Một ngày nọ, khi danh hoạ người Flemish Pedro Pablo Rubens đang dạo bước qua các ngôi đền miếu ở Madrid cùng với những học trò nổi danh của mình, ông bước vào nhà thờ của một tu viện khiêm nhường, nơi mà truyền thuyết không hề nhắc đến tên.
Vị nghệ sĩ lừng danh chẳng tìm thấy mấy điều để ngắm nghía hay thán phục ở chốn thánh đường nghèo nàn và hoang phế ấy, và ông đang toan bước đi trong sự bực dọc — như thói quen của ông mỗi khi gặp phải gu thẩm mỹ tồi tệ của đám tu sĩ miền Nueva Castilla — thì bỗng chợt nhận ra một bức tranh nằm nửa khuất trong bóng tối của một nhà nguyện vô cùng tồi tàn; ông bước lại gần nó và thốt lên một tiếng ngạc nhiên kinh ngạc.
Các học trò liền vây quanh ông ngay lập tức, cất tiếng hỏi:
— Thầy đã tìm thấy gì vậy ạ?
— Hãy nhìn kìa! — Rubens vừa nói vừa chỉ tay thẳng vào tấm vải canvas trước mặt để thay cho mọi câu trả lời.
Những người trẻ tuổi ngạc nhiên đến ngẩn ngơ chẳng kém gì tác giả của bức tranh *Hạ xuống từ thập giá*.
Bức tranh ấy khắc họa cảnh Cái chết của một tu sĩ. Vị tu sĩ còn rất trẻ, sở hữu vẻ đẹp mà ngay cả sự khổ hạnh hay cơn hấp hối cũng chẳng thể làm phai mờ, đang nằm dài trên những viên gạch lát của căn phòng tu viện, đôi mắt đã khép lại vì tử thần, một bàn tay buông xuôi trên chiếc đầu lâu, còn tay kia thì ôm chặt lấy ngực, áp sát một cây thánh giá bằng gỗ và đồng.
Phía hậu cảnh của bức tranh được vẽ lồng một bức tranh khác, trông như thể đang được treo gần chiếc giường mà người ta ngầm hiểu là vị tu sĩ đã rời khỏi đó để đến nằm chết một cách khiêm nhường hơn trên nền đất lạnh lẽo.
Bức tranh thứ hai ấy vẽ hình một người phụ nữ đã qua đời, một thiếu nữ xinh đẹp nằm trong cỗ quan tài giữa những ngọn nến tang tóc cùng tấm rèm phủ đen tuyền sang trọng...
Chẳng ai có thể ngắm nhìn hai khung cảnh ấy — cảnh này nằm lồng trong cảnh kia — mà lại không hiểu rằng chúng đang giải thích và bổ sung cho nhau một cách trọn vẹn. Một mối tình dang dở, một niềm hy vọng đã tàn lụi, sự vỡ mộng trước cuộc đời, và sự lãng quên vĩnh viễn đối với cõi trần: đó chính là bài thơ đầy huyền bí được đúc kết từ hai tấn kịch khổ hạnh ẩn chứa trong tấm vải canvas ấy.
Nói chung, từ màu sắc, nét vẽ cho đến bố cục, tất cả đều bộc lộ thiên tài của một bậc thầy lỗi lạc.
— Thưa thầy, đây có thể là tác phẩm của ai nhỉ? — các học trò, những người vừa ngắm nghía kỹ bức tranh, cất tiếng hỏi Rubens.
— Ở góc này từng có một cái tên được đề — vị đại sư đáp — nhưng nó đã bị tẩy xóa mới đây chưa đầy vài tháng. Còn về phần bức tranh, tuổi đời của nó nhiều lắm là ba mươi năm, và ít nhất cũng phải được hai mươi.
— Nhưng tác giả...
— Dựa vào giá trị của bức tranh, tác giả có lẽ là Velazquez, Zurbarán, Ribera, hay chàng trẻ tuổi Murillo mà ta vô cùng yêu mến... Nhưng Velazquez không cảm nhận nghệ thuật theo cách này.
