Có một nhóm những sinh vật tưởng tượng dường như là kẻ kế thừa của những "Gorgon, Hydra và Chimera ghê gớm" trong các tín ngưỡng cổ xưa; chúng không có mối liên hệ nào với các tà thần ngoại giáo, và dường như vẫn tiếp tục tồn tại trong niềm tin dân gian ngay cả khi Kitô giáo đã thay thế ngoại giáo. Các nhà văn cổ điển có thể đã nhắc đến chúng, nhưng sự phổ biến và thịnh hành của chúng dường như thuộc về thời hiện đại hơn. Chúng ta không tìm hiểu về chúng trong thơ ca cổ đại, mà chủ yếu qua các sách lịch sử tự nhiên cũ và những lời kể của các du khách. Những tư liệu mà chúng tôi sắp trình bày dưới đây chủ yếu được trích dẫn từ cuốn Penny Cyclopedia.
Ovid kể câu chuyện về Phượng hoàng như sau: "Đa số sinh vật đều sinh ra từ cá thể khác; nhưng có một loài tự sinh ra chính mình. Người Assyria gọi nó là Phượng hoàng. Nó không sống bằng trái cây hay hoa cỏ, mà bằng trầm hương và các loại nhựa thơm. Khi đã sống được năm trăm năm, nó tự xây cho mình một cái tổ trên cành sồi, hoặc trên đỉnh cây cọ. Trong đó, nó thu thập quế, cam tùng và nhựa thơm, rồi từ những vật liệu này, nó dựng thành một đống lửa và nằm lên đó, rồi chết đi, trút hơi thở cuối cùng giữa làn hương thơm ngát. Từ thi thể của chim cha mẹ, một chú Phượng hoàng non xuất hiện, định mệnh sẽ sống một cuộc đời dài ngang bằng với tiền nhân của mình. Khi chim non đã lớn và đủ cứng cáp, nó nhấc chiếc tổ từ trên cây xuống (vừa là cái nôi của mình, vừa là nơi an nghỉ của cha mẹ) và mang đến thành phố Heliopolis ở Ai Cập, rồi đặt vào đền thờ Mặt trời."
Đó là câu chuyện được kể bởi một nhà thơ. Giờ hãy xem xét góc nhìn của một sử gia triết học. Tacitus viết: "Vào thời chấp chính quan Paulus Fabius (năm 34 sau Công nguyên), loài chim kỳ lạ được thế giới biết đến với cái tên Phượng hoàng, sau khi biến mất suốt nhiều thời đại, đã quay trở lại Ai Cập. Trong chuyến bay, nó được một nhóm các loài chim khác theo sau, tất cả đều bị thu hút bởi sự mới lạ này và ngước nhìn với vẻ kinh ngạc trước một tạo vật xinh đẹp đến vậy." Sau đó, ông đưa ra những mô tả về loài chim này, không khác biệt nhiều so với các thông tin trước đó, nhưng có bổ sung thêm vài chi tiết: "Mối quan tâm đầu tiên của chim non ngay khi mọc đủ lông cánh và có thể tin tưởng vào đôi cánh của mình là thực hiện nghi lễ an táng cho cha. Nhưng nghĩa vụ này không được thực hiện một cách vội vàng. Nó thu thập một lượng nhựa thơm, và để thử sức mình, nó thực hiện những chuyến bay thử với một gánh nặng trên lưng. Khi đã đủ tự tin vào sức mạnh của bản thân, nó mang thi thể của cha mình bay đến bàn thờ Mặt trời, nơi nó để lại thi thể đó để bị thiêu rụi trong ngọn lửa ngát hương." Các nhà văn khác còn bổ sung thêm vài chi tiết nữa. Nhựa thơm được nén thành hình một quả trứng, bên trong Phượng hoàng đã chết được bao bọc. Từ phần thịt đang phân hủy của con chim chết, một con giun xuất hiện, và con giun này khi lớn lên sẽ biến đổi thành chim. Herodotus có mô tả loài chim này, mặc dù ông nói: "Tôi chưa từng tận mắt thấy nó, ngoại trừ trong tranh vẽ. Một phần lông của nó có màu vàng kim, phần còn lại màu đỏ thẫm; và về tổng thể, nó khá giống với một con đại bàng về hình dáng và kích thước."
