Thần Thoại Bulfinch: Thời Đại Huyền Thoại

Lượt đọc: 279 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 14
Bacchus. Ariadne

❊ ❊ ❊

Bacchus là con trai của Jupiter và Semele. Juno, để thỏa mãn lòng căm hận đối với Semele, đã vạch ra một âm mưu hãm hại nàng. Giả dạng Beroe, người vú già của Semele, mụ khéo léo gieo rắc những ngờ vực rằng liệu kẻ đến với nàng có thực sự là thần Jove đích thực hay không. Thở dài một tiếng, mụ nói: "Ta hy vọng mọi chuyện đúng là như vậy, nhưng ta không sao giấu được nỗi sợ. Người đời không phải lúc nào cũng giống như vẻ bề ngoài của họ. Nếu chàng thực sự là Jove, hãy bắt chàng đưa ra bằng chứng đi. Hãy yêu cầu chàng xuất hiện trong toàn bộ vẻ uy nghi lộng lẫy, y như lúc ngự trị trên thiên đình. Điều đó sẽ giúp con dứt bỏ mọi hồ nghi.&p> Semele bị thuyết phục thử làm theo lời khuyên ấy. Nàng cầu xin chàng ban cho một ân huệ, nhưng lại giấu kín không nói rõ đó là điều gì. Jove hứa sẽ chấp thuận và lấy lời thề bất di bất dịch ra để cam kết, nại đến dòng sông Styx vốn là nỗi khiếp sợ ngay cả đối với các vị thần. Bấy giờ nàng mới bày tỏ thỉnh cầu của mình. Vị thần định ngắt lời nàng ngay khi nàng cất tiếng, nhưng nàng đã quá nhanh chóng. Những lời ấy đã thốt ra, và ngài không thể nuốt lại lời hứa cũng như từ chối thỉnh cầu của nàng. Trong niềm đau đớn khôn nguôi, ngài rời bỏ nàng để trở về các tầng trời phía trên. Tại đó, ngài khoác lên mình bộ dáng uy nghi lộng lẫy, nhưng không mang theo toàn bộ sự khiếp đảm như lúc ngài đánh bại những kẻ khổng lồ, mà là thứ áo giáp nhẹ hơn theo cách gọi của các vị thần. Trong trang phục ấy, ngài bước vào phòng của Semele. Thân xác phàm trần của nàng không thể nào chịu nổi vẻ huy hoàng rực rỡ mang ánh sáng bất tử. Nàng bị thiêu rụi thành tro bụi.

Jove ôm lấy đứa trẻ Bacchus rồi giao phó cậu cho các nữ thần xứ Nysae nuôi dưỡng trong suốt thời thơ ấu; và vì công ơn chăm sóc ấy, họ đã được Jupiter ban thưởng bằng cách đưa lên bầu trời hóa thành các vì sao Hyades. Khi Bacchus trưởng thành, chàng khám phá ra nghệ thuật trồng nho và cách chắt lọc thứ nước cốt quý giá của nó; nhưng Juno đã giáng họa điên loạn xuống người chàng, khiến chàng phải lang thang qua nhiều vùng đất khác nhau. Tại Phrygia, nữ thần Rhea đã chữa khỏi bệnh cho chàng và truyền dạy cho chàng những nghi lễ tôn giáo của mình. Chàng liền bắt đầu cuộc hành trình qua châu Á để dạy người dân cách trồng nho. Chặng đường lang thang nổi tiếng nhất của chàng chính là cuộc viễn chinh đến Ấn Độ, được cho là kéo dài tới vài năm. Trở về trong khúc khải hoàn, chàng định truyền bá tín ngưỡng của mình vào Hy Lạp, nhưng lại vấp phải sự chống đối từ một số vương công vốn sợ hãi thứ tín ngưỡng ấy bởi những sự hỗn loạn và cuồng loạn mà nó mang theo.

Khi chàng tiến đến thành Thebes quê hương mình, vua Pentheus – người chẳng mảy may tôn trọng tín ngưỡng mới – đã cấm cử hành các nghi lễ của vị thần. Thế nhưng, khi hay tin Bacchus đang tiến đến, đông đảo nam phụ lão ấu, mà phần lớn là phụ nữ, đã tuôn ra đường để nghênh đón chàng và hòa vào đoàn người khải hoàn.

