Vào một trong những ngày oi bức nhất của tháng Bảy năm 1809 —à mà, khổ nỗi năm đó trời nóng đến thế là cùng!— vào khoảng mười giờ sáng, chúng tôi tiến vào Montelimart, một thị trấn hay thành phố gì đó ở vùng Dauphiné, mà cho đến nay tôi vẫn chẳng tài nào biết rõ nó thực sự là gì, và nguyền rủa thay, tôi chẳng mảy may cần phải biết đến sự tồn tại của một nơi như thế trên cõi đời này...
—Ơ hay! Thế ra là ở Pháp đấy phỏng?...
—Chứ sao nữa, anh bạn! Thật tình cho phép tôi đấy! Dauphiné thì nằm ở đâu nếu không phải ở Pháp? —Và các cháu đừng có tưởng nó nằm ở tận biên giới nhé..., mà là sâu trong đất liền hẳn hoi, gần Piedmont hơn là gần Tây Ban Nha...
—Xin ngài cứ tiếp tục, thưa Đại úy! Cho lũ trẻ... chúng còn học ở trường chứ... —Còn cậu nữa, Eduardito, có im ngay đi không!
—Thì như ta đang nói đấy, chúng tôi bước vào Montelimart, thở hổn hển vì nóng và bụi bặm, kiệt sức sau ba tuần đi bộ, gồm hai mươi bảy sĩ quan Tây Ban Nha chúng tôi đã bị bắt làm tù binh ở Girona... Nhưng các cháu chớ tưởng chúng tôi bị bắt trong vụ đầu hàng của thành trì ấy, mà là trong một trận xuất kích mà chúng tôi thực hiện vài ngày trước đó, nhằm phá hoại vài công trình trong trại quân Pháp... Dù sao chuyện đó không quan trọng. Điều chính yếu là chúng tôi đã bị tóm cổ và giải về Perpignan, từ đây chúng tôi được điều tới Dijon... Và đó chính là nguyên do của những gì ta sắp kể cho các cháu nghe.
Số là, ngài ạ, con người ta rồi quen hết với mọi thứ, Hoàng đế lại cấp cho chúng tôi mười thực mỗi ngày trong suốt chuyến hành trình — mà chúng tôi di chuyển theo các chặng quân sự dài ba hoặc bốn dặm — và chẳng có ai áp tải chúng tôi cả, bởi vì mỗi người trong chúng tôi đã lấy cái đầu của mình ra để bảo đảm rằng những người khác sẽ không bỏ trốn, thêm nữa là hai mươi bảy người Tây Ban Nha tụm lại với nhau thì chẳng bao giờ biết chán, thế nên mặc cho cái nóng, mặc cho sự mệt mỏi và dẫu chẳng biết một chữ tiếng Pháp bẻ đôi nào, chúng tôi vẫn có rất nhiều khoảng thời gian vui vẻ, nhất là từ mười một giờ sáng cho đến bảy giờ tối, khoảng thời gian chúng tôi nghỉ lại tại các thị trấn trên đường đi; vì việc hành quân được thực hiện vào ban đêm cho mát mẻ... Nào, Antonio, châm hộ ta tẩu thuốc này.
Montelimart... Một thị trấn xinh xắn!... Quán cà phê nằm trên một con đường gần Quảng trường, và chúng tôi bước vào đó để giải khát, nói đúng hơn là để tránh cái nắng gắt (vì hầu bao của chúng tôi chẳng cho phép phung phí chút nào), trong lúc ba người đồng đội của chúng tôi đến gặp viên Tỉnh trưởng để xin giấy phép lưu trú, mà ở Pháp người ta gọi là mandat...
Ta không biết quán cà phê đó bây giờ còn như xưa hay không. Đã bốn mươi tư năm trôi qua rồi! Ta nhớ rằng ở bên trái cửa ra vào có một ô cửa sổ chấn song bằng sắt, có lắp kính, và phía trước là một chiếc bàn nơi một vài sĩ quan trong chúng tôi ngồi xuống, trong đó có C..., người từng là đại biểu Quốc hội đại diện cho Almería và đã qua đời vào năm ngoái... Các cháu thấy đấy, đây là chuyện hoàn toàn có thể kiểm chứng được.