Người đầu tiên lên tiếng bác bỏ niềm tin vào sự tồn tại của Phượng hoàng là Ngài Thomas Browne, trong cuốn Vulgar Errors (Những Sai Lầm Phổ Biến) xuất bản năm 1646. Vài năm sau, ông đã bị phản bác bởi Alexander Ross, người nói để đáp lại sự nghi ngờ rằng Phượng hoàng rất hiếm khi xuất hiện: "Bản năng dạy nó phải tránh xa kẻ bạo chúa của tạo hóa, đó là CON NGƯỜI, vì nếu nó rơi vào tay kẻ đó, một gã tham ăn giàu có nào đó chắc chắn sẽ nuốt chửng nó, dù trên đời chẳng còn con nào khác."
Dryden, trong một trong những bài thơ thời kỳ đầu của mình, đã có sự liên tưởng này đến Phượng hoàng:
Khi phượng hoàng mới sinh vừa lộ diện,
Chư điểu tôn vương, cúi mặt nghiêm trang.
Nàng dạo bước xuyên khắp miền Đông phương,
Khắp chốn rừng sâu, đoàn tuỳ tùng đông đúc.
Mỗi thi sĩ bầu trời cất lời chúc,
Khán giả hân hoan vỗ cánh tán dương.
Milton, trong Paradise Lost (Thiên Đường Đã Mất), Quyển V, so sánh thiên thần Raphael đang giáng trần với Phượng hoàng:
Chàng lao nhanh xuống phía dưới, lướt bay,
Xuyên bầu trời mênh mông, rộng cánh này.
Giữa những thế giới, vững vàng sải cánh,
Khi thì gió cực, lúc lại tung hoành.
Quạt làn không khí dịu êm, rẽ lối,
Trong tầm mắt loài đại bàng vời vợi,
Chàng tựa Phượng hoàng, vạn vật ngước nhìn,
Như loài chim độc nhất, tựa linh hồn,
Khi mang thánh tích về đền Mặt trời,
Nơi chốn Thebes Ai Cập, chàng nghỉ ngơi.
Loài vật này được mệnh danh là vua của các loài rắn. Để khẳng định vương quyền, nó được cho là sở hữu một cái mào hoặc lược trên đầu, cấu thành nên một chiếc vương miện. Người ta cho rằng nó được sinh ra từ quả trứng của một con gà trống được ấp dưới lớp cóc hoặc rắn. Có vài loài thuộc giống vật này. Một loài có thể thiêu rụi bất cứ thứ gì chúng lại gần; loài thứ hai giống như những cái đầu Medusa lang thang, cái nhìn của chúng gây ra sự kinh hoàng tức thì, theo sau đó là cái chết. Trong vở kịch Richard đệ Tam của Shakespeare, Nữ công tước Anne, khi đáp lại lời tán dương của Richard về đôi mắt mình, đã nói: "Ước gì chúng là tử xà, để có thể kết liễu đời ngươi!"
Tử xà được gọi là vua của các loài rắn bởi tất cả các loài rắn khác, cư xử như những thần dân ngoan ngoãn, và vì khôn ngoan không muốn bị thiêu rụi hay bị đánh chết, đều bỏ chạy ngay khi nghe thấy tiếng rít từ xa của vị vua của chúng, mặc dù chúng có thể đang ăn ngon lành một con mồi hấp dẫn nhất, đành để lại toàn bộ bữa tiệc cho quái vật vương giả đó.
Nhà tự nhiên học La Mã Pliny mô tả nó như sau: "Nó không thúc đẩy cơ thể như các loài rắn khác bằng cách uốn mình nhiều lần, mà tiến lên một cách cao ngạo và thẳng đứng. Nó giết chết các bụi cây không chỉ bằng cách tiếp xúc mà còn bằng hơi thở, và làm nứt cả đá, sức mạnh của cái ác trong nó thật ghê gớm. Trước đây người ta tin rằng nếu bị giết bởi một ngọn giáo từ trên lưng ngựa, sức mạnh của chất độc dẫn qua vũ khí sẽ giết chết không chỉ kỵ sĩ mà cả con ngựa nữa." Lucan có ám chỉ đến điều này trong những dòng sau:
Dẫu người Moor có giết được tử xà,
Cắm phập thân nó xuống cát bụi nhạt nhoà,
Nọc độc tinh vi theo ngọn giáo trào ra,
Bàn tay nhiễm độc, người thắng cũng lìa đời.
