Nhà thơ La Mã Ovid đã để lại cho chúng ta một lời kể liền mạch về công cuộc tạo dựng thế giới. Trước khi có trái đất, biển cả và bầu trời bao trùm muôn chớp, vạn vật chỉ là một thể thống nhất mà chúng ta gọi là Hỗn mang (Chaos) — một đống hỗn độn nặng nề và bất động, nơi những mầm mống bất hòa va đập lẫn nhau. Khi ấy, chưa có mặt trời chiếu sáng thế gian, mặt trăng cũng chưa từng kỳ lại làm tròn vẻ mảnh mai của mình qua mỗi tháng; trái đất cũng chẳng lơ lửng giữa bầu không khí vây quanh, được giữ thăng bằng bởi chính trọng lượng của nó; và biển cả cũng chưa dang những cánh tay dài ôm ấp lấy lục địa. Nơi nào có đất, nơi đó có cả biển và không khí. Do đó, đất không hề đặc, nước không hề lỏng, và không khí cũng chẳng trong suốt.
Cuối cùng, Thần linh và Tự nhiên đã can thiệp để chấm dứt tình trạng bất hòa này, tách rời đất khỏi biển, và tách bầu trời khỏi cả hai. Phần nhẹ nhất, mang tính lửa, vươn lên cao và tạo thành các tầng trời; không khí xếp thứ hai về trọng lượng và vị trí. Trái đất nặng hơn nên chìm xuống dưới, còn nước chiếm vị trí thấp nhất và nâng đỡ lấy mặt đất.
Tại đây, một vị thần nào đó — không ai biết rõ là ai — đã sắp xếp và phân chia đất đai. Ngài đặt ra các dòng sông và vịnh biển, dựng lên những ngọn núi, đào những thung lũng, và phân bố rừng cây, suối nguồn, những cánh đồng phì nhiêu cùng các đồng bằng sỏi đá. Khi không khí đã trong lành, các vì sao bừng sáng, cá bơi lội dưới biển, chim chóc bay lượn trên không trung, trong khi muông thú bốn chân lang thang khắp mặt đất. Nhưng thế giới cần một sinh linh cao quý hơn, thế là con người được tạo ra theo hình ảnh của các vị thần với vóc dáng thẳng đứng [Hai từ tiếng Hy Lạp chỉ con người đều có chung gốc an, nghĩa là "vướng lên"], để trong khi muông thú cúi gằm mặt nhìn xuống đất, con người lại ngẩng mặt lên trời và chiêm ngưỡng các vì sao [Chắc hẳn mọi độc giả đều thấy thú vị khi so sánh câu chuyện này với phần đầu sách Sáng thế ký. Có vẻ rõ ràng rằng vào thời Ovid, có rất nhiều người Do Thái sống tại Rome, và nhiều người trong số họ là những nhân vật có thế lực trong tầng lớp ông giao du; vì vậy, rất có thể ông đã nghe kể về bản dịch của Kinh thánh tiếng Do Thái. Xin so sánh với tác phẩm JUDAISM của Giáo sư Frederic Huidekoper.]
Nhiệm vụ tạo ra con người cùng muôn loài và ban cho chúng mọi năng lực cần thiết đã được giao cho vị thần Titan Prometheus và người em trai Epimetheus. Epimetheus thực hiện công việc này, còn người anh trai đóng vai trò giám sát. Epimetheus lần lượt ban cho các loài vật những món quà riêng biệt như lòng dũng cảm, sức mạnh, sự nhanh nhẹn và sự khôn ngoan. Ngài ban đôi cánh cho loài này, móng vuốt cho loài khác, và lớp vỏ mai cho loài thứ ba. Con người, loài vật ưu việt hơn tất thảy, xuất hiện cuối cùng. Thế nhưng, Epimetheus chẳng còn gì để dành cho con người — ngài đã ban phát hết mọi món quà cho các loài khác mất rồi. Ngài bèn cầu cứu người anh, và Prometheus, với sự trợ giúp của nữ thần Minerva, đã lên thiên đình, châm ngọn đuốc vào cỗ xe của mặt trời rồi mang lửa xuống cho nhân loại. Nhờ có lửa, con người trở nên vượt trội hơn hẳn mọi loài vật khác. Lửa giúp họ chế ạo vũ khí để khuất phục dã thú, làm ra nông cụ để cày cấy đất đai. Nhờ có lửa, họ sưởi ấm ngôi nhà của mình và hiên ngang thách thức giá lạnh.