—Chứ ngài chẳng bảo là ông ấy đã qua đời rồi cơ mà?
—Trời ạ! Ta đoán là C... đã kể chuyện đó cho gia đình nghe rồi chứ — Đại úy đáp, vừa dùng móng tay cời tẩu thuốc.
—Ngài nói rất phải, thưa Đại úy! Xin ngài cứ tiếp tục; ai không tin thì cứ đi mà tìm hiểu.
—Nói hay lắm, con trai của ta! —Thì như chúng ta đang nói dở, chúng tôi đang ngồi bên chiếc bàn trong quán cà phê thì thấy rất nhiều người chạy nhốn nháo trên đường, và nghe thấy những tiếng hò hét kinh hoàng... Nhưng vì những tiếng hò hét ấy bằng tiếng Pháp nên chúng tôi chẳng hiểu gì sất.
—Le Pape! Le Pape! Le Pape!... — đám trẻ con và phụ nữ vừa kêu lên vừa giơ tay hướng lên trời, trong khi tất cả các ban công đều mở tung và đông nghịt người, còn những nhân viên phục vụ quán cà phê cùng mấy tên Pháp nhợt đang chơi bida thì lao ra đường với cái miệng há hốc rộng cả gang tay, cứ như thể chúng vừa nghe thấy tin mặt trời ngừng quay vậy.
—Thế thì nó đứng im thật rồi đấy, ông nội ơi!
—Im mồm khi người lớn đang nói chuyện! Xem cái thằng cái mỏ không xương này... —
—Xin ngài đừng bận tâm, Đại úy... Lũ trẻ thời nay đúng là...
—Cứ cho là thế đi... Và lỡ như nó đứng im thật thì sao!... — cậu bé lẩm bẩm trong miệng.
—Le Pape! Le Pape! Chuyện này nghĩa là gì thế? — tất cả chúng tôi, những sĩ quan, quay sang hỏi nhau.
Rồi tóm lấy một cậu nhân viên phục vụ quán cà phê, chúng tôi ra hiệu để biểu lộ sự tò mò của mình.
Cậu nhân viên cầm lấy hai chiếc chìa khóa; dùng tay vẽ một hình dáng giống chiếc mũ lính nicaragua trên đầu; ngồi xuống ghế, và nói:
—Le Pontife!
—À!... (C... lên tiếng — ông là người khôn ngoan nhất trong số chúng tôi. —Thảo nào sau này ông lại làm đại biểu Quốc hội!) — Giáo hoàng! Đức Thánh Cha!
—Oui, monsieur. Le Pape! Pie sept.
—Pío VII!... Đức Thánh Cha!... (chúng tôi kêu lên, chẳng dám tin vào những gì tai mình đang nghe.) Đức Thánh Cha làm gì ở Pháp vậy? Thế Đức Thánh Cha không ở Rome sao? Các vị Giáo hoàng cũng đi du hành cơ à? Đức Thánh Cha ở Montelimart ư?
Các con tôi chớ lấy làm lạ về sự kinh ngạc lúc đó của chúng tôi... Vào thời bấy giờ, mọi sự vật đều có uy thế lớn lao hơn bây giờ rất nhiều. Người ta không đi lại dễ dàng như thế, cũng chẳng có nhiều tờ báo được ấn bản đến vậy. Ta cho rằng trên toàn cõi Tây Ban Nha lúc bấy giờ chỉ có độc nhất một tờ báo, to bằng cái biên lai nộp thuế. Đối với chúng tôi, Đức Thánh Cha là một đấng siêu nhiên... chứ không phải là một con người bằng xương bằng thịt... Trên toàn cõi trái đất này chỉ có duy nhất một vị Giáo hoàng!... Và vào thời đại ấy, trái đất rộng lớn hơn bây giờ rất nhiều... Trái đất chính là thế giới... và là một thế giới đầy rẫy những điều huyền bí, những vùng đất chưa từng được biết đến, những lục địa chưa từng được khám phá! Hơn nữa, trong tai chúng tôi vẫn còn văng vẳng những lời của mẹ và các thầy cô giáo: «Đức Giáo hoàng là Đại diện của Chúa Giê-su Kitô; là sứ giả của Người trên trần thế; một quyền năng không thể sai lầm, và bất cứ điều gì ngài tháo cởi hay buộc thắt ở trần gian này, cũng sẽ được tháo cởi hoặc buộc thắt trên thiên đàng...»