Trong bài thơ Drinking Song, nhà thơ Longfellow đã miêu tả đoàn người của Bacchus như sau:

Những thiếu niên thần rừng bước theo sau Bacchus trẻ trung;

Vòng lá thường xuân đội trên vương trán ngời chói lọi,

Tựa vương trán của thần Apollo cao sang,

Và mang trong mình tuổi trẻ vĩnh hằng.

Xung quanh ngài là những nữ tư tế Bacchus xinh đẹp,

Tay mang chũm chọe, sáo và gậy thyrses,

Say sưa từ những lùm cây ở Naxos hay các vườn nho xứ Zante,

Cất cao những khúc ca cuồng nhiệt.

Mọi lời can ngăn, khiển trách và đe dọa của Pentheus đều trở nên vô ích. "Hãy đi," hắn bảo đám bề tôi, "bắt lấy tên kẻ cầm đầu đám đông ô hợp này và giải đến trước mặt ta. Ta sẽ sớm buộc hắn phải thú nhận cái gốc gác thiên đình giả mạo và từ bỏ thứ tín ngưỡng lừa bịp của mình." Những lời khuyên can từ các cận thần thân thiết nhất lẫn những mưu sĩ khôn ngoan nhất cũng chẳng mang lại kết quả gì, mặc cho họ hết lời khẩn nài hắn đừng chống lại vị thần. Sự can ngăn của họ chỉ khiến hắn càng thêm hung hăng cay cú.