Một kỳ quan như vậy khó có thể bị bỏ qua trong các huyền thoại về các vị thánh. Theo đó, chúng ta thấy ghi chép rằng một vị thánh nhân nọ khi đi đến một con suối trong sa mạc đã bất ngờ nhìn thấy một con tử xà. Ông lập tức ngước mắt lên trời, với lời cầu nguyện mộ đạo gửi tới Đấng Tối Cao, đã khiến con quái vật chết gục dưới chân mình.
Những quyền năng kỳ diệu này của tử xà được chứng thực bởi một loạt các bậc trí giả, như Galen, Avicenna, Scaliger và những người khác. Thỉnh thoảng cũng có người phản đối một phần của câu chuyện trong khi chấp nhận phần còn lại. Jonston, một bác sĩ thông thái, đã nhận xét một cách khôn ngoan: "Tôi khó lòng tin rằng nó có thể giết chết người bằng cái nhìn của mình, vì ai có thể nhìn thấy nó mà còn sống để kể lại câu chuyện đó chứ?" Vị hiền triết đáng kính ấy đã không biết rằng những người đi săn tử xà loại này thường mang theo một chiếc gương, thứ sẽ phản chiếu lại ánh nhìn chết chóc đó lên chính tác giả của nó, và bằng một kiểu công lý mang tính thi ca, đã giết chết tử xà bằng chính vũ khí của nó.
Nhưng thứ gì có thể tấn công con quái vật đáng sợ và không thể tiếp cận này? Có một câu nói cổ rằng "vạn vật đều có khắc tinh của mình," và con tử xà đã phải chùn bước trước con chồn. Tử xà có thể nhìn như muốn giết người, nhưng con chồn không hề quan tâm, mà tiến thẳng vào cuộc chiến. Khi bị cắn, con chồn rút lui một lát để ăn một ít cây cửu lý hương (rue), loài cây duy nhất mà tử xà không thể làm héo tàn, sau đó quay trở lại cuộc chiến với sức mạnh và sự khỏe khoắn được hồi phục, và không bao giờ rời bỏ kẻ thù cho đến khi nó nằm chết trên mặt đất. Con quái vật cũng vậy, dường như ý thức được sự ra đời bất thường của mình, được cho là có ác cảm lớn với gà trống; và nó hoàn toàn có lý khi cảm thấy như vậy, bởi ngay khi nghe tiếng gà gáy, nó liền tắt thở.
Tử xà vẫn có chút hữu dụng sau khi chết. Vì vậy, chúng ta đọc được rằng xác của nó được treo trong đền thờ Apollo, và trong các tư gia, như một phương thuốc hữu hiệu chống lại nhện, và nó cũng được treo trong đền thờ Diana, lý do khiến không một con chim nhạn nào dám bén mảng vào nơi linh thiêng đó.
Chúng tôi e rằng đến lúc này, độc giả đã phải chịu đựng đủ những điều vô lý, nhưng có lẽ độc giả vẫn thấy hứng thú khi biết rằng những chi tiết này đến từ tác phẩm của một người từng được coi là một nhà văn có năng lực và giá trị về Lịch sử Tự nhiên trong thời đại của ông. Ulysses Aldrovandus là một nhà tự nhiên học nổi tiếng của thế kỷ XVI, và tác phẩm về lịch sử tự nhiên của ông, gồm mười ba tập khổ lớn, chứa đựng bên cạnh nhiều điều giá trị là một phần lớn những câu chuyện ngụ ngôn và vô ích. Đặc biệt, ông viết rất dài dòng về chủ đề con gà và con bò, đến nỗi từ cách làm của ông, mọi câu chuyện lan man, tán gẫu, không đáng tin cậy đều bị gọi là "COCK AND BULL STORIES" (chuyện ba hoa). Tuy nhiên, ông vẫn đáng được ghi nhớ với sự tôn trọng với tư cách là người sáng lập một vườn bách thảo, và là một trong những người đi tiên phong trong thói quen hiện đại về việc thực hiện các bộ sưu tập khoa học phục vụ nghiên cứu và tìm hiểu.
Shelley, trong bài Ode to Naples (Khúc ca gửi Naples), tràn đầy nhiệt huyết trước tin tức về việc tuyên bố một Chính phủ Hiến pháp tại Naples vào năm 1820, đã có sự liên tưởng đến tử xà như sau:
Dẫu những kẻ vô chính phủ Cimmerian dám báng bổ
Tự do và ngươi? Sai lầm của Actaeon mới
Sẽ là của chúng, bị chính bầy chó săn nuốt chửng!
