ngày Chủ nhật, cậu nhìn thấy vài đứa trẻ hư đang hào hứng khởi hành trên một chiếc thuyền buồm. Cậu vô cùng hoảng hốt, bởi vì qua sách vở, cậu biết chắc rằng những đứa trẻ dám đi thuyền buồm vào ngày Chủ nhật thể nào cũng chết đuối. Thế là cậu liền chạy ra một chiếc bè để hô hoán cảnh báo bọn chúng, ngặt nỗi một khúc gỗ trượt dưới chân khiến cậu téỏm xuống sông. May sao có người kịp vớt cậu lên, bác sĩ liền dùng ống bơm hút hết nước trong bụng cậu ra, hô hấp nhân tạo cho cậu tỉnh lại bằng chiếc ống bễ, thế nhưng cậu vẫn bị nhiễm lạnh và phải nằm liệt giường suốt chín tuần trời. Nhưng điều khó hiểu nhất là đám trẻ hư trên thuyền buồm lại có một ngày vui chơi thỏa thích, rồi bình an vô sự trở về nhà một cách kỳ diệu ngoài sức tưởng tượng. Jacob Blivens thốt lên rằng sách vở chẳng hề ghi lại những chuyện trớ trêu thế này. Cậu hoàn toàn chết lặng.

Khi bình phục sức khỏe, cậu có phần nhụt chí nhưng rồi lại tự nhủ sẽ tiếp tục kiên trì thử vận may. Cậu thừa biết những trải nghiệm bẽ bàng của mình từ trước đến nay chưa đủ tư cách để đưa vào sách, nhưng cậu vẫn chưa sống hết độ tuổi định mức dành cho những cậu bé ngoan, và cậu vẫn hy vọng có thể tạo nên một kỳ tích nếu tiếp tục bám trụ cho đến khi hết hạn tuổi trời. Nếu mọi con đường khác đều bế tắc, cậu vẫn còn bài diễn văn từ giã cõi đời để làm chỗ dựa cuối cùng.

Cậu tra cứu lại các tài liệu của mình và nhận thấy đã đến lúc phải ra khơi làm một cậu thủy tập sự trên tàu. Cậu liền đến gặp một vị thuyền trưởng để nộp đơn xin việc, và khi được hỏi về giấy giới thiệu, cậu ngẩng cao đầu kiêu hãnh rút ra một cuốn sách mỏng truyền giáo rồi chỉ vào dòng chữ: “Tặng Jacob Blivens, từ người giáo viên kính yêu.” Nhưng ngặt nỗi vị thuyền trưởng lại là một gã thô lỗ, cộc cằn, hắn liền quát lên: “Ôi dào, vứt cái quái đó đi! Thứ đó chẳng thể chứng minh được là chú mày biết rửa bát hay cọ rửa boong tàu đâu, tao e là tao không cần loại người như thế.” Đây quả thực là sự việc kỳ lạ nhất từng xảy ra với Jacob trong suốt cuộc đời cậu. Một lời khen ngợi từ người thầy trên một trang tút-tờ chưa từng thất bại trong việc làm rung động những tâm hồn nhạy cảm của các vị thuyền trưởng, chưa từng ngừng mở ra cánh cửa dẫn đến mọi chức vụ vinh quang và béo bở mà họ ban phát—chưa từng có chuyện đó xảy ra trong bất kỳ cuốn sách nào cậu từng đọc. Cậu suýt không tin vào tai mắt mình nữa.

Cậu bé này lúc nào cũng gặp cảnh gian truân khốn khó. Chẳng có sự việc nào diễn ra đúng theo sách vở đối với cậu cả. Cuối cùng, có một ngày nọ, khi cậu đang lang thang tìm kiếm những đứa trẻ hư để khuyên răn bảo ban, cậu bắt gặp một đám đang tụ tập ở xưởng đúc sắt cũ để bày trò nghịch ngợm với khoảng mười bốn, mười lăm con chó. Bọn chúng đã trói giật cánh khuỷu tụi nó thành một hàng dài, dự định sẽ trang trí thêm bằng những cái vỏ bình chứa ni-trô-gli-xê-rin rỗng buộc chặt vào đuôi đám chó. Trái tim nhân hậu của Jacob bỗng thắt lại. Cậu ngồi phịch lên một trong những cái vỏ bình đó (bởi vì cậu chẳng màng gì đến vết dầu nhớt khi nghĩa vụ đang chờ trước mắt), rồi tóm lấy cổ con chó đứng đầu hàng, trừng đôi mắt trách móc nhìn tên Tom Jones hư hỏng. Đúng lúc ấy, ngài nghị viên McWelter đằng đằng sát khí bước vào. Đám trẻ hư cắm cổ chạy tháo thân, nhưng Jacob Blivens vẫn hiên ngang đứng dậy với sự trong sáng ngời ngời và bắt đầu cất giọng đọc bài diễn văn đạo lý quen thuộc trong sách giáo lý—thứ luôn bắt đầu bằng câu “Ôi, thưa ngài!” hoàn toàn trái ngược với thực tế phũ phàng rằng chẳng có đứa trẻ nào, dù ngoan hay hư, lại mở đầu câu chuyện bằng cụm từ “Ôi, thưa ngài” cả. Thế nhưng ngài nghị viên chẳng thèm đợi nghe hết phần còn lại. Lão túm lấy tai Jacob Blivens xoay một vòng và bồi cho cậu một cú đá trời giáng vào mông bằng lòng bàn tay; chỉ trong chớp mắt, cậu bé ngoan ngoãn ấy vút bay xuyên qua mái nhà, lao thẳng lên tận bầu trời rực rỡ ánh dương, kéo theo mảnh vụn của mười lăm con chó vắt vẻo đằng sau trông hệt như cái đuôi diều giấy. Và chẳng còn sót lại mống nào của vị nghị viên lẫn cái xưởng đúc sắt cũ kỹ ấy trên mặt đất; còn về phần cậu thiếu niên Jacob Blivens, cậu chẳng bao giờ có cơ hội đọc bài diễn văn trối trối trăn trăn sau bao công sức nhọc công chuẩn bị, trừ phi là đọc cho lũ chim nghe; bởi vì dẫu cho phần thân thể to lớn của cậu rơi bịch xuống ngọn cây ở một hạt giáp ranh, phần còn lại của cậu đã bị phân phát rải rác khắp bốn thị trấn, khiến cho chính quyền phải tiến hành đến năm cuộc khám nghiệm tử thi mới xác định được rốt cuộc cậu đã chết hay chưa và tai nạn xảy ra thế nào. Bạn chưa từng thấy cảnh một đứa bé nào bị xé xác banh da xẻ thịt đến thế.—[Thảm họa ni-trô-gli-xê-rin này được mượn từ một mẩu tin vặt trên báo, mà tên tác giả tôi xin phép được nêu ra nếu như tôi biết được.—M. T.]

Cứ thế, cậu bé ngoan ngoãn đã ra đi—một đứa trẻ đã cố gắng hết sức mình nhưng kết cục lại chẳng giống chút nào như trong sách vở. Mọi đứa trẻ từng bắt chước hành động của cậu đều phất lên thành đạt, ngoại trừ một mình cậu. Hoàn cảnh của cậu thật sự quá đỗi kỳ lạ. Có lẽ sẽ chẳng bao giờ có được câu trả lời thỏa đáng cho cuộc đời cậu.