Đúng lúc đó, đám lâu la được cử đi bắt Bacchus đã quay trở về. Chúng đã bị những người tôn thờ thần Bacchus đánh cho tả tơi, nhưng bù lại đã bắt được một tù nhân đem nộp cho nhà vua với đôi tay bị trói quặt đằng sau. Nhìn ngắm kẻ đó với vẻ mặt đằng đằng sát khí, Pentheus lên tiếng: "Đồ tiện nhân! Ngươi sẽ phải đền tội chết ngay lập tức, để số phận của ngươi làm gương cho kẻ khác; nhưng dẫu ta có tiếc chi khoảng thời gian trì hoãn hình phạt này, hãy mở miệng khai mau: ngươi là ai, và những nghi lễ mới mà ngươi cả gan cử hành kia là thế nào?&p> Tù nhân không hề sợ hãi đáp lời: "Tên ta là Acetes; quê hương ta ở Maeonia; cha mẹ ta nghèo khó, chẳng có lấy một mảnh ruộng hay đàn gia súc nào để lại cho ta, ngoại trừ những chiếc cần câu, lưới chài và nghề đánh cá. Ta đã mưu sinh bằng nghề ấy một thời gian, cho đến khi cảm thấy chán ngấy việc cứ mãi bó chân một chỗ, ta bèn học nghề hoa tiêu và cách dò đường theo các vì sao. Có lần, khi đang giương buồm đi Delos, chúng tôi ghé qua đảo Dia và lên bờ. Sáng hôm sau, ta sai đám thủy thủ đi lấy nước ngọt còn bản thân leo lên sườn đồi để quan sát hướng gió; thì vừa lúc đám thợ thuyền quay về, mang theo thứ mà họ tưởng là một món hời: một thiếu niên có vẻ ngoài thanh tú mà họ tìm thấy đang ngủ say. Họ đoán đây là một thiếu gia quyền quý, có lẽ là con trai một vị vua nào đó, và họ có thể đòi một khoản tiền chuộc hậu hĩnh. Ta quan sát y từ trang phục, dáng đi cho đến nét mặt. Có cái gì đó ở con người y khiến ta chắc chắn rằng y không phải người phàm. Ta bảo với đám thủ hạ: 'Ta không biết vị thần nào đang ẩn giấu trong hình hài kia, nhưng chắc chắn là có một vị thần. Xin ngài hãy tha thứ cho sự thô lỗ mà chúng tôi đã gây ra, và phù hộ cho công việc làm ăn của chúng tôi.' Dictys – một tay trèo cột buồm và bám dây thừng cừ khôi nhất của ta, cùng Melanthus – người lái tàu của ta, và Epopeus – kẻ xướng hô nhịp điệu cho đám thủy thủ, đồng thanh hét lên: 'Hãy để dành lời cầu nguyện ấy cho ông đi.' Lòng tham lam thật là mờ quáng làm sao! Khi chúng định khiêng y lên thuyền, ta liền ngăn cản. 'Con tàu này không được phép vấy bẩn bởi sự bất kính như vậy,' ta nói. 'Phần húc của ta trên con tàu này còn lớn hơn bất cứ kẻ nào trong số các ngươi.' Nhưng Lycabas – một tên côn đồ hung hãn – liền chộp lấy cổ họng ta và định ném ta xuống biển, và ta chỉ suýt thì bỏ mạng nếu không bám chặt lấy những sợi dây thừng. Những kẻ khác đều hùa theo hành động đó.&p> "Rồi Bacchus – bởi đó chính là ngài – như vừa rũ bỏ cơn buồn ngủ, cất tiếng kêu lên: 'Các ngươi đang làm gì với ta vậy? Cuộc ẩu đả này là thế nào? Ai đã đưa ta đến đây? Các ngươi định chở ta đi đâu?' Một tên trong bọn đáp: 'Đừng sợ hãi gì cả; cứ nói cho chúng tôi biết ngươi muốn đi đâu và chúng tôi sẽ đưa ngươi đến đó.' 'Naxos là nhà của ta,' Bacchus nói; 'hãy đưa ta về đó và các ngươi sẽ được hậu tạ.' Bọn chúng hứa sẽ làm như vậy, rồi giục ta điều khiển con tàu hướng về Naxos. Đảo Naxos nằm ở phía bên phải, và ta đang chỉnh lại buồm để đưa mọi người tới đó, thì một số tên ra hiệu còn số khác thì thầm to nhỏ cho ta biết ý chúng là phải lái tàu theo hướng ngược lại, đưa cậu thiếu niên đến Ai Cập để bán làm nô lệ. Ta vô cùng bối rối liền nói: 'Hãy để kẻ khác lái con tàu này đi; rồi tự tách mình ra khỏi mọi việc làm tàn ác của chúng. Chúng nguyền rủa ta, và một tên trong số đó gào lên: 'Đừng có ảo tưởng rằng chúng ta phải phụ thuộc vào ngươi mới giữ được mạng sống nhé,' rồi chiếm lấy vị trí hoa tiêu của ta, bẻ lái rời xa Naxos.&p> "Khi ấy vị thần, giả vờ như vừa mới nhận ra sự phản bội của bọn chúng, liền đưa mắt nhìn ra biển và cất tiếng khóc than: 'Hỡi các thủy thủ, đây đâu phải là bờ biển các ngươi hứa đưa ta đến; hòn đảo đằng kia không phải là nhà của ta. Ta đã làm gì nên tội để các ngươi đối xử với ta như thế này? Chẳng vẻ vang gì đâu khi các ngươi đi lừa gạt một đứa trẻ nghèo khó.' Ta nghe vậy thì bật khóc, nhưng đám thủy thủ lại cười nhạo cả hai chúng ta, rồi thúc giục con tàu lướt thật nhanh trên biển. Ngờ đâu, chuyện kỳ lạ dường như khó tin nhưng lại là sự thật: con tàu đột ngột dừng phắt lại giữa đại dương, vững chãi tựa như bị đóng cọc xuống đáy biển. Đám người kinh ngạc, vừa chèo chống hết sức vừa giương thêm buồm, cố gắng mượn cả hai sức lực để tiến lên nhưng tất cả chỉ là công cốc. Dây thường xuân quấn chặt lấy mái chèo làm cản trở chuyển động của chúng, đồng thời bám đầy những chùm quả nặng trĩu lên các cánh buồm. Một giàn nho trĩu quả vươn tuột lên đỉnh cột buồm và lan dọc theo mạn thuyền. Tiếng sáo vang lên rộn rã và hương thơm ngát của rượu lan tỏa khắp chốn. Bản thân vị thần đội vòng nguyệt quế bằng lá nho, tay cầm ngọn giáo quấn đầy dây thường xuân. Những con hổ nằm phục dưới chân ngài, còn linh cẩu và báo đốm thì tung tăng đùa giỡn xung quanh. Đám thủy thủ bị nỗi kinh hoàng hoặc cơn điên loạn bủa vây; kẻ thì lao mình xuống biển, kẻ khác đang toan làm điều tương tự bấy giờ bỗng thấy đồng bọn dưới nước đang biến đổi, thân hìnhẹp dần và kết thúc bằng một chiếc đuôi uốn cong. Một tên thốt lên: 'Phép lạ gì thế này!' và vừa dứt lời thì miệng hắn ngoác rộng, lỗ mũi bành trướng ra, và những chiếc vẩy bao phủ toàn bộ cơ thể. Một tên khác đang cố gắng kéo mái chèo thì cảm thấy đôi tay mình teo tóp lại, chốc lát sau không còn là tay nữa mà đã biến thành vây cá; một tên khác toan giơ cánh tay bám vào sợi dây thừng liền nhận ra mình chẳng còn cánh tay nào, bèn uốn cong cái thân hình đã bị tước đoạt ấy rồi lao mình xuống biển. Đôi chân của hắn giờ đã hóa thành hai đầu của một chiếc đuôi hình trăng lưỡi liềm. Toàn bộ đám thủy thủ đều biến thành cá heo và bơi lội tung tăng quanh con tàu, lúc ngoi lên mặt nước, lúc lặn sâu bên dưới, tung bọt trắng xóa và phun nước từ những chiếc lỗ mũi bè rộng của chúng. Trong số hai mươi con người, chỉ còn lại một mình ta sống sót. Vị thần cất lời an ủi khi ta đang run lẩy bẩy vì sợ hãi. 'Đừng sợ,' ngài bảo; 'hãy lái tàu hướng về Naxos.' Ta tuân lệnh, và khi chúng ta đặt chân đến nơi, ta liền nhóm lửa trên các bệ thờ và cử hành những nghi lễ tôn giáo của thần Bacchus.&p> Nghe đến đây, Pentheus liền quát lên: "Chúng ta đã tốn quá đủ thời gian cho câu chuyện nhảm nhí này rồi. Lôi hắn đi và đem xử tử ngay lập tức không chần chừ gì nữa.&p> Acetes bị đám lâu la lôi đi và tống giam kỹ càng trong ngục tối; thế nhưng trong lúc chúng đang chuẩn bị các dụng cụ hành hình, cửa nhà giục bỗng tự động bật mở và những xiềng xích tự rơi ra khỏi chân tay chàng, để rồi khi đám lính canh tìm kiếm thì chẳng còn thấy bóng dáng chàng đâu nữa.