Lúc bấy giờ, phụ nữ vẫn chưa được tạo ra. Truyền thuyết kể rằng thần Jupiter đã tạo ra nàng và phái đến chỗ Prometheus cùng em trai ngài, nhằm trừng phạt tội kiêu ngạo vì đã đánh cắp lửa từ thiên đình của họ, cũng như tội của con người vì đã đón nhận món quà ấy. Người phụ nữ đầu tiên được đặt tên là Pandora. Nàng được tạo ra trên thiên giới, mỗi vị thần đều đóng góp một phần để hoàn thiện vẻ đẹp của nàng. Thần Venus ban cho sắc đẹp, thần Mercury ban tài ăn nói, và thần Apollo ban âm nhạc. Với đầy đủ ân huệ ấy, nàng được đưa xuống trần gian và trao cho Epimetheus. Dù từng được anh trai cảnh giác phải đề phòng thần Jupiter và những món quà của ngài, Epimetheus vẫn vui mừng đón nhận nàng. Trong nhà Epimetheus có một cái vò, chứa đựng một số thứ độc hại mà ngài thấy chẳng có ích gì khi trang bị cho con người ở chốn định cư mới. Pandora bị cơn tò mò thôi thúc mãnh liệt, muốn biết bên trong chiếc vò ấy có gì; thế là vào một ngày nọ, nàng lén mở nắp và ngó vào. Ngay lập tức, vô số tai họa dành cho kiếp người bất hạnh thoát ra ngoài — nào là bệnh gút, thấp khớp, đau bụng cho thể xác, nào là sự đố kỵ, ác ý, lòng trả thù cho tâm hồn — chúng bay đi khắp muôn phương. Pandora hoảng hốt đậy nắp lại; nhưng than ôi! Toàn bộ những thứ trong vò đã bay thoát hết, chỉ trừ duy nhất một vật nằm lại ở đáy, đó chính là HIỆM VỌNG (HOPE). Thế nên ngày nay chúng ta thấy rằng, dù có bao nhiêu tai ương vây quanh đi nữa, hy vọng chưa bao giờ hoàn toàn rời bỏ chúng ta; và chừng nào chúng ta còn NIỀM HY VỌNG ĐÓ, không một lượng nghịch cảnh nào có thể khiến chúng ta hoàn toàn tuyệt vọng.
Một câu chuyện khác lại kể rằng Pandora được thần Jupiter phái xuống với thiện ý mang lại phúc lành cho nhân loại; rằng nàng được trang bị một chiếc tráp đựng những món quà cưới, trong đó mỗi vị thần đều gửi gắm một phước lành. Do bất cẩn, nàng đã mở chiếc tráp ra và tất cả các phúc lành đều bay mất, chỉ trừ có HI VỌNG. Câu chuyện này có vẻ hợp lý hơn câu chuyện trước; bởi lẽ làm sao mà HI VỌNG, một thứ trân bảo vô giá như thế, lại có thể được cất giữ trong một chiếc vò chứa toàn những điều tai ương?
Khi thế giới đã có đầy đủ muôn loài sinh sống, thời đại đầu tiên là một thời kỳ ngây thơ và hạnh phúc, được gọi là THỜI ĐẠI VÀNG (GOLDEN AGE). Sự thật và lẽ phải ngự trị dù không cần luật pháp ép buộc, cũng chẳng có vị quan tòa nào phải đe dọa hay trừng phạt. Rừng già chưa từng bị tước đoạt những thân cây để làm gỗ đóng tàu, con người cũng chưa xây dựng thành lũy quanh các thị trấn của mình. Khi ấy chẳng có những thứ như gươm giáo hay khiên giáp. Trái đất tự sinh ra mọi thứ cần thiết cho con người mà không đòi hỏi công sức cày xới hay gieo trồng. Mùa xuân vĩnh cửu ngự trị, hoa cỏ tự mọc không cần hạt giống, các dòng sông chảy toàn sữa và mật ong, còn mật ngọt sánh vàng rỏ xuống từ những thân sồi.