Cũng chẳng phải Zurbarán, nếu ta xét về màu sắc và cách nhìn nhận đề tài. Lại càng ít có khả năng là của Murillo hay Ribera: người thì quá dịu dàng, kẻ lại quá u ám; hơn nữa, phong cách ấy hoàn hảo không thuộc về trường phái của bất kỳ ai trong số họ. Tóm lại: ta không hề quen biết tác giả của bức tranh này, và ta dám thề rằng mình chưa từng thấy bất kỳ tác phẩm nào của hắn trước đây. — Ta muốn nói điều này xa hơn nữa: ta tin rằng người hoạ sĩ vô danh — và có lẽ nay đã qua đời — kẻ đã để lại cho đời một kỳ quan nhường này, chưa từng thuộc về bất kỳ trường phái nào, chưa từng vẽ bức tranh nào khác ngoài bức này, và cũng chẳng thể vẽ nổi một tác phẩm nào khác sánh kịp với giá trị của nó... Đây là một tác phẩm được sinh ra từ cảm hứng thuần khiết, một đề tài độc đáo, một tấm gương phản chiếu tâm hồn, một mảnh hồn của cuộc đời... Nhưng... Thật là một ý nghĩ kỳ lạ! — Các cậu có muốn biết ai đã vẽ bức tranh ấy không? — Chà, chính người chết mà các cậu đang nhìn thấy trong tranh đã vẽ nó đấy!
— Ồ! Thưa thầy... Thầy đang đùa chúng con đấy à!
— Không: ta hiểu rõ những gì mình nói...
— Nhưng làm sao thầy có thể tưởng tượng được rằng một kẻ đã khuất lại có thể vẽ nên chính cái chết của mình?
— Bằng cách hình dung rằng một kẻ còn sống có thể tiên đoán hoặc tái hiện lại cái chết của chính mình! — Hơn nữa, các cậu đều biết rằng việc thực sự gia nhập những Dòng tu tôn giáo cũng chính là một cái chết.
— À! Ý thầy là...
— Ta tin rằng người phụ nữ hiện diện đằng sau khung cảnh ở hậu cảnh bức tranh chính là tâm hồn và lẽ sống của vị tu sĩ đang hấp hối trên nền đất kia; ta tin rằng, khi nàng qua đời, chàng cũng nghĩ rằng mình đã chết, và quả thực chàng đã chết đối với cõi đời này; tóm lại, ta tin rằng tác phẩm này, hơn cả khoảnh khắc cuối cùng của người anh hùng hay của chính tác giả (những kẻ chắc chắn là một và cùng một người), chính là nghi thức gia nhập dòng tu của một người trẻ tuổi đã vỡ mộng trước những niềm vui trần thế...
— Vậy ra anh ta vẫn có thể còn sống ư?...
— Chắc chắn là hắn vẫn còn sống, thưa các cậu! Và vì sự việc đã diễn ra từ lâu, biết đâu tâm hồn hắn giờ đây đã trở nên bình thản, thậm chí còn hoan hỉ nữa là khác, và người nghệ sĩ vô danh ấy giờ đây đã trở thành một lão tu sĩ béo tròn và cực kỳ vui vẻ... — Chính vì tất cả những lẽ đó, chúng ta phải tìm cho ra hắn! Và trên hết, chúng ta cần phải xác minh xem hắn có thực hiện thêm tác phẩm nào nữa không... — Hãy theo ta.
Nói rồi, Rubens tiến về phía một tu sĩ đang cầu nguyện ở nhà nguyện bên cạnh và cất tiếng hỏi với vẻ tự nhiên quen thuộc:
— Cha có thể thưa với Cha Bề trên rằng tôi muốn diện kiến ngài theo lệnh của Nhà Vua được chứ?
Vị tu sĩ, một người có tuổi, nhọc nhằn đứng dậy và đáp lại bằng một giọng nói khiêm nhường, đứt quãng:
— Các vị tìm tôi có việc gì? — Ta chính là Bề trên đây.
— Xin cha thứ lỗi vì tôi đã cắt ngang lời cầu nguyện của cha — Rubens đáp lời. — Cha có thể cho tôi biết ai là tác giả của bức tranh này không?
