Trong khoảng ba bốn mươi năm trở lại đây, đất nước chúng ta đã sản sinh ra một số trường hợp mất trí kỳ lạ nhất từng được ghi chép trong lịch sử. Chẳng hạn, phải kể đến vụ Baldwin ở Ohio hồi hai mươi hai năm trước. Ngay từ thời niên thiếu, Baldwin đã mang bản tính thù hằn, độc ác và hay gây sự. Hắn từng đánh hỏng một con mắt của một đứa trẻ mà chưa từng một lần tỏ chút ăn năn hối hận. Hắn đã làm rất nhiều điều tương tự như thế. Nhưng rồi cuối cùng hắn cũng gây ra một chuyện động trời. Vào một tối nọ, ngay sau khi trời tối hẳn, hắn đến gõ cửa một ngôi nhà, và khi gia chủ ra mở cửa, hắn liền bắn chết người đó tại chỗ, rồi định tẩu thoát nhưng đã bị bắt giữ. Hai ngày trước đó, hắn từng vô cớ lăng mạ một kẻ tàn tật bất lực, và người mà sau đó hắn nhanh chóng trả thù bằng một viên đạn sát nhân chính là người từng đánh ngã hắn. Sự việc của Baldwin là như vậy. Phiên tòa diễn ra dài đẵng đẵng và đầy căng thẳng; dư luận vô cùng sục sôi. Người ta bảo rằng tên ác nhân tâm địa hiểm độc này đã gây ra biết bao đau thương trong đời hắn, và giờ đây hắn phải đền tội trước pháp luật. Nhưng họ đã nhầm; Baldwin bị tâm thần lúc gây án — họ đã không nghĩ đến điều đó. Qua phần biện hộ của luật sư, người ta chứng minh được rằng vào lúc mười giờ rưỡi sáng ngày xảy ra án mạng, Baldwin đã phát bệnh tâm thần, và tình trạng đó kéo dài đúng mười một tiếng rưỡi. Khoảng thời gian này vừa vặn khớp một cách hoàn hảo với vụ án, thế là hắn được tuyên bão trắng án. Cứ thế, nếu người ta lắng nghe một cộng đồng đầy phẫn nộ và suy nghĩ nông cạn thay vì nghe theo lời biện hộ của luật sư, thì một sinh tội nghiệp mất trí đã phải gánh chịu trách nhiệm nặng nề cho một phút điên rồ nhất thời. Baldwin được tha bổng, và mặc dù họ hàng cùng bạn bè hắn tự nhiên vô cùng tức giận trước những nghi ngờ và lời bàn tán bất lợi của dư luận, họ bảo hãy cho qua lần này và không tiến hành truy tố. Dòng họ Baldwin rất giàu có. Cũng chính Baldwin này sau đó còn hai lần xuất hiện những cơn mất trí chợp nhoáng, và trong cả hai lần ấy hắn đều ra tay sát hại những người hắn có tư thù. Và trong cả hai lần đó, tình tiết gây án đều vô cùng trầm trọng, những vụ giết người trông có vẻ nhẫn tâm và xảo trá đến mức nếu Baldwin không bị tâm thần thì hắn chắc chắn đã bị treo cổ không còn nghi ngờ gì nữa. Dẫu vậy, hắn đã phải huy động toàn bộ ảnh hưởng chính trị và gia tộc mới thoát tội trong một vụ, và tốn không dưới mười nghìn đô-la để được trắng án trong vụ kia. Một trong những nạn nhân là người mà hắn từng công khai đe dọa giết suốt mười hai năm trời. Khốn nỗi, người tội nghiệp ấy lại vô tình đi ngang qua một con hẻm tối đúng vào khoảnh khắc cơn điên của Baldwin bùng phát, thế là anh ta bị bắn vào lưng bằng một khẩu súng nhồi đạn ghém.

