Thần Thoại Bulfinch: Thời Đại Huyền Thoại

Lượt đọc: 279 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 4

❊ ❊ ❊

Midas. Baucis và Philemon. Pluto và Proserpine.

Vào một dịp nọ, Bacchus phát hiện ra người thầy học cũ kiêm cha đỡ đầu của mình là Silenus đã mất tích. Lão già vốn chè chén say sưa, trong cơn mê man đã lang thang đi mất và bị một nhóm nông dân bắt gặp, rồi đưa đến chỗ vua Midas của họ. Midas nhận ra lão, tiếp đón nồng hậu và thết đãi suốt mười ngày đêm với những cuộc vui liên hoan không dứt. Đến ngày thứ mười một, ông đưa Silenus trở về, trao trả an toàn cho người học trò của lão. Nhân dịp ấy, Bacchus ngỏ ý để Midas tự chọn bất cứ phần thưởng nào mà ông muốn. Midas xin rằng bất cứ thứ gì chạm vào tay ông đều sẽ hóa thành VÀNG. Bacchus đồng ý, dù lấy làm tiếc vì ông đã không có một lựa chọn khôn ngoan hơn. Midas ra về, hoan hỉ với thứ quyền năng mới có và vội vã đem ra thử nghiệm. Ông suýt không tin vào mắt mình khi thấy một nhành sồi bẻ từ trên cành bỗng biến thành vàng ngay trong tay. Ông nhặt một hòn đá — nó hóa thành vàng. Ông chạm vào một mảng cỏ — đất liền cũng y như vậy. Ông hái một quả táo trên cây — người ta hẳn sẽ nghĩ ông vừa vơ vét cả khu vườn của bầy Hesperides. Niềm vui của Midas chẳng có gì sánh nổi, và vừa về đến nhà, ông liền ra lệnh cho gia nhân dọn một bữa tiệc thịnh soạn lên bàn. Nhưng rồi ông kinh hoàng nhận ra khi chạm vào bánh mỳ, nó liền cứng đờ trong tay; lúc đưa một miếng thức ăn lên môi, nó phũ phàng từ chối hàm răng ông. Ông cầm cốc rượu, nhưng dòng chất lỏng ấy trôi tuột xuống cổ họng chẳng khác nào vàng nung chảy.

Trong nỗi hoảng loạn trước tai họa chưa từng có, Midas vùng vẫy tìm cách rũ bỏ quyền năng của mình; ông căm ghét món quà mà bản thân từng ao ước. Thế nhưng mọi nỗ lực đều vô ích; cảnh chết đói dường như đang chờ đón ông. Ông giơ cao đôi cánh tay rực rỡ ánh vàng, khẩn cầu Bacchus giải thoát cho mình khỏi sự hủy diệt lấp lánh ấy. Bacchus, vị thần nhân từ, đã lắng nghe và chấp thuận. "Hãy đi," ngài phán, "đến dòng sông Pactolus, dò theo dòng nước lên tận thượng nguồn, rồi dìm cả đầu và thân mình xuống đó để gột rửa lỗi lầm cùng hình phạt." Midas vâng lời, và vừa chạm vào làn nước, thứ quyền năng tạo ra vàng liền truyền sang dòng sông, khiến những hạt cát nơi đây hóa thành VÀNG, tồn tại cho đến tận ngày nay.

Từ dạo ấy, Midas căm ghét sự giàu sang và lộng lẫy, lui về sống ở chốn thôn quê và trở thành một tín đồ của Pan — vị thần đồng nội. Có một bận, Pan cả gan đem âm nhạc của mình ra so sánh với khúc ca của Apollo, đồng thời thách thức thần đàn lia cùng đọ tài cao thấp. Lời thách thức được chấp nhận, và Tmolus — vị thần núi — được chọn làm trọng tài. Tmolus an vị, dời bớt những lùm cây quanh tai để lắng nghe. Theo hiệu lệnh, Pan thổi sáo, khúc ca mục đồng mộc mạc của ông ta mang lại sự thỏa mãn lớn cho chính bản thân cùng bề tôi trung thành Midas, kẻ vô tình có mặt ở đó. Đoạn, Tmolus quay đầu về hướng thần mặt trời, và toàn bộ rừng cây xung quanh cũng chuyển mình theo ngài. Apollo bước tới, vương miện kết bằng lá nguyệt quế Parnassus ngự trên trán, tấm áo choàng tím xứ Tyria quét dọc mặt đất. Tay trái ngài nâng chiếc đàn lia, tay phải gảy vang những phím đàn. Say đắm trước giai điệu tuyệt vời, Tmolus lập tức phán quyết phần thắng thuộc về vị thần đàn lia, và tất cả mọi người đều đồng tình với phán quyết ấy, ngoại trừ Midas. Ông phản đối và hoài nghi tính công bằng của kết quả. Apollo không tài nào dung thứ cho một đôi tai u mê đến thế còn tiếp tục mang hình hài con người, bèn khiến chúng dài ra, mọc đầy lông lá ở cả trong lẫn ngoài, lại có thể cử động linh hoạt nơi gốc tai; tóm lại là mang đúng hình mẫu hoàn hảo của một chú lừa.