— Bức tranh đó ư? — vị tu sĩ thốt lên. — Ngài sẽ nghĩ gì về tôi nếu tôi trả lời rằng mình không nhớ rõ?
— Sao cơ? Cha biết rõ điều đó, mà lại có thể quên được ư?
— Phải, con trai ạ, ta đã quên sạch rồi.
— Chà, thưa cha... — Rubens cất giọng mỉa mai đầy ngạo nghễ — trí nhớ của cha tồi thật đấy!
Vị Bề trên lại quỳ xuống mà chẳng buồn đếm xỉa đến ông.
— Ta đến đây nhân danh Nhà Vua! — gã họa sĩ người Flemish kiêu ngạo và được chiều chuộng hét lớn.
— Ngài còn muốn gì ở tôi nữa, hỡi người anh em của ta? — vị tu sĩ thì thầm, từ từ ngẩng đầu lên.
— Mua lại bức tranh này từ cha!
— Bức tranh đó không bán.
— Vậy thì tốt thôi: hãy nói cho tôi biết tôi có thể tìm thấy tác giả của nó ở đâu... Hoàng Thượng chắc chắn sẽ rất muốn diện kiến anh ta, còn tôi thì cần phải được ôm lấy anh ta, chúc mừng anh ta... để bày tỏ sự ngưỡng mộ và lòng mến mộ sâu sắc của mình...
— Tất cả những điều đó đều là bất khả thi... Tác giả của nó không còn ở trên cõi đời này nữa.
— Anh ta đã chết rồi ư! — Rubens thốt lên đầy tuyệt vọng.
— Thầy nói đúng quá mà! — một trong những người học trò thốt lên. — Bức tranh ấy quả thực do một người đã khuất vẽ nên...
— Đã chết rồi ư!... — Rubens lặp lại. — Và chẳng ai từng biết đến anh ta cả! Và tên tuổi của anh ta đã bị lãng quên! — Một cái tên đáng lẽ ra phải trường tồn bất hủ! — Một cái tên lẽ ra đã có thể làm lu mờ cả danh tiếng của ta! — Phải, cả danh tiếng của ta nữa... thưa cha... — vị nghệ sĩ nói thêm với niềm kiêu hãnh cao ngạo. — Bởi vì cha nên biết rằng ta chính là Pedro Pablo Rubens!
Trước cái tên vốn vinh quang lừng lẫy khắp chốn nhân gian ấy — một cái tên mà chẳng một người nào dâng hiến cuộc đời cho Chúa lại không biết đến, bởi nó gắn liền với hàng trăm bức tranh tôn giáo, những kỳ quan thực sự của nghệ thuật — gương mặt nhợt nhạt của vị Bề trên bỗng chốc đỏ bừng lên, và đôi mắt đờ đẫn của ngài đăm đăm nhìn vào gương mặt của kẻ ngoại tộc đầy vẻ tôn kính lẫn ngạc nhiên tột độ.
— À! Hóa ra cha đã biết tôi! — Rubens thốt lên với niềm hân hoan thơ trẻ. — Tôi mừng muốn chết! Như vậy thì cha sẽ bớt ra điều khách sáo với tôi rồi! — Thế nào... nào! Cha có bán bức tranh đó cho tôi không?
— Ngài đang đòi hỏi một điều không thể! — vị Bề trên đáp.
— Vậy được rồi: cha có biết bất kỳ tác phẩm nào khác của người thiên tài đoản mệnh ấy không? Cha không thể nhớ ra tên của anh ta sao? Cha có muốn cho tôi biết anh ta tạ thế khi nào không?
— Ngài đã hiểu lầm ý tôi rồi... — vị tu sĩ đáp lại. — Tôi đã nói với ngài rằng tác giả của bức tranh ấy không thuộc về thế gian nữa; nhưng điều đó không có nghĩa chính xác là anh ta đã chết...
— Ồ! Anh ta vẫn sống! Vẫn đang sống! — tất cả các họa sĩ đồng thanh kêu lên. — Xin hãy để chúng tôi được yết kiến anh ta!