Hãy xét đến trường hợp của Lynch Hackett ở Pennsylvania. Đã hai lần, giữa nơi công cộng, hắn dùng gậy tấn công một hàng thịt người gốc Đức tên là Bemis Feldner, và cả hai lần Feldner đều dùng tay không đánh cho hắn nhừ đòn. Hackett là một kẻ giàu có, kiêu ngạo, vũ phu, luôn tự hào về dòng dõi cao quý của mình và đinh ninh rằng sự giàu có kếch xù của hắn phải được mọi người kính trọng hết mực. Hắn ôm hận ngậm đắng nuốt cay vì nỗi nhục bị trừng phạt suốt hai tuần trời, rồi trong một cơn mất trí chợp nhoáng, hắn trang bị vũ khí tận răng, cưỡi ngựa vào thị trấn, chờ đợi suốt hai tiếng đồng hồ cho đến khi thấy Feldner đi dạo trên phố cùng vợ tay trong tay, liền lao ra từ ô cửa nơi hắn đang nấp nửa kín nửa hở, đâm một nhát dao vào cổ Feldner khiến nạn nhân tử vong ngay lập tức. Người vợ ôm lấy thân hình mềm oặt của chồng rồi hạ xuống mặt đất. Cả hai đẫm máu. Hackett cợt nhả bảo cô rằng với tư cách là vợ mới của một kẻ làm nghề mổ thịt, chắc cô sẽ biết thán phục sự gọn gàng nghệ thuật của nhát dao đã giúp cô sẵn sàng đi bước nữa nếu có nhu cầu. Lời nói này, cùng một câu nói khác hắn thốt ra với một người bạn rằng địa vị xã hội của hắn biến việc giết một thường dân vô danh thành một hành động “lệch chuẩn” chứ không phải tội ác, đã được đem ra làm bằng chứng chứng minh hắn mất trí, nhờ đó Hackett thoát khỏi sự trừng phạt. Bồi thẩm đoàn thoạt đầu chẳng mặn mà gì với việc chấp nhận những thứ đó làm bằng chứng, bởi vì bị nhân chưa từng bị tâm thần trước khi gây án, và dưới tác dụng tĩnh tâm của hành vi cắt tiết người hắn đã lập lại tức khắc sự minh mẫn; thế nhưng khi bên biện hộ đưa ra chứng cứ cho thấy người anh họ đời thứ ba của cha dượng vợ Hackett từng bị tâm thần, và không chỉ tâm thần mà còn có chiếc mũi y hệt như mũi của Hackett, thì rõ ràng là bệnh tâm thần có tính di truyền trong gia đình, và Hackett đã thừa hưởng nó một cách hợp pháp.

Dĩ nhiên sau đó bồi thẩm đoàn đã tuyên hắn vô tội. Nhưng đó thực sự là ơn phước của trời Phật khi họ hàng nhà bà H. từng mắc bệnh như đã nêu, bằng không thì Hackett chắc chắn đã bị treo cổ.

Tuy nhiên, không thể kể hết những vụ mất trí kỳ diệu từng lọt vào mắt xanh của công luận trong ba bốn mươi năm qua. Hơn ba năm trước, tại New Jersey từng xảy ra vụ Durgin. Nửa đêm về sáng, cô hầu gái Bridget Durgin xông vào phòng ngủ của bà chủ và dùng dao róc thịt nạn nhân ra thành từng mảnh đúng nghĩa đen. Sau đó, cô ta kéo cái xác ra giữa nhà, dùng ghế và nhiều thứ khác đánh đập tơi bời. Tiếp đến, cô ta rạch toạc những chiếc đệm lông vũ, vung vãi tứ tung, lấy dầu hỏa tưới đẫm mọi thứ rồi châm lửa đốt cháy toàn bộ hiện trường. Lúc này, cô ta bọc bàn tay dính đầy máu ôm lấy đứa con nhỏ của người phụ nữ xấu số rồi đi bộ qua lớp tuyết dày, chân không giày, sang nhà một người hàng xóm cách đó một phần tư dặm, rồi thốt lên một tràng những câu chuyện điên rồ, lủng củng về việc có mấy kẻ lạ mặt đã đến châm lửa đốt nhà; rồi cô ta khóc lóc thảm thiết, và chẳng hề nghĩ rằng những vết máu trên tay, trên quần áo cùng đứa bé có gì đáng ngờ, cô ta còn chủ động buông lời rằng cô ta sợ những kẻ kia đã sát hại bà chủ của mình! Về sau, qua chính lời khai nhận tội của cô ta và các lời chứng khác, người ta đã chứng minh được rằng bà chủ vẫn luôn đối xử tử tế với cô ta, vì thế không có động cơ trả thù trong vụ án mạng; người ta cũng chứng minh rằng cô ta chẳng lấy đi thứ gì từ ngôi nhà đang cháy, thậm chí cả đôi giày của chính mình, và do đó cướp của không phải là động cơ.

Đến đây, bạn đọc sẽ thốt lên rằng: “Lại cái bài ca mất trí quen thuộc ấy nữa chứ gì.” Nhưng lần này bạn đọc đã lầm to. Chẳng có lời biện hộ nào như thế được đưa ra để bào chữa cho cô ta cả. Quan tòa tuyên án cô ta, chẳng ai quấy rầy vị thống đốc bằng những lá đơn xin ân xá, và cô ta đã bị treo cổ không chút chần chừ.

