Tôi đã từ chức. Chính phủ có vẻ vẫn vận hành như cũ, nhưng dẫu sao thì chiếc bánh xe ấy cũng vừa gãy mất một căm. Tôi từng là thư ký của Ủy ban Động vật thân mềm thuộc Thượng viện, và nay tôi đã vứt bỏ chiếc ghế đó. Tôi nhận thấy rõ mồn một ý đồ của các thành viên khác trong chính phủ nhằm gạt tôi ra khỏi mọi quyết định trọng đại của quốc gia, thế nên tôi không thể tiếp tục giữ chức vụ mà vẫn muốn giữ lại lòng tự trọng của mình. Nếu tôi phải kể lể chi tiết mọi nỗi nhục nhã giáng xuống đầu tôi suốt sáu ngày tôi mang trọng trách trong bộ máy nhà nước, thì câu chuyện ấy chắc phải dày cả một cuốn tập. Họ bổ nhiệm tôi làm thư ký cho cái ủy ban động vật thân mềm quái quỷ ấy, thế mà lại chẳng cho tôi lấy một người chép thư để cùng chơi bi-a. Tôi lẽ ra đã có thể chịu đựng cảnh cô độc ấy, nếu tôi nhận được từ các thành viên Nội các sự lịch thiệp mà đáng lẽ tôi phải được hưởng. Nhưng tôi lại chẳng hề nhận được điều đó. Hễ thấy người đứng đầu một bộ nào đó đang đi sai đường, tôi liền gác lại mọi việc để đến chấn chỉnh lại cho đúng, bởi đó lànhiệm vụ của tôi; thế mà chẳng một lần nào tôi nhận được một lời cảm ơn. Với thiện chí lớn nhất trên đời, tôi tìm gặp Bộ trưởng Bộ Hải quân và nói:

“Thưa ngài, tôi thấy Đô đốc Farragut chẳng làm gì ngoài việc dạo qua lược lại ở vùng biển châu Âu, cứ như đang đi dã ngoại vậy. Ờ thì điều đó có thể rất hay ho, nhưng qua con mắt của tôi thì nó không phải vậy. Nếu không có trận mạc nào cho ông ta đánh, hãy gọi ông ta về đi. Chẳng có lý gì mà một người lại sở hữu cả một hạm đội chỉ để đi du ngoạn giải trí cả. Tốn kém lắm. Xin nhớ cho, tôi không phản đối chuyện các sĩ quan hải quân đi du ngoạn — miễn là trong giới hạn hợp lý — những chuyến du ngoạn mang tính tiết kiệm. Chẳng hạn, họ có thể xuôi dòng sông Mississippi trên một chiếc bè—”

Lẽ ra anh phải nghe thấy ông ta nổi trận lôi đình thế nào mới được! Người ta cứ tưởng tôi vừa phạm phải trọng tội nào đó không bằng. Nhưng tôi mặc kệ. Tôi bảo rằng cách đó vừa rẻ tiền, lại đậm chất cộng hòa giản dị, và hoàn toàn an toàn. Tôi bảo rằng để có một chuyến du ngoạn bình yên, chẳng có gì sánh được với một chiếc bè.

Rồi Bộ trưởng Bộ Hải quân hỏi tôi là ai; và khi tôi nói mình đang làm việc cho chính phủ, ông ta gặng hỏi với tư cách gì. Tôi đáp rằng, khỏi cần bàn đến sự kỳ quặc của một câu hỏi như vậy khi nó lại thốt ra từ miệng một thành viên trong chính cái chính phủ ấy, tôi xin thông báo để ông rõ là tôi làm thư ký cho Ủy ban Động vật thân mềm của Thượng viện. Thế là một trận cuồng phong nữa nổi lên! Ông ta kết thúc bằng cách hạ lệnh đuổi cổ tôi khỏi văn phòng và từ nay lo mà tập trung vào công chuyện của mình cho tốt. Xung động đầu tiên của tôi là tống cổ ông ta khỏi chức vụ. Tuy nhiên, làm thế sẽ hại lây đến những người khác ngoài ông ta, chứ chẳng mang lại lợi ích thực sự nào cho tôi, thế nên tôi đành để ông ta ở lại.