Vua Midas vô cùng hổ thẹn trước tai họa trớ trêu ấy; nhưng ông tự an ủi rằng vẫn có thể che giấu vận rủi của mình, và ông đã cố gắng làm điều đó bằng một chiếc khăn turban hoặc mũ trùm đầu rộng vành. Dĩ nhiên là người thợ cắt tóc của ông biết rõ bí mật. Anh ta bị cấm tiệt không được hé môi nửa lời, đồng thời đối mặt với hình phạt khốc liệt nếu cả gan cãi lệnh. Thế nhưng sự thận trọng của anh ta chẳng thấm vào đâu để giữ kín một bí mật tày trời như vậy; thế là anh ta lủi ra bãi cỏ, đào một cái hố dưới đất, cúi đầu thì thầm câu chuyện xuống đó rồi lấp đất lại. Chẳng bao lâu sau, một thảm sậy dày rậm mọc lên nơi bãi cỏ, và vừa lúc trưởng thành, chúng bắt đầu thì thầm câu chuyện ấy, cứ thế tiếp diễn từ ngày đó cho đến tận bây giờ với mỗi làn gió thổi qua chốn này.

Câu chuyện về vua Midas đã được nhiều người kể lại với một vài biến thể. Trong tác phẩm *The Wife of Bath's Tale*, Dryden lại biến hoàng hậu của Midas thành kẻ phản chủ làm lộ bí mật.

“Midas hay điều ấy, chẳng dám hé môi

Nào cho ai khác, ngoài người vợ hiền đôi tai trượng phu.”

Midas vốn là vua xứ Phrygia. Ông là con trai của Gordius — một bác nông phu nghèo được dân chúng tôn lên làm vua, tuân theo lời sấm truyền rằng vị vua tương lai của họ sẽ đến trên một cỗ xe ngựa. Trong lúc dân chúng đang bàn hoàng thảo luận, Gordius cùng vợ con đánh xe tiến thẳng vào quảng trường công cộng.

Khi đã trở thành vua, Gordius dâng cỗ xe của mình cho vị thần sấm truyền và cột nó lại bằng một nút thắt vô cùng chắc chắn. Đó chính là NÚT THẮT GORDIUS nổi tiếng mà hậu thế từng truyền tụng rằng: bất cứ ai cởi được nó sẽ trở thành bá chủ toàn cõi châu Á. Rất nhiều người đã thử sức nhưng chẳng ai thành công, cho đến khi Alexander Đại đế trong hành trình chinh phạt đặt chân đến Phrygia. Ông cũng thử tài và gặp thất bại chẳng kém gì những người đi trước, cho đến khi sự kiên nhẫn cạn kiệt, ông liền rút gươm chém đứt nút thắt. Về sau, khi đã thành công thu phục toàn cõi châu Á dưới quyền thống trị của mình, người ta bắt đầu cho rằng ông đã hoàn thành các điều kiện của lời sấm truyền theo đúng ý nghĩa đích thực của nó.

Trên một ngọn đồi nọ ở Phrygia có mọc một cây đoạn và một cây sồi, được bao bọc bởi một bức tường thấp. Cách đó không xa là một vùng đầm lầy, xưa kia vốn là đất đai sinh sống trù phú, nay chi chít những vũng nước, là nơi trú ngụ của chim đầm lầy và loài cốc. Có một dạo, Jupiter trong hình hài con người đã ghé thăm vùng đất này, đi cùng ngài là con trai Mercury (vị thần mang gậy thần caduceus) nhưng không có đôi cánh. Họ dừng chân trước vô số cánh cửa như những lữ khách mệt mỏi, tìm kiếm chốn nghỉ ngơi và mái che đầu, nhưng đều thấy cửa đóng then cài, bởi trời đã muộn và những kẻ cư dân bất mến khách chẳng buồn nhổm dậy mở cửa đón tiếp họ. Cuối cùng, một mái tranh nghèo nàn đã mở cửa đón họ vào — một ngôi nhà nhỏ lợp rạch, nơi Baucis, một bà lão sùng đạo, và người chồng Philemon — kết duyên từ thuở trẻ — đã cùng nhau già đi. Không hề hổ thẹn vì cảnh ngèo khó, họ biết cách làm cho nó trở nên dễ chịu nhờ những ước muốn chừng mực và bản tính lương thiện. Chẳng cần phải tìm kiếm chủ hay tớ ở nơi đó; hai ông bà chính là toàn bộ gia nhân trong nhà, vừa là chủ lại vừa là tớ như nhau. Khi hai vị khách thiên đình bước qua ngưỡng cửa khiêm nhường và cúi đầu lách qua cánh cửa thấp, cụ ông liền kéo ghế, còn Baucis thoăn thoắt, chu đáo trải lên đó một tấm khăn và khẩn khoản mời họ ngồi. Đoạn, cụ khều những viên than hồng ra khỏi đám tro tàn, nhóm lên ngọn lửa, đắp thêm lá cây cùng vỏ cây khô, rồi dùng hơi thở ít ỏi của mình thổi bùng thành ngọn lửa lớn. Cụ lôi từ góc nhà những thanh củi chẻ và cành khô, bẻ vụn ra rồi xếp dưới chiếc vạc nhỏ. Người chồng gom vài loại rau thơm trong vườn, cụ bà liền tước lá, chuẩn bị sẵn sàng cho vào nồi. Cụ ông với tay lấy một khúc thịt xông khói treo lủng lẳng bên ống khói bằng chiếc gậy có ngạnh, cắt một mẩu nhỏ rồi thả vào vạc nấu cùng rau, phần còn lại cất đi dùng cho dịp khác. Một chiếc bát bằng gỗ sồi được đổ đầy nước ấm để các vị khách rửa tay. Trong lúc mọi việc đang được tiến hành, họ trò chuyện để giết thời gian.