Hãy như tử xà vương giả kia,
Tiêu diệt kẻ thù bằng những vết thương vô hình!
Hãy nhìn vào áp bức, cho đến khi đối mặt với rủi ro đáng sợ đó,
Nó kinh hãi rời khỏi mặt đất.
Đừng sợ, hãy cứ nhìn, vì những người tự do lớn mạnh hơn,
Còn nô lệ thì yếu ớt hơn khi nhìn vào kẻ thù của mình.
Pliny, nhà tự nhiên học La Mã, người mà từ những ghi chép của ông về kỳ lân, hầu hết các kỳ lân hiện đại đã được mô tả và vẽ lại, ghi nhận nó là "một con thú rất hung dữ, phần còn lại của cơ thể giống ngựa, đầu hươu, chân voi, đuôi lợn, giọng rống trầm vang, và một chiếc sừng đen duy nhất, dài hai khuỷu tay, mọc nhô ra giữa trán." Ông nói thêm rằng "nó không thể bị bắt sống;" và một cái cớ như vậy có lẽ là cần thiết vào thời đó để giải thích cho việc không thể đưa con vật sống lên đấu trường của nhà hát vòng tròn.
Kỳ lân dường như là một bài toán khó đối với những thợ săn, những người hầu như không biết làm thế nào để tiếp cận một con mồi giá trị như vậy. Một số mô tả rằng chiếc sừng có thể di chuyển theo ý muốn của con vật, nói ngắn gọn là một loại kiếm nhỏ, mà không thợ săn nào không cực kỳ tinh thông đấu kiếm có thể có cơ hội chiến thắng. Những người khác khẳng định rằng toàn bộ sức mạnh của con vật nằm ở chiếc sừng của nó, và khi bị dồn ép trong cuộc truy đuổi, nó sẽ lao mình từ đỉnh của những vách đá cao nhất, đưa sừng ra phía trước, để cắm đầu xuống, rồi lặng lẽ bước đi mà không hề hấn gì sau cú ngã.
Nhưng dường như cuối cùng họ cũng tìm ra cách để đánh lừa con kỳ lân tội nghiệp. Họ phát hiện ra rằng nó rất chuộng sự thuần khiết và ngây thơ, vì vậy họ lên đường cùng một TRINH NỮ, người được đặt trên đường đi của con vật đáng thương vốn chẳng mảy may nghi ngờ. Khi kỳ lân nhìn thấy cô, nó tiến lại gần với tất cả sự kính trọng, nằm phục xuống bên cạnh, đặt đầu lên lòng cô và chìm vào giấc ngủ. Trinh nữ phản bội đó sau đó ra tín hiệu, và những thợ săn ập vào bắt sống con vật khờ khạo.
Các nhà động vật học hiện đại, dù có thể cảm thấy chán ghét trước những câu chuyện ngụ ngôn như vậy, nhưng nhìn chung đều không tin vào sự tồn tại của kỳ lân. Tuy nhiên, có những loài động vật mang trên đầu một phần xương nhô ra ít nhiều giống như một chiếc sừng, điều này có thể đã làm nảy sinh câu chuyện. Sừng tê giác, như cách gọi, chính là một phần nhô ra như vậy, mặc dù nó không vượt quá vài inch về chiều cao và hoàn toàn không khớp với những mô tả về sừng của kỳ lân. Thứ gần giống nhất với một chiếc sừng ở giữa trán là phần xương nhô ra trên trán của hươu cao cổ; nhưng thứ này cũng ngắn và cùn, và không phải là chiếc sừng duy nhất của con vật, mà là một chiếc sừng thứ ba nằm phía trước hai chiếc kia. Tóm lại, mặc dù sẽ là tự phụ nếu phủ nhận sự tồn tại của một loài động vật bốn chân một sừng khác ngoài tê giác, có thể khẳng định chắc chắn rằng việc một chiếc sừng dài và đặc cứng cắm trên trán của một loài vật giống ngựa hoặc hươu còn sống là điều gần như không thể.