Pentheus chẳng mảy mang theo một lời cảnh báo nào, thay vì phái kẻ khác đi, hắn quyết định tự mình đến tận hiện trường cử hành các nghi lễ. Ngọn núi Cithaeron rộn rã tiếng cúng bái, và những tiếng réo hò của đám đông tôn thờ vang dội khắp mọi ngả. Tiếng ồn ào ấy khơi dậy cơn thịnh nộ trong lòng Pentheus y như tiếng kèn trận kích động ngọn lửa hừng hực trong lòng con chiến mã. Hắn băng qua khu rừng để đến một khoảng đất trống, nơi khung cảnh cuồng nhiệt nhất của buổi hoan lạc đập thẳng vào mắt. Cùng lúc đó, bọn phụ nữ trông thấy hắn; và đi đầu trong số đó chính là mẹ ruột của hắn, Agave, vì bị vị thần làm cho mờ mắt nên đã lớn tiếng la hét: "Kìa chúng mày, con lợn rừng, con quái vật gớm ghiếc nhất đang lảng vảng trong những lùm cây này! Tiến lên nào các chị em! Ta sẽ là kẻ giáng đòn đầu tiên vào con lợn rừng ấy.&p> Cả đám đông lao sph vào hắn, và trong lúc miệng hắn lúc thì thốt ra những lời bớt ngạo mạn hơn, lúc thì biện minh, lúc lại thú nhận tội lỗi rồi van xin tha mạng, họ vẫn liên tiếp chém giết và vây hãm hắn. Mặc cho hắn hết lời kêu gào các dì của mình bảo vệ khỏi tay người mẹ, mọi sự đều vô ích. Autonoe tóm lấy một cánh tay, Ino tóm lấy tay kia, và hắn bị xé xác ra làm nhiều mảnh ngay giữa hai người họ, trong khi người mẹ hét vang: "Chiến thắng! Chiến thắng! Chúng ta làm được rồi; vinh quang thuộc về chúng ta!&p> Thế là tín ngưỡng thờ phụng Bacchus đã được thiết lập vững chắc tại Hy Lạp.