Trên chiếc ghế dài dành cho khách được đặt một chiếc gối nhồi cỏ biển; và một tấm khăn trải bàn — thứ chỉ được đem ra trong những dịp trọng đại, dẫu đã cũ kỹ và thô ráp — được phủ lên trên. Người vợ già với chiếc tạp dề trước ngực, bằng đôi bàn tay run rẩy dọn bàn. Một chân bàn hơi ngắn hơn so với những chân khác, nhưng một mảnh vỏ sò kê bên dưới đã khôi phục lại sự cân bằng. Khi bàn ghế đã ngay ngắn, cụ dùng mấy thứ thảo mộc thơm ngát chà sạch mặt bàn. Lên trên đó, cụ bày vài quả ô liu — thứ quả của nữ thần Minerva — dâm bụt muối chua, thêm củ cải cùng phô mai, kèm theo những quả trứng luộc lòng đào vùi trong tro ấm. Tất cả đều được dọn trên đồ gốm đất nung, bên cạnh là một bình nước bằng đất sét cùng những chiếc cốc gỗ. Khi mọi thứ đã sẵn sàng, món súp còn đang bốc khói nghi ngút được dọn lên bàn. Một ít rượu, dẫu chẳng phải loại lâu năm, được mang ra; và tráng miệng bằng táo cùng mật ong rừng; vượt lên trên tất cả là những gương mặt thân thiện, cùng sự chào đón mộc mạc nhưng chân thành.

Giờ đây, trong lúc bữa ăn diễn ra, hai ông bà già không khỏi kinh ngạc khi thấy vại rượu cứ vơi lại tự động đầy lên nhanh chóng. Chìm đắm trong kinh hoàng, Baucis và Philemon nhận ra các vị khách thiên đình của mình, họ sụp xuống quỳ gối, đan chặt hai tay khẩn khoản xin tha thứ vì sự tiếp đãi đạm bạc. Có một con ngỗng già được nuôi để giữ cho ngôi nhà nhỏ của họ; và họ nghĩ quẩn đến việc đem nó ra làm vật tế lễ để tôn vinh các vị khách. Thế nhưng con ngỗng quá nhanh nhạy đối với hai ông bà già, nó luồn lách né tránh sự truy đuổi nhờ đôi chân và cánh, cuối cùng chạy ra nấp ngay giữa các vị thần. Các ngài ngăn cản việc giết thịt nó, và cất lời phán rằng: “Chúng ta là chư thần. Ngôi làng bất khách khí này sẽ phải trả giá cho sự bất kính của chúng ta; chỉ riêng hai ngươi được miễn thứ hình phạt. Hãy rời khỏi nhà và đi theo chúng ta lên đỉnh ngọn đồi kia.” Họ vội vã tuân lệnh, tay chống gậy, nhọc nhằn leo lên con dốc đứng. Khi đã đến cách đỉnh núi chừng một tầm tên bắn, họ ngoảnh đầu nhìn xuống thì bấy giờ mới bàng hoàng thấy toàn bộ vùng đất đã chìm nghỉm trong một hồ nước, chỉ duy nhất ngôi nhà tranh của họ là còn đứng vững. Trong lúc họ ngẩn ngơ ngắm nhìn cảnh tượng ấy và thương tiếc cho số phận của xóm giềng, thì ngôi nhà cũ kỹ của họ đã biến thành một NGÔI ĐỀN. Những cột trụ thay thế cho các cột góc, phần mái tranh ngả vàng rồi hóa thành mái ngói dát vàng, sàn nhà chuyển thành đá cẩm thạch, những cánh cửa được chạm trổ tinh xảo và trang hoàng bằng vàng khối. Bấy giờ Jupiter mới cất lời bằng giọng điệu từ hòa: “Hỡi cụ ông tuyệt vời, và người vợ xứng đáng với một người chồng như thế, hãy nói đi, hãy bày tỏ mong muốn của hai người; các vị muốn xin chúng ta đặc ân gì?” Philemon thầm hội ý với Baucis một thoáng; rồi tuyên bố với chư thần ước nguyện chung của hai người. “Chúng tôi xin được làm những người canh giữ và là tư tế của ngôi đền này; và từ khi chúng tôi đã cùng nhau đi qua cuộc đời trong tình yêu thương và sự hòa thuận, chúng tôi mong rằng cùng một khoảnh khắc sẽ đưa cả hai rời khỏi cõi đời này, để tôi không phải chứng kiến nấm mồ của nàng, hay được chôn cất trong mộ phần của chính mình bởi đôi tay nàng.” Lời cầu nguyện của họ đã được ứng nghiệm. Họ làm người trông coi đền thờ suốt những năm tháng cuộc đời. Khi đã tuổi cao sức yếu, một ngày nọ, khi đứng trước bậc thềm của tòa thánh điện và đang kể lại câu chuyện về chốn này, Baucis nhìn thấy Philemon bắt đầu đâm chồi nảy lộc, và cụ ông Philemon cũng thấy Baucis biến đổi y như vậy. Và giờ đây, một tán lá xanh tươi đã mọc trùm lên đỉnh đầu họ, trong lúc cả hai vẫn đang trao nhau những lời từ biệt chừng nào miệng còn có thể cất tiếng. “Vĩnh biệt, người vợ dấu yêu,” họ cùng nhau thốt lên, và ngay khoảnh khắc ấy lớp vỏ cây khép lại trên đôi môi họ. Người mục dân xứ Tyria mãi sau này vẫn thường chỉ cho người ta xem hai thân cây đứng cạnh bên nhau, hóa thành từ đôi vợ chồng già phúc hậu.

