[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: NONE
Quái vật. Người khổng lồ. Nhân sư. Pegasus và Chimaera.
Nhân mã (Centaurs). Sư điểu (Griffin). Người lùn (Pygmies).
Trong ngôn ngữ thần thoại, quái vật là những sinh vật có hình thù hoặc các bộ phận bất thường, thường khiến người ta khiếp sợ bởi chúng sở hữu sức mạnh và sự hung ác vô bờ bọt, được chúng dùng để hãm hại và quấy nhiễu con người. Một số loài được cho là sự kết hợp các bộ phận từ nhiều loài động vật khác nhau, chẳng hạn như Nhân sư và Chimaera; mang theo tất cả bản tính dữ dội của loài thú hoang cùng sự khôn ngoan và khả năng của con người. Những loài khác, ví dụ như người khổng lồ, chỉ khác con người ở vóc dáng to lớn; và ở đặc điểm này, chúng ta phải phân biệt rõ ràng thành nhiều loại. Những người khổng lồ mang hình hài con người, nếu có thể gọi họ như vậy, chẳng hạn như Cyclopes, Antaeus, Orion cùng nhiều người khác, không hoàn toàn mất đi tỉ lệ cân đối so với con người, bởi họ vẫn giao du trong tình ái và chiến đấu với loài người. Thế nhưng, những người khổng lồ siêu phàm, những kẻ dám giao chiến với các vị thần, lại có kích thước lớn hơn rất nhiều. Tityus, theo lời kể, khi nằm duỗi mình trên đồng bằng đã che kín chín mẫu đất, và Enceladus cần phải bị đè dưới toàn bộ ngọn núi Etna mới có thể bị khuất phục.
Chúng ta đã từng nhắc đến cuộc chiến mà những người khổng lồ gây ra chống lại các vị thần, cũng như kết cục của nó. Khi cuộc chiến ấy diễn ra, những kẻ khổng lồ tỏ ra là một kẻ thù vô cùng đáng gờm. Vài tên trong số chúng, như Briareus, có tới một trăm cánh tay; những kẻ khác, như Typhon, phun ra lửa ngút trời. Có lúc chúng khiến các vị thần hoảng sợ đến mức phải trốn chạy sang Ai Cập và ẩn náu dưới nhiều hình hài khác nhau. Jupiter hóa thân thành một con cừu đực, từ đó về sau ngài được tôn thờ ở Ai Cập như vị thần Ammon với cặp sừng uốn cong. Apollo biến thành chim quạ, Bacchus thành dê, Diana thành mèo, Juno thành bò cái, Venus thành cá, còn Mercury thành chim. Lại có lúc những người khổng lồ mưu toan leo lên thiên đường, và vì mục đích đó, chúng đã khiêng ngọn núi Ossa chồng lên núi Pelion. Cuối cùng, chúng bị khuất phục bởi những tia sét do Minerva phát minh ra, bà đã dạy cho Vulcan cùng những người thợ Cyclopes cách chế tạo chúng cho Jupiter.
Laius, quốc vương xứ Thebes, từng được một lời sấm truyền cảnh báo rằng ngai vàng và sinh mạng của ông sẽ gặp nguy hiểm nếu đứa con trai mới sinh của ông được phép lớn lên. Do đó, ông giao phó đứa bé cho một người chăn gia súc kèm theo lệnh phải thủ tiêu nó; nhưng người chăn gia súc, động lòng trắc ẩn mà lại không dám hoàn toàn trái lệnh, bèn cột chân đứa trẻ lại rồi treo lơ lửng trên cành cây. Tại đây, đứa trẻ sơ sinh đã được một người chăn gia súc của Polybus, vua xứ Corinth, tình cờ phát hiện khi đang chăn đàn gia súc trên núi Cithaeron. Polybus và hoàng hậu Merope đã nhận nuôi đứa trẻ, đặt tên nó là Oedipus, nghĩa là "Bàn chân sưng", bởi bản thân họ không có con, và Oedipus lớn lên tại xứ Corinth. Nhưng khi Oedipus đến Delphi, lời sấm truyền đã tiên đoán rằng sau này hắn sẽ giết cha và kết hôn với chính mẹ ruột của mình. Chống lại số mệnh, Oedipus quyết định rời khỏi Corinth và cha mẹ nuôi, bởi hắn cứ đinh ninh rằng Polybus và Merope chính là những người mà lời sấm truyền ám chỉ.