"Nhưng khi thần Saturn hiền lương, bị đày ải từ chốn cao xanh,
Biến thái ký của Ovid, Quyển I. Bản dịch của Dryden.
Tội ác tuôn tràn như lũ lụt; sự khiêm nhường, chân lý và danh dự đều trốn chạy. Thay vào đó là sự gian lận, mưu mô, bạo lực và lòng tham lam tội lỗi. Bấy giờ, những người thủy thủ căng buồm đón gió, cây cối bị bứt khỏi sườn núi để làm sống tàu, quấy phá cả mặt biển khơi. Trái đất, nơi cho đến nay vẫn được canh tác chung, bắt đầu bị chia cắt thành những mảnh đất tư sở. Con người không còn thỏa mãn với những gì mặt đất sinh ra trên bề mặt, mà còn phải đào sâu vào lòng đất để móc lên những quặng kim loại. SẮT đầy tai họa và VÀNG còn tai họa hơn nữa đã ra đời. Chiến tranh bùng nổ, sử dụng cả hai thứ ấy làm vũ khí; người khách không còn được an toàn trong nhà của bạn mình; những người cha vợ và con rể, anh chị em, chồng và vợ, không ai có thể tin tưởng lẫn nhau. Những đứa con mong cha mình sớm chết để được thừa kế gia tài; tình thâm gia đình hoàn toàn sụp đổ. Trái đất đẫm ướt trong cảnh tàn sát, và các vị thần lần lượt rời bỏ nơi này, cho đến khi chỉ còn lại nữ thần Astraea [nữ thần của sự ngây thơ và tinh khiết. Sau khi rời khỏi mặt đất, nàng được đưa lên các vì sao, trở thành chòm sao Virgo - Xử Nữ. Themis (Công lý) là thân mẫu của Astraea. Nàng được miêu tả là đang giơ cao một cặp cân để đong đếm yêu sách của các bên đối lập. Một ý tưởng được các nhà thơ xưa vô cùng yêu thích là các nữ thần này sẽ có ngày trở lại và mang Thời đại Vàng quay về. Ngay cả trong một Thánh thi Cơ Đốc giáo, bài Đấng Cứu Thế của Pope, ý tưởng này cũng xuất hiện.
"Mọi tội ác sẽ chấm dứt, thói gian trá ngàn đời sẽ tàn lụi,
Công lý quay về giơ cao chiếc cân trên đỉnh trời,
Bình yên dang rộng nhành ô-liu khắp cõi,
Và Nương tử Tinh khiết áo trắng từ thiên đường giáng thế." Xin xem thêm,
Bài Thánh thi về lễ giáng sinh của Milton, các khổ thơ xiv và xv] duy nhất ở lại, và cuối cùng nàng cũng cất bước ra đi.
Chứng kiến cảnh tượng ấy, thần Jupiter nổi trận lôi đình. Ngải triệu tập các vị thần đến hội đồng. Họ tuân theo lời triệu gọi và bước đi trên con đường dẫn tới cung điện trên thiên đình. Con đường ấy, mà bất cứ ai cũng có thể nhìn thấy vào một đêm trời quang mây tạnh, vắt ngang qua bầu trời và được gọi là Ngân Hà (Milky Way). Dọc theo con đường là những cung điện của các vị thần lừng lẫy; còn tầng lớp thần dân bình thường của bầu trời thì sống tách biệt ở hai bên. Jupiter cất lời trước đại hội. Ngài vạch trần tình trạng tồi tệ khủng khiếp trên trái đất, và kết luận bằng tuyên bố ý định tiêu hủy toàn bộ cư dân nơi đây, rồi tạo ra một giống loài mới không giống như loài đầu tiên, xứng đáng với sự sống hơn và biết phụng thờ các vị thần tốt hơn nhiều. Nói đoạn, ngài cầm lấy một tia chớp, toan ném xuống trần gian để tiêu hủy thế giới bằng ngọn lửa thiêu đốt; nhưng sực nhớ đến mối nguy hiểm rằng trận hỏa hoạn ấy có thể thiêu rụi cả thiên đàng, ngài bèn thay đổi ý định và quyết định dìm chết thế giới trong dòng nước. Aquilo, ngọn