Câu chuyện về Baucis và Philemon đã được Swift phỏng tác theo phong cách trào phúng, trong đó các nhân vật biến hóa là hai vị thánh lang thang và ngôi nhà được chuyển đổi thành một nhà thờ, nơi Philemon được phong làm mục sư. Đoạn trích sau đây có thể coi là một ví dụ tiêu biểu:—

“Vừa dứt lời xong, nhẹ nhàng êm ái,

Mái nhà bỗng vươn cao lên mãi;

Vươn lên từng chiếc xà với thanh kèo,

Bức tường nặng nhọc chậm chạp trèo theo.

Ống khói phình to, vươn cao vời vợi,

Hóa thành tháp chuông chọc trời vời vợi.

Cái vạc nhấc bổng lên tận đỉnh cao,

Được cột chặt vào một thanh dầm nào,

Nhưng lộn ngược đầu, như để bày tỏ

Nỗi niềm hướng về mặt đất bên dưới đó;

Nào ngờ vô ích, bởi một sức mạnh tối cao

Tác động từ đáy, chặn đường đi lao;

Số phận đành lơ lửng hoài chẳng dứt,

Nó nay chẳng còn là vạc, mà là chiếc chuông giật.

Hộp quay bằng gỗ, thứ suýt chút nữa

Quên béng kỹ năng nướng quay vì bỏ mặc lâu vừa,

Bỗng cảm thấy một sự biến đổi bất ngờ,

Được tăng cường bởi những bánh xe nội bộ ngầm mờ;

Và điều làm kỳ quan ấy càng thêm kính phục,

Số lượng nhiều hơn khiến chuyển động chậm chạp cực:

Cánh quạt dù mang đôi chân bằng chì,

Quay nhanh đến mức người xem chẳng thấy gì:

Nhưng bị kìm hãm bởi một thế lực huyền bí,

Nay nhích từng inch mỗi giờ vô cùng chậm ì.

Hộp quay và ống khói, vốn thân thiết gắn bó,

Chẳng bao giờ rời nửa bước dẫu qua giông gió.

Ống khói đã lớn thành ngọn tháp cao ngất,

Hộp quay nào đành lòng lìa xa tất;

Bèn vươn mình bám lấy ngọn tháp nhà thờ,

Hóa thành chiếc đồng hồ, gắn bó chẳng nhòa mờ;

Và vẫn bày tỏ tình yêu với việc nhà bằng tiếng kêu lanh lảnh lúc ngọ.

Nhắc nhở chị đầu bếp đừng để khét lửa

Món thịt quay mà nó chẳng thể tự lật vừa.

Chiếc ghế tựa cọt kẹt bắt đầu lết bò,

Như một con ốc sên khổng lồ, dọc theo bức tường vò;

Rồi dính chặt trên cao cho thiên hạ ngắm nghía,

Và biến thành bục giảng với chút thay đổi nhỏ nhìa.

Một chiếc giường cũ kỹ theo kiểu dáng ngày xưa,

Kết cấu từ biết bao gỗ lợp gom vừa,

Thứ mà tổ tiên chúng ta từng dùng thời ấy,

Đã bị biến đổi thành những dãy ghế quỳ đây,

Vẫn giữ nguyên bản tính muôn đời xưa cũ

Bằng cách cho những kẻ buồn ngủ ngả lưng trú.”