Chẳng bao lâu sau, trên đường đến Delphi cùng với duy nhất một người hầu cận, Laius tình cờ gặp một thanh niên cũng đang đánh xe ngựa trên con đường hẹp. Trước việc nhà vua ra lệnh yêu cầu nhường đường nhưng bị từ chối, người hầu cận liền giết chết một con ngựa của vị khách lạ, khiến chàng trai nổi trận lôi đình, vung tay sát hại cả Laius lẫn người hầu của ông. Chàng thanh niên ấy chính là Oedipus, kẻ đã vô tình trở thành kẻ giết chính cha ruột của mình.
Ngay sau sự kiện đó, thành phố Thebes rơi vào cảnh khốn đốn vì một con quái vật hoành hành trên đường cái quan. Nó được gọi là Nhân sư (Sphinx). Nó có thân hình của sư tử và phần trên là của một người phụ nữ. Nó nằm phục trên đỉnh một khối đá, chặn tất cả những lữ khách qua đường và ra cho họ một câu đố, với điều kiện ai giải được sẽ được qua đường bình an, còn kẻ thất bại sẽ phải bỏ mạng. Chưa một ai thành công trong việc giải đáp và tất cả đều đã bị sát hại. Oedipus không hề nao núng trước những lời đồn đáng sợ ấy, dũng cảm bước lên để thử sức. Con Nhân sư hỏi hắn: "Con vật nào vào buổi sáng đi bằng bốn chân, buổi trưa đi bằng hai chân, và buổi tối đi bằng ba chân?" Oedipus đáp: "Đó là con người, khi còn bé bò bằng cả tay lẫn chân, khi trưởng thành đi bằng hai chân thẳng đứng, và lúc về già phải nhờ đến sự hỗ trợ của gậy." Nhân sư cảm thấy vô cùng nhục nhã vì câu đố của mình đã bị giải mã nên liền lao từ đỉnh đá xuống vực thẳm và mất mạng.
Lòng biết ơn của người dân đối với ơn cứu độ lớn lao đến mức họ tôn Oedipus lên làm vua, đồng thời gả hoàng hậu Jocasta cho ông. Oedipus, vốn không hề hay biết về thân thế thực sự của mình, đã vô tình giết cha; nay kết hôn với hoàng hậu, ông lại trở thành chồng của mẹ mình. Những nỗi kinh hoàng ấy vẫn chìm trong bóng tối cho đến cuối cùng, khi xứ Thebes lâm vào nạn đói kém và dịch lệ, lời sấm truyền được thỉnh cầu và tội ác kép của Oedipus đã phơi bày ra ánh sáng. Jocasta tự kết liễu đời mình, còn Oedipus, chìm trong cơn điên loạn, đã tự móc đôi mắt của bản thân rồi lang thang rời khỏi Thebes, bị mọi người kinh hãi và xa lánh ngoại trừ các cô con gái vẫn trung thành sát cánh bên ông; cho đến tận một khoảng thời gian dài đằng đẵng chìm trong khốn khổ lang thang, ông mới tìm thấy điểm dừng cho cuộc đời bi thảm của mình.
Khi Perseus chặt đứt đầu Medusa, giọt máu thấm xuống lòng đất đã sinh ra con ngựa có cánh Pegasus. Minerva đã bắt, thuần hóa nó và dâng tặng cho các Nữ thần nghệ thuật (Muses). Suối nước Hippocrene trên ngọn núi Helicon của các Nữ thần được tạo ra bởi một cú đá hậu từ móng vuốt của nó.
Chimaera là một con quái vật đáng sợ, chuyên phun ra lửa. Nửa phần trước cơ thể nó là sự kết hợp giữa sư tử và dê, còn nửa phần sau là của loài rồng. Nó tàn phá nặng nề xứ Lycia, khiến vua Iobates phải tìm kiếm một vị anh hùng để tiêu thụ nó. Vào thời điểm ấy, tại triều đình của ông xuất hiện một chiến ưởng trẻ tuổi hào hiệp tên là Bellerophon. Chàng mang theo những lá thư từ Proetus, con rể của Iobates, hết lời ca ngợi Bellerophon như một anh hùng bách chiến bách thắng, nhưng ở đoạn cuối lại đính kèm một lời thỉnh cầu gửi cho cha vợ hãy thủ tiêu chàng. Nguyên nhân là vì Proetus vốn ghen tuông, nghi ngờ rằng vợ mình là Antea dành quá nhiều ánh nhìn ngưỡng mộ cho chàng chiến binh trẻ tuổi. Từ sự việc Bellerophon vô tình tự mang theo bản án tử hình của chính mình, thành ngữ "Thư của Bellerophon" đã ra đời, dùng để chỉ bất kỳ loại thông tin liên lạc nào mà người mang nó lại chính là người phải gánh chịu những nội dung bất lợi cho bản thân.