gió bắc chuyên xua mây đuổi gió, bị xiềng xích lại; Notus, ngọn gió nam, được thả ra và chẳng mấy chốc đã phủ kín mọi góc trời bằng một tấm khăn tối đen như mực. Những đám mây dồn tụ lại, gầm thét đinh tai nhức óc; những trận mưa như trút nước đổ xuống; hoa màu bị quật ngã sát đất; công sức cả năm trời của người nông dân tiêu tan trong chớp mắt. Vẫn chưa thỏa mãn với lượng nước của riêng mình, Jupiter gọi người em trai Neptune đến trợ giúp. Ngài thả lỏng các dòng sông, tuôn nước tràn ngập khắp mặt đất. Đồng thời, ngài làm rung chuyển mặt đất bằng một trận động đất và kéo dòng nước triều cường từ đại dương tràn qua các bờ cát. Đàn vật, gia súc, con người và nhà cửa đều bị cuốn trôi, đền đài cùng khuôn viên linh thiêng của chúng bị phỉ báng. Nếu còn tòa kiến trúc nào sót lại đứng vững, nó cũng bị nhấn chìm và những chóp tháp bị giấu nhẹm dưới những con sóng. Giờ đây chỉ còn lại một màu biển cả; biển cả không bờ bến. Lác đác đây đó có vài kẻ còn sống sót trên đỉnh đồi nhô cao, và một vài người trên những chiếc thuyền nhỏ chèo mái ngơi nơi mà ít lâu trước họ còn cầm cày cuốc. Cá bơi lội giữa những ngọn cây; mỏ neo được thả xuống một khu vườn. Nơi những chú cừu non duyên dáng từng nô đùa, giờ đây những con hải cẩu nặng nề đang tung tăng nhảy múa. Sói bơi lội giữa bầy cừu; sư tử vàng và hổ vật lộn trong làn nước. Sức mạnh của heo rừng chẳng giúp ích gì cho nó, và sự nhanh nhẹn cũng chẳng cứu nổi loài hươu. Chim chóc mỏi cánh rơi rớt xuống nước, vì chẳng tìm được mảnh đất nào để đậu chân. Những sinh vật sống bị nước bỏ sót cuối cùng cũng ngã gục làm mồi cho cơn đói khát.
Chỉ có ngọn Parnassus là đỉnh núi duy nhất nhô cao vượt lên trên những ngọn sóng; và tại đó, Deucalion cùng người vợ Pyrrha thuộc dòng dõi Prometheus đã tìm được nơi trú ẩn — chàng là một người chính trực, còn nàng là một tín nữ sùng kính các vị thần. Khi thấy không còn ai sống sót ngoài cặp vợ chồng này và nhớ lại lối sống vô hại cùng cung cách đạo đức tôn kính thần linh của họ, Jupiter liền ra lệnh cho gió bắc xua tan mây trời, hé lộ bầu trời với mặt đất và mặt đất với bầu trời. Neptune cũng chỉ huy thần Triton thổi tù và vỏ ốc để ra lệnh cho dòng nước rút lui. Nước tuân lệnh, biển cả trở về với bờ và sông ngòi quay lại lòng máng của mình. Bấy giờ Deucalion mới quay sang bảo Pyrrha rằng: "Hỡi người vợ, người phụ nữ duy nhất còn sống sót, người gắn bó với anh trước hết qua sợi dây huyết thống và hôn nhân, rồi nay qua cả mối hiểm nguy chung, ước gì chúng ta có được quyền năng của tổ tiên Prometheus và có thể tái tạo lại giống loài như ngài từng làm thuở ban đầu! Nhưng vì chúng ta không thể làm thế, hãy tìm đến ngôi đền kia và thỉnh cầu các vị thần xem chúng ta phải làm gì." Họ bước vào ngôi đền ngập đầy bùn đất nhầy nhụa, tiến đến bàn thờ nơi ngọn lửa đã tắt ngấm. Tại đó, họ phủ phục xuống đất và cầu xin nữ thần chỉ cho họ cách cứu vãn tình thế khốn cùng này. Tiếng sấm của nhà tiên tri vang lên: "Hãy rời khỏi đền với đầu trùm khăn và y phục buông