Dưới lòng đảo Aetna nằm ẩn Typhoeus vị Titan, gánh chịu hình phạt vì đã nhúng tay vào cuộc nổi loạn của các người khổng lồ chống lại Jupiter. Hai ngọn núi đè nặng lên đôi tay của hắn — một bên tay trái, một bên tay phải — trong khi Aetna nằm vắt ngang đỉnh đầu. Mỗi khi Typhoeus chuyển động, mặt đất rung chuyển; mỗi khi hắn thở ra, khói và tro tàn lại phun trào từ Aetna. Pluto vô cùng hoảng sợ trước cơn địa chấn ấy, lo lắng rằng vương quốc của mình sẽ bị phơi bày dưới ánh mặt trời. Ngài bước lên cỗ xe gắn bốn con ngựa ô, tiến lên mặt đất và phóng tầm mắt quan sát xung quanh. Giữa lúc ngài đang bận tâm như vậy, Venus đang ngồi trên núi Eryx đùa giỡn với đứa con trai Cupid của mình, bỗng nhìn thấy Pluto liền cất lời: “Con trai ngoan, hãy lấy những mũi tên mà con dùng để chinh phục vạn vật, thậm chí cả thần Jove vĩ đại, rồi bắn một mũi vào lồng ngực vị quân vương hắc ám đang cai trị cõi Tartarus đằng kia kìa. Cớ gì chỉ mỗi mình hắn được ngoài vòng kiểm soát? Hãy chớp lấy cơ hội này để mở rộng vương quốc của con và của ta. Con không thấy rằng ngay cả ở thiên đình cũng có kẻ dám khinh miệt uy quyền của chúng ta sao? Minerva thông thái và Diana thợ săn đều dám thách thức chúng ta; rồi cả cô con gái của Ceres nữa, ả cũng đangăm ăm nối gót bọn họ. Giờ thì con, nếu còn chút bận tâm nào đến lợi ích của chính con hay của ta, hãy gắn kết hai kẻ ấy lại với nhau.” Cậu bé tháo ống tên, chọn ra mũi tên sắc bén nhất và chuẩn xác nhất; đoạn, tì cung vào đầu gối để kéo căng dây, và sau khi đã sẵn sàng, cậu giương cung bắn thẳng mũi tên với đầu nhọn ngạnh vào tận trái tim Pluto.

Tại thung lũng Enna có một hồ nước được che chở bởi những khu rừng rậm, giúp nó tránh khỏi những tia nắng gay gắt, trong khi nền đất ẩm ướt phủ đầy hoa cỏ và mùa xuân ngự trị vĩnh hằng. Nơi đây, Proserpine đang đùa giỡn cùng các bạn nữ, hái hoa huệ hoa violet, chất đầy giỏ và tạp dề của mình, thì Pluto nhìn thấy nàng từ cỗ xe, đem lòng yêu mến và cướp đi mất. Nàng hét lên cầu cứu mẹ và bạn bè; và trong cơn hoảng loạn, nàng buông lơi các góc tạp dề khiến những đóa hoa rơi lả tả, hệt như một đứa trẻ, nàng cảm thấy sự mất mát ấy như gieo rắc thêm nỗi đau buồn. Kẻ cướp bóc quất roi thúc giục bầy chiến mã, gọi tên từng con một và vung thả những dây cương màu xám sắt lên đầu cùng cổ chúng. Khi đến sông Cyane và dòng nước cản lối, ngài liền giáng chiếc đinh ba xuống lòng sông, mặt đất bỗng nứt đôi mở ra cho ngài một lối đi thẳng xuống Tartarus.