Tiếp theo, tôi đến gặp Bộ trưởng Bộ Chiến tranh; vị này vốn chẳng mảy may muốn tiếp tôi cho đến khi biết tôi là người của chính phủ. Nếu tôi không có việc quan trọng, có lẽ tôi đã chẳng thể bước chân vào được. Tôi xin ông ta lửa châm thuốc (lúc đó ông ta đang hút thuốc), rồi bảo rằng tôi không có ý kiến gì về việc ông bảo vệ các điều khoản ân xá cho Tướng Lee cùng các chiến hữu của ông ta, nhưng tôi không thể đồng tình với cách ông đánh giặc da đỏ trên các vùng đồng bằng. Tôi bảo ông đánh lính tán loạn quá. Lẽ ra ông phải gom bọn da đỏ lại — tập hợp chúng ở một nơi thuận tiện nào đó, nơi ông có thể chuẩn bị đủ lương thảo cho cả hai bên, rồi tiến hành một cuộc tàn sát lớn. Tôi bảo rằng chẳng có gì thuyết phục một tên da đỏ hơn là một cuộc tàn sát quy mô lớn. Nếu ông không thể chuẩn bị một cuộc tàn sát, thì cách chắc ăn tiếp theo đối với một tên da đỏ chính là xà phòng và giáo dục. Xà phòng và giáo dục không mang lại hiệu quả chớp nhoáng như một cuộc tàn sát, nhưng về lâu về dài thì chúng còn chí mạng hơn; bởi vì một tên da đỏ mới bị tàn sát một nửa có lẽ còn sống lại được, chứ nếu anh giáo dục và tắm rửa cho hắn, thì trước sau gì hắn cũng toi đời. Nó làm suy kiệt nền tảng thể chất của hắn; nó đánh thẳng vào gốc rễ sự tồn tại của hắn. “Thưa ngài,” tôi nói, “đã đến lúc sự tàn độc đến rợn tóc gáy trở thành một nhu cầu thiết yếu. Hãy áp dụng xà phòng và sách đánh vần lên mọi tên da đỏ tàn phá các vùng đồng bằng, và cứ để chúng chết đi!”

Bộ trưởng Bộ Chiến tranh hỏi tôi có phải là thành viên Nội các không, và tôi đáp là có. Ông ta gặng hỏi tôi giữ chức vụ gì, và tôi bảo tôi là thư ký Ủy ban Động vật thân mềm của Thượng viện. Ngay sau đó, tôi bị bắt giam vì tội coi thường tòa án, và bị tước đoạt sự tự do trong suốt phần lớn thời gian còn lại của ngày hôm đó.

Tôi suýt tự nhủ từ nay sẽ ngậm miệng lại, mặc cho Chính phủ muốn ra sao thì ra. Nhưng tiếng gọi củanhận thức trách nhiệm đã thôi thúc tôi, và tôi vâng theo. Tôi đến yết kiến Bộ trưởng Bộ Ngân khố. Ông ta hỏi:

“Cậu muốn gì?”

Câu hỏi khiến tôi mất cảnh giác. Tôi đáp: “Rượu rum pha trái cây.”

Ông ta bảo: “Nếu cậu có việc gì ở đây, thưa anh bạn, hãy trình bày — và dùng càng ít lời càng tốt.”