Ta tin là mình đã giải thích rõ ràng. Ta tin là các cháu đã thấu hiểu toàn bộ sự kính trọng, toàn bộ lòng tôn sùng, toàn bộ sự kinh hãi mà những người Tây Ban Nha nghèo khổ thuộc thế kỷ trước chúng tôi đã trải qua, khi nghe tin Tối cao Giáo hoàng đang có mặt tại một ngôi làng nhỏ bé ở Pháp và rằng chúng tôi sắp được diện kiến ngài!
Quả thực là vậy: chúng tôi vừa bước ra khỏi quán cà phê thì đã nhìn thấy đằng kia, ở Quảng trường (vốn như ta đã nói với các cháu là nằm rất gần), một chiếc xe bưu điện phủ đầy bụi đường, đang dừng trước một ngôi nhà có vẻ ngoài bình thường và được canh giữ bởi hai tên lính kỵ binh độn thổ, với những thanh gươm trần sáng loáng đến thích cả mắt...
Có hơn năm mươi người tụ tập xung quanh chiếc xe ngựa, đang tò mò quan sát, và đám lính gác hoàn toàn không ngăn cản họ; tuy nhiên, mặt khác, chúng lại không cho phép công chúng đến gần cửa ngôi nhà, nơi Đức Pío VII đã bước xuống trong lúc người ta đang thay đàn ngựa kéo khác...
—Và đấy là nhà nào thế hả ông nội? Nhà của Thị trưởng phỏng?
—Không phải đâu con trai ạ. Đó là Trạm xe ngựa trượng.
Còn chúng tôi, vì mang thân phận quân nhân nên được đám lính gác dành cho sự nể nang hơn một chút, và chúng đã cho phép chúng tôi tiến lại gần cửa ra vào... Nhưng tuyệt nhiên không được bước qua ngưỡng cửa.
Dù sao đi nữa, chúng tôi cũng đã nhìn thấy rõ mồn một nhóm người sau đây, đang chiếm một góc của cái hiên nhà hay văn phòng bưu điện ấy.
Hai ông cụ... ta đang nói gì thế nhỉ? hai cụ già hom hem, đầm đìa mồ hôi và bụi bặm, kiệt sức vì mỏi mệt, ngộp thở vì oi bức, đang thở hổn hển từng ngụm nước trong một chiếc cốc thủy tinh mà người này chuyền cho người kia sau khi đã uống lưng chừng. Họ đang ngồi trên những chiếc ghế đan bằng sậy cũ kỹ. Bộ lễ phục dài của họ, một chiếc màu trắng, chiếc kia màu tía, bám đầy bụi bẩn và nhàu nát vì chặng đường dài dằng dặc ấy, trông chúng giống những chiếc áo choàng khiêm nhường của khách hành hương hơn là y phục lộng lẫy của các vương hầu Giáo hội.
Chẳng có dấu hiệu nhận biết nào có thể cho chúng tôi hay đâu là Đức Pío VII (vì chúng tôi hoàn toàn chẳng hiểu gì về y phục của các Hồng y hay Giáo hoàng), nhưng tất cả chúng tôi đều đồng thanh thốt lên:
—Chính là vị cao người nhất! Vị mặc y phục màu trắng ấy!