Ceres ngược xuôi khắp thế gian để tìm kiếm con gái. Nàng Aurora tóc sáng, khi xuất hiện vào buổi sáng, và Hesperus, khi dẫn dắt những vì sao vào buổi tối, vẫn thấy nữ thần tất bật tìm kiếm. Thế nhưng tất cả đều vô vọng. Cuối cùng, mệt mỏi và đau buồn, nàng ngồi phịch xuống một tảng đá và cứ thế ngồi suốt chín ngày chín đêm dưới trời quang mây tạnh, dưới ánh mặt trời, ánh trăng và những cơn mưa tầm tã. Đó là nơi ngày nay tọa lạc thành phố Eleusis, thuở ấy là chốn ở của một lão già tên là Celeus. Ông đang ở ngoài đồng, lượm nhặt quả sồi, quả mâm xôi cùng củi khô nhóm lửa. Cô con gái nhỏ của ông đang lùa hai con dê về nhà, và khi đi ngang qua nữ thần — người đang cải trang thành một bà lão — cô bé liền cất tiếng: “Mẹ ơi,” và tiếng gọi ấy vang lên đầy ngọt ngào trong tai Ceres, “sao bà lại ngồi đây một mình trên những mỏm đá?” Lão già cũng dừng bước dẫu gánh nặng trên vai, khẩn khoản mời bà vào túp lụa dẫu nghèo nàn của mình. Nàng từ chối, nhưng ông vẫn nài nỉ. “Hãy về đi trong bình an,” nàng đáp, “và hãy hạnh phúc bên con gái của ông; ta đã mất con bé rồi.” Vừa nói, những giọt nước mắt — hoặc thứ gì đó tựa như nước mắt, bởi chư thần chẳng bao giờ khóc — lăn dài trên má xuống lồng ngực nàng. Lão già nhân hậu cùng đứa con nhỏ sụt sùi khóc theo nàng. Đoạn ông nói: “Hãy đến với chúng tôi, đừng chê bai mái tranh nghèo; biết đâu con gái bà sẽ được trao trả bình an về bên bà.” “Dẫn đường đi,” nàng đáp, “ta không thể chối từ lời khẩn cầu ấy!” Thế là nàng đứng dậy khỏi tảng đá và đi theo họ. Trên đường đi, ông kể cho nàng nghe rằng đứa con trai duy nhất của họ, một cậu bé nhỏ tuổi, đang lâm trọng bệnh, sốt cao và mất ngủ. Nàng cúi xuống hái vài đóa anh túc. Khi bước vào túp lụa, họ thấy mọi người đang chìm trong nỗi lo âu tột cùng, bởi cậu bé trông có vẻ như đã qua cơn tuyệt vọng, chẳng thể cứu chữa. Metanira, mẹ cậu, đón tiếp nàng niềm nở, và nữ thần cúi xuống đặt nụ hôn lên đôi môi đứa trẻ đang ốm. Ngay lập tức, sắc thái nhợt nhạt rời khỏi gương mặt cậu, sức sống khỏe khoắn trở lại với cơ thể. Cả gia đình vô cùng mừng rỡ — tức là người cha, người mẹ và cô con gái nhỏ, bởi nhà chỉ có bấy nhiêu người; họ chẳng có lấy một người hầu. Họ bày biện bàn ăn, dọn lên đó phô mai sữa đông, táo và mật ong nguyên tổ. Trong lúc họ dùng bữa, Ceres lén hòa nước ép anh túc vào sữa của cậu bé. Khi màn đêm buông xuống và vạn vật chìm trong tĩnh lặng, nàng đứng dậy, bồng cậu bé đang ngủ say trên tay, dùng đôi bàn tay nắn bóp các khớp xương của đứa trẻ, lẩm nhẩm ba lần một lời nguyền thiêng liêng rồi bế đặt cậu vào đống tro tàn. Người mẹ — từ nãy vẫn lén quan sát những việc vị khách làm — liền thét lên một tiếng, lao tới giật phăng đứa trẻ khỏi ngọn lửa. Bấy giờ Ceres mới trở lại hình hài nguyên thủy, và một vẻ hào quang thần thánh tỏa rạng khắp chốn. Trong lúc họ đang bàng hoàng chết lặng, nàng cất lời: “Hỡi người mẹ, sự cưng chiều thái quá của bà đã hại chết con trai mình. Ta vốn định ban cho nó sự bất tử, nhưng bà đã phá hỏng dự định của ta. Dẫu vậy, nó vẫn sẽ trở thành một người vĩ đại và hữu ích. Nó sẽ dạy cho nhân loại biết cách sử dụng cày bừa, và những phần thưởng mà sức lao động có thể gặt hái từ mảnh đất canh tác.” Nói đoạn, nàng quấn quanh mình một làn mây, bước lên cỗ xe rồi phóng đi mất.

Ceres tiếp tục hành trình tìm kiếm con gái, băng qua muôn vàn xứ sở, vượt qua các vùng biển và sông ngòi, cho đến khi cuối cùng nàng quay trở lại đảo Sicily — nơi nàng từng xuất phát — và đứng bên bờ sông Cyane, nơi Pluto từng tạo cho mình một lối đi mang theo chiến lợi phẩm về vương quốc riêng.