Tôi liền bảo rằng tôi tiếc là ông lại chọn cách đổi chủ đề một cách đột ngột như vậy, bởi hành vi đó rất xúc phạm đến tôi; nhưng trong hoàn cảnh này tôi sẽ bỏ qua và đi thẳng vào vấn đề. Tôi bèn bắt đầu nhiệt tình trách móc ông về độ dài dằng dặc đến mức hoang phí trong bản báo cáo của ông. Tôi bảo nó vừa tốn kém, vừa thừa thãi, lại được bố cục vụng về; trong đó chẳng có lấy một đoạn miêu tả, chẳng có thơ ca, chẳng có cảm xúc — không anh hùng, không cốt truyện, không tranh ảnh — thậm chí đến cả tranh khắc gỗ cũng không có nốt. Sẽ chẳng đời nào có ai thèm đọc nó, đó là điều hiển nhiên. Tôi hối thúc ông đừng tự hủy hoại danh tiếng của mình bằng cách tung ra một thứ như thế. Nếu còn hy vọng thành công trên văn đàn, ông phải đưa thêm nhiều sự phong phú vào các trước tác của mình. Ông phải cảnh giác với những chi tiết khô khan. Tôi bảo rằng sức hút chính của cuốn lịch thường niên bắt nguồn từ những bài thơ và câu đố chữ của nó, và nếu rải vài câu đố chữ vào khắp bản báo cáo Ngân khố của ông, nó sẽ đẩy mạnh doanh thu bán sách hơn là mọi khoản thu nội địa mà ông có thể nhét vào đó. Tôi nói những điều này với tinh thần thiện chí nhất, thế mà Bộ trưởng Bộ Ngân khố lại nổi cơn thịnh nộ. Ông ta thậm chí còn bảo tôi là đồ ngu. Ông ta mắng mỏ tôi bằng những lời lẽ thù hằn nhất, và bảo rằng nếu tôi còn bén mảng đến đây xen vào việc của ông, ông sẽ ném tôi qua cửa sổ. Tôi đáp rằng tôi sẽ cầm mũ ra về nếu không được đối xử với sự tôn trọng xứng đáng với chức vụ của mình, và tôi đã đi thật. Đúng là y hệt như một cây bút trẻ mới vào nghề. Khi cho ra mắt cuốn sách đầu tay, bọn họ lúc nào cũng tưởng mình biết nhiều hơn bất kỳ ai trên đời. Chẳng ai bảo được họ điều gì.

Suốt khoảng thời gian tôi mang trọng trách trong chính phủ, dường như tôi chẳng thể làm nổi bất cứ việc gì trên cương vị chính thức mà không tự chuốc lấy rắc rối. Thế mà tôi chẳng làm gì, chẳng mưu sự điều gì, ngoài những thứ mà tôi tâm niệm là vì lợi ích của đất nước. Nỗi đau đớn từ những bất công mà tôi phải gánh chịu có lẽ đã đẩy tôi đến những kết luận sai lầm và tai hại, nhưng quả thực tôi có cảm giác rằng Ngoại trưởng, Bộ trưởng Bộ Chiến tranh, Bộ trưởng Bộ Ngân khố cùng những đồng liêu khác của tôi đã thông đồng với nhau ngay từ phút ban đầu nhằm tống cổ tôi khỏi Chính quyền. Tôi chỉ tham dự đúng một buổi họp Nội các trong suốt thời gian làm việc cho chính phủ. Thế là quá đủ đối với tôi. Người gác cổng ở lối vào Nhà Trắng có vẻ không muốn nhường đường cho tôi cho đến khi tôi hỏi liệu các thành viên khác trong Nội các đã đến chưa. Ông ta đáp là đã đến, và tôi bước vào. Tất cả bọn họ đều có mặt ở đó cả; nhưng chẳng ai nhường cho tôi một chỗ ngồi. Họ trừng trừng nhìn tôi như thể tôi là một kẻ đột nhập. Tổng thống lên tiếng:

“Nào, thưa ngài, ngài là ai?”