— Để làm gì chứ? Kẻ bất hạnh ấy đã từ bỏ mọi thứ ở cõi trần này rồi! Hắn chẳng còn dính líu gì đến thế gian nữa!... Chẳng gì cả!... — Do đó, tôi cầu xin các ngài hãy để hắn được yên nghỉ trong thanh tịnh.
— Ồ! — Rubens nói với vẻ đầy kích động. — Chuyện đó không thể nào được, thưa cha! Khi Chúa thắp lên ngọn lửa thiêng liêng của thiên tài trong tâm hồn một con người, thì đó không phải là để tâm hồn ấy lụi tàn trong sự cô độc, mà là để nó hoàn thành sứ mệnh cao cả là soi sáng tâm hồn của những người khác. Xin hãy cho tôi biết tu viện mà người nghệ sĩ lớn đang ẩn mình, tôi sẽ đến tìm anh ta và đưa anh ta trở lại với thế gian — Ồ! Biết bao vinh quang đang chờ đón anh ta!
— Nhưng... nhỡ anh ta từ chối thì sao? — vị Bề trên rụt rè hỏi.
— Nếu anh ta từ chối, tôi sẽ cầu cứu Đức Giáo Hoàng — người mà tôi vinh dự được kết giao bằng hữu — và ngài sẽ thuyết phục anh ta giỏi hơn tôi.
— Đức Giáo Hoàng! — vị Bề trên thốt lên.
— Vâng, thưa cha, Đức Giáo Hoàng! — Rubens lặp lại.
— Đó chính là lý do vì sao tôi sẽ không bao giờ tiết lộ tên của người họa sĩ ấy cho dù tôi có nhớ rõ đi chăng nữa! Đó cũng là lý do vì sao tôi sẽ không nói cho ngài biết anh ta đã ẩn náu tại tu viện nào!
— Vậy thì, thưa cha, cả Nhà Vua lẫn Đức Giáo Hoàng sẽ buộc cha phải khai ra! — Rubens giận dữ đáp lại. — Tôi sẽ lo để điều đó thành hiện thực.
— Ồ! Ngài sẽ không làm thế đâu! — vị tu sĩ thốt lên. — Ngài sẽ làm một việc vô cùng sai quấy đấy, ngài Rubens ạ! — Hãy mang bức tranh đi nếu ngài muốn; nhưng hãy để cho kẻ đang tìm sự bình yên được yên thân. — Tôi đang nói với ngài nhân danh Thiên Chúa!
Phải! Chính tôi là người đã quen biết, đã yêu thương, đã an ủi, đã cứu rỗi, đã vớt lên từ những con sóng bão của đam mê và bất hạnh — trong cơn hấp hối và chìm đắm như một kẻ đắm tàu — cái con người vĩ đại như ngài gọi, cái sinh mệnh bất hạnh và mù quáng như tôi thường gọi ấy; kẻ từng bị Thiên Chúa và chính bản thân mình lãng quên vào ngày hôm qua, để rồi hôm nay đang tiến sát đến sự hạnh phúc tối cao!... — Niềm vinh quang ấy!... — Ngài có biết bất kỳ niềm vinh quang nào lớn lao hơn cái đích mà anh ta đang hướng tới không? Bằng quyền hạn gì mà ngài lại muốn khơi dậy trong tâm hồn anh ta những đốm lửa ma trơi của sự hư vinh trốn trần thế, trong khi trái tim anh ta đang bùng cháy ngọn lửa bác ái vĩnh cửu không bao giờ tắt? — Ngài có nghĩ rằng con người đó, trước khi từ giã cõi đời, trước khi từ bỏ những vinh hoa phú quý, danh vọng, quyền lực, tuổi trẻ, tình yêu và tất cả những gì làm xiêu lòng nhân thế, đã không phải trải qua một trận chiến khốc liệt với chính trái tim mình hay sao? Ngài có đoán được những vỡ mộng và cay đắng nào đã dẫn dắt anh ta đến sự nhận thức về bản chất giả dối của vạn vật trần gian không? — Và ngài lại muốn lôi kéo anh ta trở lại chốn đấu trường khi mà anh ta đã khải hoàn chiến thắng rồi ư?