Nữ thần sông nước suýt chút nữa đã kể hết những gì mình chứng kiến cho nữ thần nghe, nhưng đành nín lặng vì sợ Pluto; thế nên nàng chỉ dám vớt chiếc đai lưng mà Proserpine đã đánh rơi trong lúc trốn chạy, rồi thả trôi nó đến sát chân người mẹ. Chứng kiến cảnh ấy, Ceres chẳng còn hoài nghi gì về sự mất mát của mình, nhưng nàng vẫn chưa rõ nguyên nhân và đem lòng oán trách cả vùng đất vô tội. “Hỡi mảnh đất vô ơn,” nàng cất lời, “thứ mà ta từng ban cho sự trù phú, khoác lên mình thảm thực vật cùng ngũ cốc nuôi dưỡng muôn loài, từ nay ngươi sẽ chẳng còn được hưởng ân huệ của ta nữa.” Thế là gia súc chết hàng loạt, lưỡi cày gãy gục trong luống đất, hạt giống chẳng thể nảy mầm; ánh nắng quá gắt, mưa trút xuống quá nhiều; chim chóc tha mất hạt, cỏ dại và gai góc mọc um tùm khắp chốn. Nhận thấy cảnh tượng ấy, dòng suối Arethusa liền lên tiếng can thiệp cho vùng đất. “Hỡi nữ thần,” nàng nói, “xin đừng trách cứ mảnh đất này; nó nào có muốn mở lối cho con gái ngài qua đâu. Tôi có thể kể cho ngài nghe về số phận của cô ấy, bởi tôi đã tận mắt chứng kiến. Đây vốn chẳng phải quê hương bản quán của tôi; tôi đến đây từ xứ Elis. Tôi từng là một nữ thần rừng, vô cùng yêu thích việc săn bắn. Người ta ca ngợi nhan sắc của tôi, nhưng tôi chẳng mảy may bận tâm, thậm chí còn khoe khoang về những chiến tích săn bắn của mình. Một ngày nọ, tôi đang trên đường từ rừng trở về, người đẫm mồ hôi vì vận động, thì đến bên một dòng suối chảy lững lờ, trong vắt đến mức có thể đếm được từng viên cuội dưới đáy. Những hàng liễu rợp bóng mát, bờ cỏ thoai thoải thoai thoải giáp mép nước. Tôi tiến lại gần, chạm bàn chân xuống nước. Tôi bước hẳn xuống ngập đầu gối, và vẫn chưa thỏa mãn, tôi cởi y phục treo lên cành liễu rồi bước sâu xuống dưới. Trong lúc đang tung tăng nô đùa dưới nước, tôi nghe thấy một tiếng thì thầm mơ hồ vọng lên từ tận đáy dòng suối; liền vội vã bơi hộc tốc lên bờ bên cạnh. Giọng nói ấy cất lên: ‘Sao nàng lại bỏ chạy, hỡi Arethusa? Ta là Alpheus, vị thần của dòng suối này.’ Tôi cắm cổ chạy, hắn đuổi theo sát nút; hắn chẳng nhanh nhẹn hơn tôi là bao, nhưng lại khỏe hơn và dần bắt kịp khi sức lực của tôi đã cạn kiệt. Cuối cùng, kiệt sức, tôi cất tiếng cầu cứu Diana. ‘Xin cứu tôi, hỡi nữ thần! Hãy cứu lấy bề tôi của ngài!’ Nữ thần lắng nghe và bất thình lình quấn lấy tôi trong một làn mây dày đặc. Vị thần sông ngó nghiêng tứ phía, hai lần đến sát sạt bên tôi mà chẳng thể tìm thấy. ‘Arethusa! Arethusa!’ hắn gọi. Ôi, tôi run rẩy làm sao, hệt như chú cừu non nghe thấy tiếng sói tru bên ngoài chuồng. Một trận mồ hôi lạnh toát ra khắp người, mái tóc tôi tuôn trào thành những dòng suối; nơi bàn chân tôi đứng bỗng hình thành một vũng nước. Tóm lại, chỉ trong khoảnh khắc chưa bằng thời gian thốt nên lời, tôi đã hóa thành một dòng suối. Thế nhưng trong hình hài ấy, Alpheus vẫn nhận ra tôi và tìm cách hòa dòng nước của hắn vào dòng nước của tôi. Diana liền rẽ đôi mặt đất, và tôi, trong nỗ lực trốn chạy khỏi hắn, đã lao thẳng vào hang động, băng qua lòng đất sâu thẳm để rồi trồi lên tại nơi đây — xứ Sicily. Trong lúc lưu lạc qua những tầng sâu thẳm của lòng đất, tôi đã nhìn thấy nàng Proserpine của ngài. Cô ấy đượm buồn, nhưng trên gương mặt chẳng còn chút vẻ hoảng sợ nào nữa. Vẻ ngoài của cô ấy toát lên phong thái đường bệ của một vị hoàng hậu — hoàng hậu của chốn Erebus, người vợ quyền uy của vị quân vương cai trị cõi chết.”

Khi Ceres nghe đến đây, nàng đứng chết trân một lúc hệt như người mất hồn; đoạn quay đầu cỗ xe hướng về thiên đình, vội vã trình diện trước ngai vàng của Jove. Nàng thuật lại câu chuyện đau thương của mình, khẩn khoản xin Jupiter can thiệp để đòi lại con gái. Jupiter đồng ý với một điều kiện duy nhất: Proserpine trong suốt thời gian ở chốn âm phủ không được phép nếm bất kỳ thứ thức ăn nào; bằng không, các nữ thần Vận Mệnh sẽ cấm cản việc thả nàng đi. Theo đó, Mercury được phái đi, cùng sự đồng hành của hiện thân Mùa Xuân, để đòi lại Proserpine từ tay Pluto. Vị quân vương xảo quyệt đành tuân thủ; thế nhưng khốn thay! Thiếu nữ đã trót ăn một quả lựu mà Pluto đưa cho, đồng thời hút sạch phần ruột ngọt lịm từ dăm hạt lựu. Nhiêu đó thôi cũng đủ để ngăn cản việc trả tự do hoàn toàn cho nàng; dẫu vậy, một thỏa hiệp đã được đạt được, theo đó nàng sẽ trải qua một nửa thời gian sống cùng mẹ, và khoảng thời gian còn lại ở bên người chồng Pluto.

Ceres đành nguôi ngoai với sự sắp đặt này và khôi phục lại ân sủng cho mặt đất. Bấy giờ nàng mới nhớ đến Celeus cùng gia đình ông, và lời hứa với đứa con trai nhỏ Triptolemus của họ. Khi cậu bé lớn khôn, nàng dạy cho cậu cách sử dụng cày bừa cùng phương pháp gieo hạt. Nàng đưa cậu ngồi trên cỗ xe kéo bởi loài rồng có cánh, đi qua mọi quốc gia trên trái đất, truyền thụ cho nhân loại những loại ngũ cốc quý giá cùng tri thức canh tác nông nghiệp. Sau khi trở về, Triptolemus đã cho xây dựng một ngôi đền nguy nga cúng kính Ceres ở Eleusis, đồng thời thiết lập nền sùng bái nữ thần dưới cái tên Các đại bí mật Eleusis — buổi lễ mà về sự lộng lẫy và trang nghiêm trong nghi thức đã vượt qua tất cả mọi dịp lễ hội tôn giáo khác của người Hy Lạp.