lơi, rồi quăng những xương của mẹ ngươi ra phía sau lưng." Họ nghe những lời ấy trong sự kinh ngạc. Pyrrha là người phá vỡ sự im lặng trước: "Chúng ta không thể tuân lệnh; chúng ta không dám báng bổ hài cốt của các bậc sinh thành." Họ tìm đến những tán rừng rậm rạp nhất và nghiền ngẫm lời tiên tri trong tâm trí. Cuối cùng Deucalion lên tiếng: "Hoặc là sự sắc sảo của anh đang lừa dối anh, hoặc đây là mệnh lệnh mà chúng ta có thể tuân theo mà không phạm tội bất kính. Trái đất chính là người mẹ vĩ đại của muôn loài; những hòn đá chính là xương của người; chúng ta có thể quăng những thứ đó ra sau lưng; và anh nghĩ đó chính là ý nghĩa của lời tiên tri. Ít ra, thử làm thế cũng chẳng hại gì." Họ trùm mặt lại, buông lơi y phục, nhặt những hòn đá lên và quăng ra sau lưng mình. Những hòn đá (thật kỳ lạ làm sao) bắt đầu mềm ra và mang hình hài. Dần dần, chúng phác họa nên dáng vẻ thô sơ của con người, giống như một khối tượng hãy còn đẽo dở trong tay người nghệ sĩ điêu khắc. Phần hơi ẩm và bùn lầy bám quanh chúng biến thành thịt; phần đá hóa thành xương; các mạch máu vẫn giữ nguyên là mạch máu, chỉ thay đổi công năng chứ không đổi tên. Những hòn đá do tay người đàn ông ném đi hóa thành nam nhân, còn những viên do người phụ nữ ném hóa thành nữ nhân. Đó là một giống loài kiên cường, rất thích hợp với lao động vất vả, đúng như bản thân chúng ta ngày nay vẫn thấy, mang những dấu hiệu rõ rệt về cội nguồn của mình.
Sự so sánh giữa Eve và Pandora quá hiển nhiên nên Milton không thể bỏ qua, ông đã đưa nó vào Quyển IV của tác phẩm Thiên đường đã mất (Paradise Lost):—
"Đáng yêu hơn Pandora, người được các vị thần
Ban phát cho mọi ơn phước; và ôi, quá đỗi tương đồng
Trong kết cục buồn đau, khi đến với người con trai khờ dại
Của Jupiter, được Hermes đưa tới, nàng đã giăng bẫy
Nhân loại bằng vẻ đẹp kiêu sa của mình, hòng trả thù
Kẻ từng dám cắp ngọn lửa tối thượng của Jove từ cõi vô cù."
Prometheus và Epimetheus là những người con của Iapetus, cái tên mà Milton đã đổi thành Japhet.
Prometheus, người con trai Titan của Iapetus và Themis, là một đề tài vô cùng được các nhà thơ ưa chuộng. Aeschylus đã viết ba vở bi kịch về chủ đề sự giam cầm, sự giải thoát và sự tôn thờ dành cho ngài tại Athens. Trong số đó, chỉ có tác phẩm đầu tiên là còn lưu giữ lại được, đó là vở Prometheus bị xiềng (Prometheus Bound). Prometheus là người duy nhất trong hội đồng các vị thần tỏ lòng ưu ái con người. Chỉ có ngài là nhân từ với loài người, tận tâm dạy dỗ và bảo vệ họ.
"Ta bồi đắp tâm trí hắn,
Và qua màn sương mù dốt nát bạo tàn
Ta truyền vào những tia sáng tri thức . . . .
Chúng nhìn đấy thật đấy, nghe đấy thật đấy, nhưng nào ích gì
Dù là thị giác hay thính giác, khi mọi thứ quanh chúng quay cuồng đi,
Trộn lẫn trong nỗi hỗn mang hoang dại hệt như ảo ảnh chiêm bao!
Bức tường sáng sủa của lối kiến trúc tinh vi hơn, mái nhà lợp vì kèo
Chúng nào có biết; mà như loài kiến mãi vùi mình, chúng đào bới
Sâu vào lòng đất và khoét những cái hang không ánh mặt trời.