Lại có cả thanh niên ở Pennsylvania nọ, kẻ từng đưa ra bản thú tội kỳ quặc được công bố cách đây vài năm. Đó thực chất chỉ là một thứ hỗn độn những lời lảm nhảm vô nghĩa từ đầu chí cuối, và bài diễn văn dài dằng dặc của hắn trên đoạn đầu đài sau đó cũng vậy. Suốt một năm trời, hắn bị ám ảnh bởi khao khát làm hoen ố dung mạo một thiếu nữ nào đó để chẳng ai thèm lấy cô ta. Bản thân hắn không yêu cô ta, cũng chẳng muốn cưới cô ta, nhưng hắn cũng không muốn bất cứ kẻ nào khác làm điều đó. Hắn chẳng chịu đi đâu cùng cô ta, thế mà lại chống đối việc có bất cứ ai khác đi kèm hộ tống cô ta. Có lần hắn từ chối đi dự đám cưới cùng cô ta, và khi cô ta tìm được người khác đi cùng, hắn liền phục kích cặp đôi dọc đường, định bắt họ quay về hoặc giết kẻ hộ tống. Sau khi trải qua những đêm dài mất ngủ vì nỗi ám ảnh chủ đạo suốt một năm trời, cuối cùng hắn cũng ra tay thực hiện — nghĩa là cố gắng làm hủy hoại nhan sắc cô thiếu nữ kia. Hắn đã thành công. Và đó là một thương tật vĩnh viễn. Trong lúc nhắm bắn vào má cô ta (khi cô đang ngồi ăn tối cùng bố mẹ và các anh chị em) sao cho làm mất đi vẻ xinh xắn, một viên đạn của hắn lại bay chệch hướng một chút, thế là cô ngã xuống chết tươi. Cho đến tận giây phút cuối cùng của cuộc đời, hắn vẫn tiếc nuối cái vận rủi đã khiến cô cử động khuôn mặt đúng vào thời khắc quyết định đó. Và cứ thế hắn chết, dường như vẫn đinh ninh rằng dẫu sao thì việc cô ta bị giết chủ yếu vẫn là lỗi của chính cô ta. Tên ngốc này đã bị treo cổ. Lời biện hộ mất trí không hề được đưa ra.

Bệnh tâm thần quả thực đang gia tăng trên thế giới này, trong khi tội ác thì đang dần mai một. Chẳng còn vụ giết người nào nữa — ít ra thì cũng chẳng có vụ nào đáng kể. Ngày trước, nếu bạn giết một người, rất có thể là bạn đã bị tâm thần — nhưng giờ đây, nếu bạn có tiền bạc và bè bạn mà lại giết người, đó chính là bằng chứng cho thấy bạn là một kẻ mất trí. Thời buổi này, nếu một kẻ có gia thế tốt và địa vị xã hội cao trộm cắp thứ gì, người ta gọi đó là chứng ăn cắp vặt, rồi tống hắn vào nhà thương điên. Nếu một kẻ có địa vị cao vung tay quá trán nướng sạch gia tài vào những cuộc ăn chơi trác táng, rồi kết liễu cuộc đời bằng thuốc độc strychnine hay viên đạn, thì “Sự lú lẫn tạm thời” chính là chẩn đoán cho căn bệnh của hắn.

Chẳng phải cái lý do mất trí này đang trở nên quá ư phổ biến hay sao? Chẳng phải nó phổ biến đến mức bạn đọc hoàn toàn có thể trông đợi sẽ thấy nó được viện dẫn trong mọi vụ án hình sự bước ra trước vành móng ngựa hay sao? Và chẳng phải nó rẻ tiền, phổ biến, lại thường vô cùng nhảm nhí đến mức bạn đọc phải mỉm cười đầy chế nhạo mỗi khi mặt báo nhắc đến nó hay sao? Và chẳng phải thật kỳ lạ khi nhận ra nó thường xuyên mang lại bản án trắng án cho bị cáo đến nhường nào hay sao? Mấy năm gần đây, dường như một kẻ trước khi ra tay sát hại người khác chẳng thể nào hành xử sao cho bản thân không rơi vào trạng thái rõ ràng là mất trí cả. Nếu hắn bàn về các vì sao, hắn bị tâm thần. Nếu hắn tỏ ra bồn chồn lo lắng một tiếng trước khi ra tay, hắn bị tâm thần. Nếu hắn khóc thương trước một nỗi đau lớn, bạn bè hắn sẽ lắc đầu ngao ngán, lo sợ rằng hắn “không được bình thường”. Nếu chỉ một tiếng sau vụ án mạng, hắn tỏ ra bất an, lơ đễnh và kích động, thì chắc chắn trăm phần trăm hắn bị tâm thần.

Thật ra, điều chúng ta cần bây giờ không phải là những bộ luật chống lại tội ác, mà là một đạo luật chống lại bệnh tâm thần. Đó mới chính là cội nguồn của mọi cái ác.