Iobates, khi đọc xong những bức thư, liền cảm thấy bối rối không biết phải xử trí ra sao, bởi ông không muốn vi phạm đạo lý hiếu khách đối với lữ khách, nhưng lại vừa muốn làm vừa lòng con rể. Một ý chợt lóe lên trong đầu ông: sai Bellerophon đi giao chiến với con Chimaera. Bellerophon chấp nhận lời đề nghị, nhưng trước khi lên đường chiến đấu, chàng đã đến tham vấn nhà tiên tri Polyus, người khuyên chàng nếu có thể hãy tìm cho bằng được con ngựa Pegasus cho trận chiến này. Vì mục đích đó, nhà tiên tri hướng dẫn chàng hãy dành trọn đêm trong đền thờ của nữ thần Minerva. Chàng làm theo, và khi chàng đang ngủ, Minerva đã hiện ra trao cho chiếc dây cương bằng vàng. Lúc tỉnh dậy, chiếc dây cương vẫn nằm trên tay chàng. Minerva cũng chỉ cho chàng thấy con ngựa Pegasus đang uống nước ở giếng Pirene, và vừa thoáng thấy chiếc dây cương, con tuấn mã có cánh liền tự nguyện tiến lại gần và để cho chàng bắt lấy. Bellerophon leo lên lưng ngựa, bay vút cùng nó lên không trung, chẳng mấy chốc đã tìm thấy Chimaera và giành được chiến thắng dễ dàng trước con quái vật.
Sau khi chinh phục được Chimaera, Bellerophon tiếp tục phải đối mặt với vô vàn thử thách và gian lao khác do người chủ nhà không mấy thân thiện đặt ra, nhưng nhờ sự trợ giúp của Pegasus, chàng đã vượt qua tất cả; cho đến cuối cùng, khi thấy vị anh hùng là sủng ái đặc biệt của các vị thần, Iobates đã gả con gái cho chàng và truyền lại ngai vàng. Cuối cùng, chính sự kiêu ngạo và tự phụ của bản thân đã chuốc lấy cho Bellerophon cơn thịnh nộ từ các vị thần; người ta kể rằng chàng thậm chí còn mưu toan bay lên thiên đường trên lưng con tuấn mã có cánh của mình; thế nhưng Jupiter đã sai một con mòng ngựa đến chích Pegasus khiến nó hất văng người kỵ sĩ xuống đất, khiến chàng trở thành kẻ thù tàn tật và mù lòa. Kể từ đó, Bellerophon sống những ngày tháng lang thang đơn độc trên cánh đồng Aleian, né tránh mọi lối đi của con người, và chết trong cảnh khốn cùng.
Milton từng nhắc đến Bellerophon ở phần đầu quyển thứ bảy của tác phẩm Paradise Lost:
"Hỡi Urania, xin hãy giáng trần từ cõi thiên thai,
Nếu danh xưng ấy trao cho người thực sự đúng đai,
Tiếng vang thánh thót theo người vút cao trên đỉnh đồi Olympia,
Vượt qua cả tầm cánh bay của tuấn mã Pegasean,
Được người dẫn đường,
Ta đã cả gan bước vào Thiên đàng của những Thiên đàng,
Như một vị khách trần gian, hít thở bầu không khí tinh tuyền,
Dưới sự dìu dắt an toàn của người,
Xin hãy đưa ta trở về với bản ngã cội nguồn;
Kẻo từ trên lưng con tuấn mã phi thân buông lơi cương xích (như thuở nào
Bellerophon, dẫu từ một tầng trời thấp hơn),
Bị hất ngã xuống cánh đồng Aleian tơi bời,
Để rồi lang thang nơi ấy trong lạc lõng và bơ vơ."
Young, trong tác phẩm Night Thoughts, khi bàn về những kẻ hoài nghi, đã viết rằng:
"Kẻ có tâm trí u muội chối bỏ tương lai,
Cũng vô tình mang theo, hỡi Bellerophon, như ngươi,
Bản cáo trạng của chính mình; hắn tự phán xét bản thân,
Ai đọc thấu cõi lòng kẻ ấy sẽ thấy một sự sống trường sinh,
Hoặc tự nhiên nơi đó, khi lừa dối những đứa con của mình,
Đã viết nên những lời hư cấu; con người sinh ra vốn là một lời nói dối."
Tập II. 1, 12.