Các mùa trôi qua chẳng ai mảy may chú ý, mùa đông buốt giá,
Mùa xuân thơm ngát hoa ngập tràn, mùa hạ chín mọng quả hoa
Trĩu trịt hương trời. Mọi việc chúng làm đều theo bản năng ngẫu nhiên
Cho đến khi ta dạy chúng nhận biết các chòm sao trên nền trời đen,
Thời điểm chúng mọc, và một khoa học còn hóc búa hơn,
Thời điểm chúng lặn. Dòng trật tự phong phú của những con số được sắp hàng
Ta đã dạy chúng, cùng với hệ thống chữ viết đàng hoàng.
Để khắc ghi những lời răn ấy vào tận tâm can
Ta đã phái Trí nhớ, người mẹ năng động của mọi lý trí, đến trần gian.
Ta dạy con bò nhẫn nại chịu đựng ách cày,
Cùng con người làm lụng chung trong mọi đắng cay.
Chính nhờ ta mà con tuấn mã mang cương được huấn luyện để kéo xe phóng nhanh,
Và làm tăng thêm vẻ kiêu sa cho niềm kiêu hãnh của sự giàu sang.
Con tàu cao lướt đi nhẹ nhàng tung tăng trên những con sóng,
Ta đã chỉ đường cho nó, và chắp cánh cho cánh buồm bay lượn trong lộng lộng.
Chính ta đã ban cho con người những nghệ thuật ấy."
Bản dịch của Potter từ vở Prometheus Bound
Phẫn nộ trước sự xấc xược và kiêu ngạo của Prometheus khi tự ý ban phát tất cả những phúc lành ấy cho loài người, thần Jupiter đã kết án vị Titan phải chịu hình phạt giam cầm vĩnh viễn, bị xiềng xích vào một mỏm đá trên dãy Caucasus trong khi một con kèn kèn ngày đêm khoét rỉa gan ngài. Nỗi thống khổ này đáng lẽ đã có thể chấm dứt vào bất cứ lúc nào nếu Prometheus chịu khuất phục kẻ áp bức mình. Bởi vì Prometheus biết rõ về một cuộc hôn nhân định mệnh mà Jove buộc phải trải qua và chính nó sẽ mang lại sự diệt vong cho ngài. Giả sử Prometheus tiết lộ bí mật này, ngài đã được sủng ái ngay lập tức. Thế nhưng, ngài khinh bỉ việc làm đó. Do đó, ngài đã trở thành biểu tượng cho sự chịu đựng hào hiệp trước những nỗi đau khổ bất công và sức mạnh ý chí kiên cường chống lại ách áp bức.
Cả Byron và Shelley đều đã khai thác đề tài này. Dưới đây là những vần thơ của Byron:—
"Hỡi Titan! Nơi ánh mắt bất tử của người,
Những đau khổ của cõi trần ai,
Được nhìn nhận trong thực tại buồn oi,
Không phải thứ mà các vị thần có thể khinh đời,
Đâu là sự đền đáp cho lòng trắc ẩn của người?
Là một nỗi thống khổ câm lặng và mãnh liệt khôn nguôi;
Là tảng đá, con kèn kèn và xiềng xích đọa đày;
Là tất cả những gì kiêu hãnh có thể cảm nhận về cay đắng giăng đầy;
Là niềm cay đắng chẳng thèm bày tỏ ra ngoài;
Là cảm giác ngột ngạt của nỗi sầu thương nghẹn ngào hoài.
"Tội ác tày trời của ngươi là đã sống bao dung;
Là dùng những lời răn của mình để làm thuyên giảm đi phần chung
Của nỗi khốn cùng nhân thế,
Và củng cố sức mạnh con người bằng chính tâm trí họ thế.
Và dẫu người đã bị đánh bại từ chốn cao xanh,
Thì trong sự kiên nhẫn bền bỉ của chính mình,
Trong sức chịu đựng và sự khước từ mạnh mẽ,
Của tinh thần kiên cố không thể nào lay chuyển hệ,
Thứ mà cả trời đất cũng chẳng thể làm rung chuyển nổi,
Chính là một bài học vĩ đại muôn đời chúng ta thụ hưởng lại thôi."