Có một đoạn trong tác phẩm Comus của Milton, ở dòng thứ 46, nhắc đến câu chuyện về thần Bacchus và những tên thủy thủ. Câu chuyện về Circe sẽ được tìm thấy ở Chương XXII.

Bacchus kẻ đầu tiên từ quả nho tím đậm

Ép ra giọt độc ngọt ngào của thứ rượu vang lạm dụng,

Sau khi biến hình những tên thủy thủ xứ Tuscan,

Lúc ven theo bờ biển Tyrrhene theo chiều gió thổi

Đã rơi vào đảo Circe; (nào ai không biết Circe,

Người con gái của Mặt Trời? Kẻ nào nếm chén phép thuật của nàng

Lập tức đánh mất dáng đi thẳng đứng

Và ngã dúi dụi thành một con lợn cúi đầu ăn máng.)

Chúng ta từng thấy trong câu chuyện về Theseus rằng Ariadne, con gái của vua Minos, sau khi giúp Theseus trốn khỏi mê cung, đã được chàng đưa đến đảo Naxos rồi bỏ mặc cho ngủ say tại đó, trong khi Theseus tiếp tục cuộc hành trình về nhà mà không có nàng. Khi tỉnh dậy và nhận ra mình đã bị bỏ rơi, Ariadne chìm đắm trong nỗi buồn đau tuyệt vọng. Nhưng nữ thần Venus đã động lòng thương xót và an ủi nàng bằng lời hứa rằng nàng sẽ có được một người tình bất tử, thay thế cho kẻ phàm trần mà nàng vừa đánh mất.

Hòn đảo nơi Ariadne bị bỏ lại chính là hòn đảo yêu thích của Bacchus, cũng là nơi mà ngài từng muốn những tên thủy thủ xứ Tyrrhene chở đến khi chúng âm mưu phản trớn bắt cóc ngài. Khi Ariadne đang ngồi khóc thương cho số phận của mình, Bacchus đã tìm thấy nàng, an ủi và lấy nàng làm vợ đúng như lời tiên tri mà Minerva từng dành cho Theseus. Làm quà cưới, ngài tặng nàng một chiếc vương miện bằng vàng đính đầy ngọc quý, và khi nàng qua đời, ngài cầm lấy chiếc vương miện ấy tung lên bầu trời. Khi bay vút lên, những viên ngọc quý bỗng trở nên rực rỡ hơn và hóa thành các vì sao; và cứ giữ nguyên hình dạng ấy, chiếc vương miện của Ariadne vẫn tọa lạc vĩnh viễn trên bầu trời thành một chòm sao, nằm giữa vị anh hùng Hercules đang quỳ và kẻ đang ôm con rắn.

Spenser cũng có nhắc đến chiếc vương miện của Ariadne, dù ông đã mắc một vài nhầm lẫn trong thần thoại của mình. Đó là tại đám cưới của Pirithous chứ không phải Theseus, nơi các nhân mã Centaurs và tộc Lapithae đã gây ra cuộc ẩu đả.

Kìa chiếc vương miện Ariadne từng đội

Trên vương trán ngà ngọc vào chính ngày hôm đó

Khi Theseus rước nàng về dinh tân hôn,

Lúc những tên Centaurs ngạo mạn gây ra trận chiến đẫm máu

Với tộc Lapiths hung hãn khiến họ khiếp vía kinh hoàng;

Nay đã được đặt ngự trị giữa chốn vòm trờifirmament,

Tỏa rọi ánh hào quang qua bầu trời sáng rực,

Và trở thành món đồ trang hoàng cho các vì sao,

Những kẻ đang chuyển động vòng quanh theo trật tự tuyệt vời.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.