Tôi trao cho ông danh thiếp của mình, và ông đọc to: “Đại nhân MARK TWAIN, Thư ký Ủy ban Động vật thân mềm thuộc Thượng viện.” Sau đó, ông ngước lên nhìn tôi từ đầu đến chân, y như thể chưa từng nghe nói về tôi bao giờ. Bộ trưởng Bộ Ngân khố nói:

“Đây chính là tên ngu ngốc hay táy máy hôm trước đến khuyên tôi đưa thơ ca và câu đố chữ vào bản báo cáo của mình, cứ làm như nó là cuốn lịch tường vậy.”

Bộ trưởng Bộ Chiến tranh nói: “Chính là gã mơ mộng hão huyền hôm qua đã đến gặp tôi với mưu kế giáo dục một phần người da đỏ cho đến chết, rồi tàn sát phần còn lại.”

Bộ trưởng Bộ Hải quân nói: “Tôi nhận ra cậu thanh niên này là kẻ đã hết lần này đến lần khác quấy rầy công việc của tôi trong suốt tuần qua. Cậu ta đang vô cùng đau khổ vì việc Đô đốc Farragut dám dùng cả một hạm đội để đi du ngoạn giải trí, theo cách gọi của cậu ta. Đề xuất của cậu ta về một chuyến du ngoạn giải trí điên rồ nào đó trên bè quả là ngớ ngẩn đến mức không thèm nhắc lại.”

Tôi nói: “Thưa các quý ông, tôi nhận thấy ở đây có ý đồ bôi nhọ mọi hành động trong sự nghiệp công chức của tôi; tôi cũng nhận thấy ý đồ tước bỏ của tôi mọi tiếng nói trong các quyết định của quốc gia. Ngày hôm nay chẳng hề có một thông báo nào được gửi đến tôi. Chỉ là một cách tình cờ hy hữu tôi mới hay tin có một buổi họp Nội các diễn ra. Nhưng thôi, hãy bỏ qua những chuyện đó. Tất cả những gì tôi muốn biết là, đây có phải là một buổi họp Nội các hay không?”

Tổng thống đáp đó chính là buổi họp Nội các.

“Vậy thì,” tôi nói, “chúng ta hãy tiến hành công việc ngay lập tức, chứ đừng lãng phí thời gian quý báu vào những lời phàn nàn không đẹp đẽ gì về cách hành xử công vụ của nhau.”

Ngoại trưởng lúc bấy giờ mới cất giọng ôn tồn lên tiếng, bảo rằng: “Cậu thanh niên trẻ tuổi, cậu đang lầm to rồi. Các thư ký của các ủy ban quốc hội không phải là thành viên Nội các. Những người gác cửa Điện Capitol cũng vậy, nghe có vẻ kỳ lạ thế đấy. Do đó, dẫu chúng ta có khao khát trí tuệ siêu việt của cậu đến nhường nào trong các cuộc thảo luận của mình, chúng ta cũng không thể hợp pháp hóa việc nhờ cậy đến nó. Những quyết định của quốc gia buộc phải tiến hành mà không có sự góp mặt của cậu; nếu thảm họa có xảy ra, và rất có thể nó sẽ xảy ra, thì xin hãy lấy đó làm sự xoa dịu cho tâm hồn đau khổ của cậu rằng bằng hành động và tiếng nói, cậu đã làm hết sức mình trong khả năng để ngăn chặn nó. Cậu hãy nhận lấy lời chúc phúc của ta. Vĩnh biệt.”

Những lời lẽ dịu dàng ấy đã xoa dịu cõi lòng đầy sóng gió của tôi, và tôi ra về. Nhưng những kẻ phục vụ cho quốc gia thì chẳng thể nào biết đến sự bình yên. Tôi vừa đặt chân về đến cái hang ổ của mình ở Điện Capitol, gác chân lên bàn theo đúng phong cách của một đại biểu quốc hội, thì một vị thượng nghị sĩ trong Ủy ban Động vật thân mềm đùng đùng nổi giận bước vào và nói:

“Cậu đã đi đâu suốt cả ngày hôm nay vậy?”