Đoạn sau đây được trích từ cuốn Life of Benvenuto Cellini (Cuộc đời Benvenuto Cellini), một nghệ sĩ người Ý thế kỷ XVI, do chính ông viết: "Khi tôi khoảng năm tuổi, cha tôi tình cờ đang ở trong một căn phòng nhỏ nơi họ vừa giặt giũ xong, và có một đống lửa sồi đang cháy đượm. Ông nhìn vào ngọn lửa và thấy một con vật nhỏ giống như thằn lằn, có thể sống trong phần nóng nhất của đống lửa đó. Ngay lập tức nhận ra nó là gì, ông gọi chị tôi và tôi đến, sau khi chỉ cho chúng tôi thấy con vật, ông cho tôi một cái tát vào tai. Tôi òa khóc, trong khi ông, vừa vỗ về tôi bằng những lời âu yếm, vừa nói những lời này: 'Con yêu của cha, cha không đánh con vì bất kỳ lỗi lầm nào con gây ra, mà để con ghi nhớ rằng sinh vật nhỏ bé con thấy trong lửa là kỳ nhông; một con vật mà theo sự hiểu biết của cha thì chưa từng có ai nhìn thấy trước đây.' Nói đoạn, ông ôm tôi và cho tôi một ít tiền."
Dường như thật không hợp lý khi nghi ngờ một câu chuyện mà chính Ngài Cellini là người tận mắt chứng kiến và tận tai nghe thấy. Thêm vào đó, thẩm quyền của vô số nhà triết học uyên bác, đứng đầu là Aristotle và Pliny, khẳng định khả năng này của kỳ nhông. Theo họ, con vật không chỉ kháng cự lại lửa, mà còn dập tắt nó, và khi nhìn thấy ngọn lửa, nó tấn công như một kẻ thù mà nó biết rõ cách để đánh bại.
Việc bộ da của một con vật có thể chống lại tác động của lửa được coi là bằng chứng chống lại nguyên tố đó cũng không có gì đáng ngạc nhiên. Theo đó, chúng ta thấy rằng một loại vải làm từ da kỳ nhông (vì thực sự có một loài động vật như vậy, một loại thằn lằn) là không cháy, và rất có giá trị để bọc những vật dụng quá quý giá không thể tin tưởng giao cho bất kỳ vật bao bọc nào khác. Những tấm vải chống cháy này thực sự đã được sản xuất, được cho là làm từ len kỳ nhông, mặc dù những người am hiểu đã phát hiện ra rằng chất liệu tạo nên chúng là Amiăng, một loại khoáng vật, có những sợi nhỏ có khả năng dệt thành một loại vải dẻo dai.
Cơ sở của những câu chuyện ngụ ngôn trên được cho là thực tế rằng kỳ nhông thực sự tiết ra từ các lỗ chân lông trên cơ thể nó một loại nước nhờn như sữa, thứ mà khi nó bị kích thích, sẽ được sản xuất với số lượng đáng kể, và chắc chắn, trong vài khoảnh khắc, sẽ bảo vệ cơ thể khỏi lửa. Sau đó, nó là một loài vật ngủ đông, và vào mùa đông, nó rút lui vào một cái cây rỗng hoặc hốc cây nào đó, nơi nó cuộn mình lại và duy trì trong trạng thái tê liệt cho đến khi mùa xuân gọi nó thức dậy. Do đó, đôi khi nó có thể bị mang theo cùng với củi vào lửa, và chỉ thức dậy vừa kịp lúc để vận dụng tất cả khả năng của mình để tự vệ. Chất nhờn của nó sẽ rất hữu ích, và tất cả những ai tự nhận là đã nhìn thấy nó đều thừa nhận rằng nó đã thoát ra khỏi ngọn lửa nhanh hết mức có thể; thực tế là quá nhanh để họ có thể bắt được một con, ngoại trừ trong một trường hợp, và trong trường hợp đó, chân và một số bộ phận cơ thể của con vật đã bị bỏng nặng.
Dr. Young, trong tác phẩm Night Thoughts (Những Suy Tư Đêm), với sự dí dỏm hơn là gu thẩm mỹ tốt, đã so sánh những kẻ hoài nghi vốn vẫn dửng dưng khi chiêm ngưỡng bầu trời đầy sao với loài kỳ nhông không thấy ấm trong lửa:
Nhà thiên văn thiếu lòng tin là kẻ điên rồ!
* * * * * *
Ôi, thiên tài nào hẳn đã thắp sáng bầu trời!
Phải chăng trái tim kỳ nhông của Lorenzo
Lạnh lẽo thờ ơ giữa những ngọn lửa thiêng này?