Pegasus, với tư cách là tuấn mã của các Nữ thần nghệ thuật, vẫn luôn sẵn sàng phục vụ các nhà thơ. Schiller kể một câu chuyện dễ thương về việc chú ngựa này từng bị một nhà thơ túng quẫn đem bán, rồi bị bắt kéo xe và cày bừa. Nó vốn không hề phù hợp với công việc nặng nhọc ấy và người chủ nhà nông cục mịch chẳng tài nào sai khiến được nó. Thế nhưng một thanh niên đã bước tới xin phép được thử sức. Ngay khi vừa ngồi lên lưng ngựa, con vật thoạt đầu trông có vẻ hung dữ, sau đó lại như kẻ đã kiệt quệ tinh thần, bỗng vươn mình đứng dậy đầy vương giả, mang theo một linh hồn, một vị thần; xòe rộng đôi cánh rực rỡ và bay vút lên bầu trời. Nhà thơ của chúng ta, Longfellow, cũng ghi lại một cuộc phiêu lưu của chú tuấn mã nổi tiếng này trong tác phẩm Pegasus in Pound của ông.
Shakespeare từng nhắc đến Pegasus trong vở Henry IV, đoạn Vernon miêu tả Hoàng tử Henry:
"Ta thấy hoàng tử trẻ Harry, với chiếc mũ giáp trùm đầu,
Miếng giáp đùi ôm sát chân, oai phong lẫm liệt trong chiến bào,
Vươn mình khỏi mặt đất như hiện thân của thần Mercury mang đôi cánh,
Và tung người nhảy lên yên ngựa với vẻ nhẹ nhàng nhường kia,
Tựa như một vị thiên sứ vừa hạ xuống từ tầng mây,
Để điều khiển và quay vòng một con tuấn mã dữ dội đang bốc lửa,
Và khiến cả thế giới mê hoặc bởi nghệ thuật ngự mã cao quý."
Người Hy Lạp rất yêu thích việc đưa những sinh vật kỳ lạ, nửa người nửa thú vào các khu rừng và ngọn đồi của họ. Chẳng hạn như loài Satyrs – những người có đôi chân dê. Thế nhưng cao quý và tốt đẹp hơn cả là loài Nhân mã (Centaurs), với phần trên là con người trong khi phần dưới là hình hài của một loài ngựa. Người cổ đại quá yêu mến loài ngựa nên không hề xem sự kết hợp giữa bản tính của chúng với con người là một sự pha trộn kém cõi nào, và do đó Nhân mã là loài duy nhất trong số những quái vật tưởng tượng thời cổ đại được gán cho những phẩm chất tốt đẹp. Nhân mã từng được dung nạp vào cộng đồng loài người, và trong lễ cưới của Pirithous với Hippodamia, chúng cũng là những vị khách mời. Tại bữa tiệc, Eurytion, một trong số các Nhân mã, vì quá say men rượu nên đã giở trò giở trò sàm sỡ với cô dâu; những tên Nhân mã khác liền hùa theo hành vi ấy, châm ngòi cho một cuộc chiến vô cùng khủng khiếp khiến vài kẻ trong số chúng bỏ mạng. Đây chính là trận chiến nổi tiếng giữa người Lapithae và Nhân mã, một đề tài ưa thích của các nhà điêu khắc và nhà thơ thời cổ đại.
Tuy nhiên, không phải tất cả các Nhân mã đều thô lỗ như những vị khách trong đám cưới của Pirithous. Chiron từng được hai vị thần Apollo và Diana dạy dỗ, nổi tiếng xa gần về tài nghệ săn bắn, y thuật, âm nhạc và nghệ thuật tiên tri. Những vị anh hùng kiệt xuất nhất trong thần thoại Hy Lạp đều từng là học trò của ông. Trong số đó có cả cậu bé Aesculapius được chính cha ruột là thần Apollo gửi gắm vào tay ông. Khi vị hiền triết trở về nhà bồng theo đứa trẻ, con gái ông là Ocyroe liền chạy ra đón, và vừa thoáng nhìn thấy đứa bé, nàng liền cất cao giọng tiên tri (bởi nàng là một nhà nữ tiên tri), dự báo về những chiến công vinh quang mà cậu bé sẽ đạt được sau này. Khi trưởng thành, Aesculapius trở thành một danh y lừng lẫy, thậm chí có lần còn thành công trong việc cải tử hoàn sinh cho người chết. Thần Địa phủ Pluto cảm thấy phẫn nộ trước điều đó, và theo lời thỉnh cầu của ông, Jupiter đã giáng tia sét xuống vị danh y táo bạo ấy để tước đoạt mạng sống của hắn, nhưng sau cái chết của Aesculapius, ngài lại thu nhận hắn vào hàng ngũ các vị thần.