Tôi liền bày tỏ rằng, nếu đó không phải là chuyện của ai khác ngoài tôi, thì tôi đã đến một buổi họp Nội các.

“Đến một buổi họp Nội các ư? Tôi muốn biết cậu có chuyện buôn bán gì ở một buổi họp Nội các chứ?”

Tôi đáp rằng tôi đến đó để bàn bạc — cứ cho là ông ta có mảy may liên quan đến vấn đề này đi. Lúc bấy giờ ông ta đâm ra xấc láo, và kết thúc bằng câu nói rằng ông ta đã tìm tôi suốt ba ngày qua để sao chép một bản báo cáo về vỏ bom, vỏ trứng, vỏ sò, và đủ thứ linh tinh liên tục gắn liền với loài động vật thân mềm, thế mà chẳng tài nào tìm được tôi.

Thế này thì quá thể lắm rồi. Đây chính là giọt nước tràn ly đối với chiếc lưng gù của một viên thư ký. Tôi bảo: “Thưa ngài, ngài tưởng tôi sẽ chịu làm việc với mức lương sáu đô la một ngày chắc? Nếu ngài có ý nghĩ đó, tôi xin khuyên Ủy ban Động vật thân mềm của Thượng viện hãy đi thuê người khác đi. Tôi không phải là nô lệ của bất kỳ bè phái nào! Hãy nhận lại cái sắc phong nhục nhã của các người đi. Hãy cho tôi tự do, hoặc là cái chết!”

Kể từ giờ phút ấy, tôi không còn dính líu gì đến chính phủ nữa. Bị các bộ miệt thị, bị Nội các miệt thị, và cuối cùng bị chính vị chủ tịch của một ủy ban mà tôi đang cố gắng tô điểm cho thêm phần rạng rỡ miệt thị, tôi đành chịu khuất phục trước sự đàn áp, vứt bỏ xa khỏi mình những hiểm nguy và cám dỗ từ chức vụ vĩ đại của tôi, rồi quay lưng bỏ mặc tổ quốc đang rớm máu trong giờ phút lâm nguy của Người.

Nhưng tôi cũng đã làm được cho đất nước một vài công trạng, thế nên tôi bèn gửi hóa đơn của mình đến:

Hợp chủng quốc Hoa Kỳ chiếu theo tài khoản với

Đại nhân Thư ký Ủy ban Động vật thân mềm thuộc Thượng viện,

Nợ

Phí tham vấn Bộ trưởng Bộ Chiến tranh

$50

Phí tham vấn Bộ trưởng Bộ Hải quân

$50

Phí tham vấn Bộ trưởng Bộ Ngân khố

$50

Tham vấn Nội các

Miễn phí

Phí di chuyển đi và về Jerusalem, qua ngả Ai Cập,

Algiers, Gibraltar và Cadiz,

14.000 dặm, tính phí 20 xu một dặm

Lương thư ký Ủy ban Động vật thân mềm

thuộc Thượng viện, sáu ngày, mỗi ngày $6

$36

Tổng cộng

$2.986

—[Các đại biểu vùng lãnh thổ thường được thanh toán tiền di chuyển cả hai chiều, mặc dù một khi đã đặt chân đến đây thì họ chẳng thèm quay về bao giờ. Tại sao tiền đi lại của tôi lại bị từ chối thì quả thực là điều vượt quá sự hiểu biết của tôi.]

Chẳng có khoản nào trong cái hóa đơn này được thanh toán, ngoại trừ cái khoản cỏn con ba mươi sáu đô la tiền lương thư ký. Bộ trưởng Bộ Ngân khố, với sự đeo bám tôi đến tận cùng, đã gạch bút qua tất cả các khoản khác và chỉ lạnh lùng ghi chú ở lề rằng: “Không được chấp thuận.” Thế là rốt cuộc cái lựa chọn kinh hoàng ấy cũng đã phải đón nhận. Sự chối bỏ nghĩa vụ đã bắt đầu! Quốc gia này tiêu đời rồi.