Và các cháu có biết tại sao chúng tôi lại nhận ra không? Bởi vì người đồng hành cùng ngài thì đang khóc nghẹn ngào còn ngài thì không; bởi vì sự bình tĩnh của ngài đã cho thấy ngài chính là một vị tử đạo; bởi vì sự khiêm nhường của ngài đã biểu lộ rằng ngài chính là Bậc Vua Muôn Vua.
Về dung mạo của ngài, ta có cảm giác như vẫn đang nhìn thấy ngài ngay lúc này đây. Hãy thử tưởng tượng một người đàn ông đã qua tuổi bảy mươi, thân hình gầy guộc, vóc dáng cao cao và hơi còng xuống vì tuổi tác. Khuôn mặt ngài, hằn lên ít nhưng rất sâu những nếp nhăn, biểu lộ một nghị lực vô cùng kiên định, được làm dịu đi bởi đôi môi nhân từ dường như tỏa ra sự thuyết phục và niềm an ủi. Sống mũi nghiêm nghị, đôi mắt bình yên đã phai mờ theo năm tháng, cùng mái tóc trắng như tuyết, vừa khơi gợi lòng kính trọng vừa đem lại niềm tin sâu sắc. Cho đến tận lúc đó, chỉ khi ngắm nhìn khuôn mặt của người cha hiền từ của tôi và của một số vị thánh mà tôi sùng kính, tôi mới từng trải qua một cảm xúc tương tự như vậy.
Vị linh mục đi cùng Đức Thánh Cha cũng đã rất cao tuổi, và trên nét mặt của ngài, co rúm lại vì đau đớn và căm phẫn, người ta nhận ra bản lĩnh của một con người có tư duy sâu sắc cùng hành động nhanh chóng và quyết đoán. Trông ngài giống một vị tướng hơn là một tông đồ.
Nhưng những gì chúng tôi đang chứng kiến có phải là sự thật không? Vị Giáo hoàng bị bắt giam, phải đi bộ trong cái gay gắt của đỉnh điểm mùa hè, giữa cái nắng chói chang, bị kèm kẹp bởi hai tên lính gác thô lỗ, không có đoàn tùy tùng nào ngoài một vị linh mục, không có nơi trú chân nào ngoài hiên nhà của một trạm đổi ngựa, không có chiếc gối nào khác ngoài một chiếc ghế gỗ?
Trong một hoàn cảnh kỳ lạ đến thế, trong một vụ cưỡng bức vô lý đến thế, trong một vở kịch khủng khiếp đến thế, chắc chắn chỉ có sự nhúng tay của một con người kỳ lạ hơn, phi lý hơn và khủng khiếp hơn tất cả những gì chúng tôi đang nhìn thấy... Cái tên NAPOLEON lập tức vang lên trên đôi môi của chúng tôi.
Chính Napoleon cũng đang giam giữ chúng tôi ở sâu trong nội địa nước Pháp! Chính Napoleon đã làm lộn tung phương Đông, châm ngòi chiến tranh trên quê hương chúng tôi, lật đổ tất cả các ngai vàng ở châu Âu! Chắc chắn hắn ta phải là kẻ đã giưật phăng Đức Giáo hoàng khỏi Tông tòa Thánh Phêrô và lôi ngài đi khắp Đế quốc Pháp như cách mà người Do Thái từng kéo Đấng Cứu Thế đi qua các con đường của thành phố tội lỗi ấy!
Nhưng số phận của vị tù nhân tối phúc kia sẽ ra sao? Đã xảy ra chuyện gì ở Rome? Phải chăng đã có một tôn giáo mới xuất hiện ở miền Nam châu Âu? Hay Napoleon chính là giáo hoàng?
Chúng tôi chẳng biết gì sất... và nếu phải nói thật lòng với các cháu, xét về phần mình, cho đến nay ta vẫn chưa có thời gian để tìm hiểu rõ ngọn nguồn...
—Tôi xin phép được ngắt lời ngài Đại úy trong chốc lát bằng vài từ ngắn ngủi. Điều này sẽ hoàn thiện câu chuyện của ngài, và mang lại toàn bộ tầm quan trọng cho bản tường thuật kỳ thú ấy.