— Nhưng làm thế là chối bỏ sự bất tử! — Rubens thét lên.
— Đó mới chính là khát vọng vươn tới sự bất tử!
— Và bằng quyền hạn gì mà cha dám đứng vào giữa con người ấy và thế gian? — Hãy để tôi nói chuyện với anh ta, rồi chính anh ta sẽ quyết định!
— Tôi làm điều đó với tư cách là một người anh cả, một người thầy, một người cha; tôi chính là tất cả những điều ấy đối với anh ta... Tôi làm việc này nhân danh Thiên Chúa, tôi xin nhắc lại với ngài lần nữa! — Hãy tôn trọng anh ta... vì sự cứu rỗi cho chính tâm hồn ngài.
Nói rồi, vị tu sĩ trùm chiếc mũ trùm đầu lên và lặng lẽ bước đi dọc theo gian chính của nhà thờ.
— Chúng ta đi thôi — Rubens nói. — Ta biết mình phải làm gì rồi.
— Thưa thầy! — một trong số các học trò, kẻ từ nãy đến giờ vẫn chăm chú nhìn luân phiên giữa bức tranh và vị tu sĩ, cất tiếng kêu lên. — Thầy có thấy lão tu sĩ già kia trông rất giống với người thanh niên đang hấp hối trong bức tranh này không?
— Câm miệng!... Chẳng lẽ lại thế thật sao! — tất cả đồng thanh thốt lên.
— Trừ đi những nếp nhăn và bộ râu, rồi cộng thêm ba mươi tuổi như tuổi của nhân vật trong bức tranh, ta sẽ thấy vị đại sư đã hoàn toàn có lý khi nói rằng vị tu sĩ đã khuất kia đồng thời vừa là chân dung vừa là tác phẩm của một tu sĩ còn đang sống. — Giờ thì, xin Chúa hãy phạt tôi nếu vị tu sĩ đang sống ấy không chính là Cha Bề trên!
Trong khi đó, Rubens với vẻ mặt u ám, ngượng ngùng và vô cùng xúc động, dõi theo bóng vị lão gia đang khuất dần, người vừa đưa tay chào ông bằng cách khoác hai tay trước ngực ngay trước khi biến mất.
— Chính là lão... phải, đúng là lão rồi!... — vị nghệ sĩ lẩm bẩm. — Ôi... Chúng ta đi thôi... — ông nói thêm khi quay đầu về phía các học trò của mình. — Con người đó có lý! Vinh quang của lão đáng giá hơn vinh quang của ta! — Hãy để lão được chết trong yên bình!
Và ném một ánh nhìn cuối cùng vào bức tranh đã khiến ông kinh ngạc nhường ấy, ông bước ra khỏi nhà thờ và hướng thẳng đến Cung điện, nơi Hoàng thượng và Hoàng hậu đang ban vinh dự mời ông cùng ngự yến.
Ba ngày sau, một mình Rubens quay trở lại nhà nguyện khiêm nhường ấy, lòng đầy khao khát được ngắm nhìn lại bức tranh tuyệt mỹ và thậm chí được trò chuyện một lần nữa với vị tác giả khả nghi của nó.
Nhưng bức tranh đã không còn ở chỗ cũ nữa.
Thay vào đó, ngay giữa gian chính của nhà thờ, ông nhìn thấy một cỗ quan tài đặt trên nền đất, xung quanh vây quanh là toàn thể cộng đoàn tu sĩ đang trầm ngâm cất tiếng tụng kinh cầu hồn...
Ông bước lại gần để nhìn khuôn mặt của người đã khuất, và nhận ra đó chính là Cha Bề trên.
— Quả là một hoạ sĩ vĩ đại!... — Rubens thốt lên, sau khi sự ngạc nhiên và nỗi đau buồn đã nhường chỗ cho những cảm xúc khác. — Giờ đây ngài mới thực sự giống với tác phẩm của chính mình biết bao!
Madrid, 1858.