Tôi đã chấm dứt cuộc đời công chức từ đây. Cứ để những vị thư ký nào chịu đựng được cảnh bị áp bức tiếp tục bám trụ lại đó. Tôi biết rất nhiều người trong các bộ chẳng bao giờ được báo tin khi nào có họp Nội các, chẳng bao giờ được những người đứng đầu đất nước hỏi ý kiến về chiến tranh, tài chính hay thương mại, cứ như thể họ chẳng hề dính líu gì đến chính phủ vậy, thế mà ngày này qua ngày khác họ vẫn cắm cổ đến văn phòng và làm việc! Họ thừa biết tầm quan trọng của mình đối với đất nước, và điều đó vô tình bộc lộ qua phong thái cùng cách họ gọi món ăn tại nhà hàng — nhưng họ vẫn làm việc. Tôi biết một người phải cắt dán đủ loại mẩu tin vụn từ báo chí vào một cuốn sổ lưu niệm — có khi tới tám hay mười mẩu một ngày. Anh ta làm chẳng khéo cho lắm, nhưng anh ta cố gắng làm hết sức mình. Công việc ấy rất mệt mỏi. Nó làm suy kiệt trí óc. Thế mà anh ta chỉ nhận được có một nghìn tám trăm đô la một năm. Với một bộ óc như thế, chàng trai ấy hoàn toàn có thể vơ vét hàng ngàn hàng vạn đô la ở một ngành nghề khác nếu anh ta muốn. Nhưng không — trái tim anh ta thuộc về tổ quốc, và anh ta sẽ phục vụ đất nước chừng nào còn sót lại một cuốn sổ lưu niệm nào. Và tôi biết có những vị thư ký viết lách chẳng được thạo cho lắm, nhưng bất cứ chút kiến thức nào sở hữu trong tay, họ cũng cao thượng dâng hiến cho tổ quốc, rồi nhọc nhằn lao động và chịu đựng vì mức lương hai nghìn rưỡi một năm. Những gì họ viết đôi khi phải được viết lại bởi các thư ký khác; nhưng khi một người đã cống hiến hết sức mình cho tổ quốc, lẽ nào tổ quốc lại phải phàn nàn? Rồi lại có những vị thư ký chưa được phân bổ chức vụ, cứ mòn mỏi chờ đợi, chờ đợi và chờ đợi cho đến khi có chỗ khuyết — kiên nhẫn ngóng chờ cơ hội để giúp đỡ tổ quốc — và trong lúc chờ đợi, họ chỉ nhận được vỏn vẹn có hai nghìn đô la một năm cho sự chờ đợi đó. Thật đáng buồn — vô cùng, vô cùng đáng buồn. Khi một nghị sĩ có người bạn nào đó có tài nhưng lại chẳng có công ăn việc làm nào để phát huy năng lực vĩ đại của anh ta, ông ta liền “cống hiến” người bạn đó cho tổ quốc bằng cách ban cho anh ta một chân thư ký trong một bộ nào đó. Và thế là con người tội nghiệp ấy phải cày mặt suốt đời, chiến đấu với đống tài liệu vì lợi ích của một quốc gia chưa từng mảy may nghĩ đến anh ta, chưa từng thông cảm với anh ta — và tất cả chỉ đổi lấy hai hoặc ba nghìn đô la một năm. Khi tôi hoàn thành xong danh sách tất cả các thư ký ở các bộ khác nhau, kèm theo bản tường trình về công việc họ phải làm cùng mức thù lao họ nhận được, bạn sẽ thấy rằng số lượng thư ký hiện tại chưa bằng một nửa mức cần thiết, và những gì họ nhận được còn chẳng đủ một nửa mức lương xứng đáng.