Gần như chẳng còn nghi ngờ gì nữa khi cho rằng câu chuyện về Ceres và Proserpine vốn mang ý nghĩa ngụ ngôn. Proserpine tượng trưng cho hạt giống lúa mì, khi bị vùi sâu vào lòng đất sẽ nằm ẩn khuất ở đó — nghĩa là nàng bị thần âm phủ bắt đi; rồi nó đâm chồi nảy lộc trở lại — tức là Proserpine được trao trả về bên người mẹ. Mùa Xuân dẫn dắt nàng quay về với ánh sáng ban mai.

Milton từng ẩn dụ về câu chuyện của Proserpine trong tác phẩm *Thiên đường đã mất*, Cuốn IV:

“Chẳng phải cánh đồng tươi đẹp kia

Của Enna, nơi Proserpine hái hoa, chính nàng là đóa hoa tuyệt mỹ,

Bị gã Dis u ám (một tên gọi khác của Pluto)

Cướp đi, khiến Ceres hao tổn biết bao tâm trí

Đi tìm khắp thế gian,

. . . . có thể sánh vai cùng Thiên đường

Đầy viên mãn của xứ Eden này.”

Hood, trong bài thơ *Ode to Melancholy*, đã sử dụng hình ảnh ẩn dụ ấy một cách vô cùng tuyệt mỹ:

“Xin tha thứ, nếu đôi lúc ta quên đi,

Trong nỗi buồn lai láng niềm hạnh phúc hiện thì;

Hệt như nàng Proserpine hoảng hốt đánh rơi

Những đóa hoa xinh khi chạm trán Dis rồi.”

Dòng sông Alpheus trên thực tế quả thực biến mất dưới lòng đất trong một đoạn hành trình của nó, luồn lách qua các mạch ngầm cho đến khi lại trồi lên mặt đất. Người ta đồn rằng dòng suối Arethusa ở Sicily chính là dòng sông ấy, sau khi băng qua đáy biển đã trồi lên trở lại tại xứ Sicily. Thế nên mới lưu truyền câu chuyện rằng một chiếc cốc bị ném xuống sông Alpheus sẽ xuất hiện trở lại ở suối Arethusa. Chính giai thoại về hành trình ngầm dưới lòng đất của Alpheus đã được Coleridge gợi nhắc trong bài thơ *Kubla Khan* của ông:

“Tại Xanadu, vị khả hãn Kubla

Đã sắc phong dựng đền uy nghi vương giả,

Nơi dòng sông thiêng Alph chảy qua,

Xuyên qua những hang động vô tận người ta,

Đổ xuống biển ngầm chẳng lọt tia nắng tà.”

Trong một sáng tác thời niên thiếu của Moore, ông cũng gợi nhắc đến câu chuyện tương tự, cùng tập tục ném vòng hoa hoặc những vật nhẹ xuống dòng nước để chúng bị cuốn trôi đi, rồi sau đó dạt lên bờ khi dòng sông chảy ra ánh sáng.

“Ôi, người tình dấu yêu, ngọt ngào làm sao

Là niềm vui thuần khiết khi tâm hồn hòa nhau!

Hệt như vị thần sông ấy, với dòng nước tuôn trào,

Dùng tình yêu làm ánh sáng duy nhất xuyên qua hang ngầm vực sâu,

Cuốn đi trong khải hoàn những dải hoa tết xâu

Cùng vòng hoa lễ hội mà các thiếu nữ xứ Olympia tô màu,

Như món quà dâng hiến thật xứng vừa

Đặt dưới chân Arethusa rạng rỡ thủa xưa.

Hãy nghĩ xem, khi cuối cùng ngài gặp người vợ suối nguồn,

Tình yêu trọn vẹn xiết bao khi dòng nước quyện tuôn!

Hòa vào nhau, tan biến trong nhau chẳng phân biệt rạch ròi,

Chung một số phận dẫu bóng râm hay nắng ngời,

Biểu tượng của tình yêu đích thực, họ xuôi dòng về đại dương trôi.”

Đoạn trích sau đây từ tập thơ *Rhymes on the Road* của Moore miêu tả một bức tranh nổi tiếng của Albano tại Milan, mang tên *Vũ điệu của các vị thần tình yêu*:

“Chính vì vụ cướp đóa hoa vùng Enna khỏi mặt đất

Mà lũ tiểu yêu này mở hội vũ điệu reo ca hân hoan nhất,

Vòng quanh cây xanh, tựa những tiên đồng trên thới đất,

Những kẻ đứng gần kề kết nối chuỗi sáng ngời,

Má kề má như nụ hồng trên vòng hoa thắm tươi;

Còn những kẻ đứng xa hơn ẩn hiện bên dưới

Đôi cánh của kẻ khác, hé lộ đôi mắt ngời sáng ngời.

Kìa nhìn kìa! Giữa tầng mây, người anh cả trong hội,

Vừa mới bay vút lên, mỉm cười sung sướng bồi hồi,

Kể lại trò đùa của Pluto cho người mẹ đang mê mẩn khôn nguôi,

Bà liền quay sang trao nụ hôn chào mừng tin tức tuyệt vời.”

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.