Chiron là vị Nhân mã thông thái và công minh nhất, và khi ông qua đời, Jupiter đã đưa ông lên các vì sao để hóa thành chòm sao Nhân Mã (Sagittarius).
Người lùn Pygmies là một tộc người tí hon, được đặt tên theo một từ Hy Lạp có nghĩa là "khuỷu tay" (khuỷu tay là một đơn vị đo lường dài khoảng mười ba inch), và người ta đồn rằng đó chính là chiều cao của tộc người này. Họ sinh sống gần các thượng nguồn sông Nile, hoặc theo những tài liệu khác là ở Ấn Độ. Homer kể lại rằng cứ mỗi độ đông về, những bầy sếu lại di cư đến xứ sở của người Pygmies, và sự xuất hiện của chúng chính là hiệu lệnh cho những cuộc chiến đẫm máu của tộc người tí hon này, buộc họ phải cầm vũ khí để bảo vệ những cánh đồng bắp trước những kẻ xâm lược tham lam. Người Pygmies và kẻ thù truyền kiếp của họ là loài sếu đã trở thành đề tài cho nhiều tác phẩm nghệ thuật.
Những nhà văn đời sau còn kể lại câu chuyện về một đội quân Pygmies khi phát hiện ra Hercules đang ngủ say liền ráo riết chuẩn bị tấn công chàng, hệt như thể họ sắp sửa đánh chiếm một thành phố vậy. Thế nhưng vị anh hùng vừa tỉnh giấc đã bật cười trước đám chiến binh bé nhỏ, gói gọn một vài kẻ trong số họ vào tấm da sư tử của mình rồi mang đến nộp cho vua Eurystheus.
Milton từng sử dụng tộc Pygmies để làm phép so sánh trong tác phẩm Paradise Lost, Quyển I:
"——tựa như tộc người Pygmaean ấy
Nơi phía bên kia ngọn núi Ấn Độ, hay những yêu tinh thần tiên
Những kẻ trong đêm thâu mở tiệc hoan ca bên bìa rừng,
Hoặc bờ suối, bị một người nông dân đi muộn nhìn thấy,
giấc mơ thấy), trong lúc phía trên đầu, vầng trăng
Ngồi làm trọng tài, và tiến lại gần mặt đất hơn
Vạch nên vòng quay nhợt nhạt của mình; họ mải mê trong tiếng cười vui và vũ điệu,
Dùng âm nhạc hân hoan mê hoặc thính giác của người lữ khách.
Khiến trái tim chàng phập phồng đập cùng lúc giữa niềm vui và nỗi sợ hãi."
Sư điểu (Griffin) là một loài quái vật mang thân hình sư tử, đầu và đôi cánh của đại bàng, cùng phần lưng phủ đầy lông vũ. Giống như các loài chim, chúng tự làm tổ, và thay vì đẻ trứng, chúng lại đẻ một viên đá mã não vào trong đó. Chúng sở hữu những chiếc vuốt dài với kích thước lớn đến mức người dân xứ sở ấy thường dùng chúng để chế tác thành những chiếc cốc uống nước. Ấn Độ được xem là quê hương bản địa của loài Sư điểu. Chúng tìm thấy vàng trên các ngọn núi và dùng chính thứ kim loại quý ấy để xây tổ, đó là lý do vì sao những chiếc tổ của chúng trở thành mục tiêu vô cùng cám dỗ đối với thợ săn, buộc chúng phải cắt cử người canh gác vô cùng cảnh giác. Bản năng mách bảo chúng biết nơi nào có kho báu được chôn giấu, và chúng luôn làm hết sức mình để giữ cho những kẻ cướp bóc phải đứng xa lánh. Tộc người Arimaspians, những kẻ sống chung với loài Sư điểu, là một dân tộc độc nhãn ở vùng Scythia.
Milton đã mượn hình ảnh so sánh từ loài Sư điểu trong tác phẩm Paradise Lost, Quyển II:
"Hệt như khi một con Sư điểu băng qua chốn hoang vu,
Với những sải cánh lao đi, vượt qua đồi cao và thung lũng lầy lội,
Đuổi theo tên người Arimaspian – kẻ đã lén lút
Cuỗm đi món vàng được canh gác cẩn mật
Khỏi sự chăm nom không phút lơi lỏng của nó."