Ấn bản đầu tiên của câu chuyện này ra mắt mà không có lời giải thích về ngụ ngôn cổ đã làm nền tảng cho nó—một điển tích lặp đi lặp lại trong các huyền thoại thần tiên, dù không thể truy nguyên trong thế giới cổ điển cho đến tận thời kỳ hậu kỳ, khi nó xuất hiện trong các câu chuyện của Apuleius, thuộc xứ Châu Phi, đôi khi được xem là tiểu thuyết gia đầu tiên. Tuy nhiên, có những mảnh vỡ của cùng câu chuyện ấy trong các truyện dân gian ở mọi quốc gia, thế nên có lẽ Apuleius đã tận dụng một dạng thức nguyên thủy của một trong số đó. Người ta có thể tìm thấy chúng từ Ấn Độ cho đến Scandinavia, được phỏng theo phong tục và trí tưởng tượng của từng xứ sở lần lượt, trong đó Người đẹp và Quái vật cùng Bò đực đen xứ Norroway là những dạng quen thuộc nhất của câu chuyện, và đối với tôi, nó dường như là một trong những truyền thuyết mang tính sở hữu phổ quát đến mức hoàn toàn công bằng khi khoác cho nó tấm áo tiếng Anh thế kỷ 18.

Một số người nhìn thấy ở đây dấu tích từ phong tục của một vài bộ lạc dã man, rằng người vợ không được phép nhìn mặt chồng trong suốt một năm sau lễ cưới, và các phiên bản Ấn Độ rất phù hợp với điều này; nhưng chính bản thân Apuleius hoặc đã tìm thấy, hoặc đã phỏng theo ý niệm về Linh hồn (Sự sống) được Tình yêu đánh thức, vì nắm bắt quá sớm và thiếu kiên nhẫn nên đánh mất nó, rồi không tài nào nghỉ ngơi được, cứ thế vật lộn qua muôn vàn gian khổ và nhọc nhằn cho đến khi hy vọng của nàng được đền đáp ngay trước cửa tử. Psyche, tức linh hồn hay sự sống, với biểu tượng là con bướm, cứ thế dẫu trong triết học ngoại giáo vẫn hướng về Tình yêu cao cả hơn, dẫu chỉ thoáng qua trong chốc lát.

Những người theo đạo Kitô đã gán cho ngụ ngôn này một ý nghĩa cao cả hơn, và nhìn thấy ở đây Linh hồn, hoặc Hội thánh, kẻ có vị Hôn phu đã được tỏ lộ cho biết trong chốc lát, đang phấn đấu hướng về Ngài qua bao thử thách, để nên một với Ngài sau khi đi qua Cái Chết. Nhà thơ Tây Ban Nha Calderon đã biến nó thành chủ đề cho hai vở kịch thánh, trong đó bài học về Niềm tin thay vì Cảnh quan được truyền dạy, với sự quy chiếu đặc biệt đến Bí tích Thánh Thể.

Tuy nhiên, thơ ca tiếng Anh chỉ tiếp nhận khía cạnh cổ điển giản dị của nó. Vào giai đoạn đầu thế kỷ, bà Tighe đã viết một bài thơ theo thể thơ Spenser, nhan đề Psyche, từng rất được ngưỡng mộ vào thời điểm ấy; và ngài Morris gần đây hơn đã hát lên câu chuyện ấy trong tác phẩm Thiên đàng trần thế của ông. Điều này phải là lời biện hộ cho tôi khi cho rằng cốt truyện sơ lược của câu chuyện này vốn đã quen thuộc với hầu hết độc giả.

Cốt truyện tóm tắt như sau:

Venus ghen tị với nhan sắc của một thiếu nữ tên là Psyche, người con út trong ba người con gái của một vị vua. Bà giáng nỗi bất hạnh xuống vùng đất cùng gia đình, và sai một nhà tiên tri tuyên bố rằng phương pháp duy nhất là trang hoàng cho cô con gái út như một nàng dâu, rồi bỏ lại cô ở một nơi hoang vắng để làm mồi cho một con quái vật. Cupid được mẹ giao phó nhiệm vụ tiêu diệt nàng. Cậu ở đây không được miêu tả như một đứa trẻ, mà như một thiếu niên, khi nhìn thấy vẻ kiều diễm của Psyche, đã đem lòng say đắm nàng, và quyết tâm cứu nàng khỏi tay mẹ mình để biến nàng thành của riêng. Do đó, cậu đã sai Zephyr đưa nàng đến một cung điện nơi mọi thứ thú vị và quý giá đều sẵn sàng phục vụ nàng, những bữa tiệc được bày biện, âm nhạc tấu vang, mọi ước nguyện của nàng đều được thỏa mãn, nhưng tất cả đều bởi những bàn tay vô hình. Vào ban đêm trong bóng tối, nàng nhận thức được sự hiện diện của một kẻ tự nhận là chồng mình, bày tỏ tình cảm sâu đậm nhất dành cho nàng, và hứa hẹn với nàng đủ loại vinh quang cùng phúc lạc, miễn là nàng chịu kiên nhẫn và vâng lời trong một thời gian.

Điều này kéo dài cho đến khi nỗi khát khao muốn gặp lại gia đình trỗi dậy. Nàng đã giành được sự cho phép sau rất nhiều khó khăn và những lời cảnh báo. Khi ấy, sự láng lẩy trong chốn nàng ở đã khơi dậy lòng ghen tị của các chị nàng, và họ thuyết phục nàng rằng vị khách ghé thăm thực chất là con quái vật sẽ lừa dối rồi nuốt chửng nàng. Nhờ thế, họ xúi giục nàng nhận lấy một cây đèn để ngắm nhìn chàng khi đang ngủ. Nàng đã vâng lời họ, rồi khi chiêm ngưỡng vẻ đẹp tuyệt mỹ của vị thần tình yêu đang say giấc, nàng cứ ngẩn ngơ ngắm nhìn cho đến khi một giọt dầu nóng rơi xuống vai chàng và đánh thức chàng dậy. Chàng chồm dậy, đau đớn quở trách nàng vì đã tự hủy hoại chính mình lẫn chàng, rồi bay đi, để mặc nàng rơi xuống khi nàng đang cố bám lấy chàng.

Cung điện sụp đổ, cơn thịnh nộ của Venus săn đuổi nàng; Ceres cùng tất cả các vị thần khác xua đuổi nàng khỏi đền thờ của họ; ngay cả khi nàng định trầm mình tự vẫn, vị thần sông đã ôm lấy nàng và đặt nàng lên bờ. Chỉ có Pan là thương hại nàng, và khuyên nàng hãy khuất phục trước Venus, ngoan ngoãn làm theo mọi mệnh lệnh của bà như là hy vọng duy nhất để giành lại người chồng đã mất.

Ban đầu Venus hắt hủi nàng, rồi biến nàng thành một nô lệ, sai nàng trước tiên phải phân loại một đống hạt khổng lồ đủ mọi loại chỉ trong một ngày. Những con kiến, do Cupid bí mật ra lệnh, đã làm thay nàng việc này. Tiếp theo, nàng phải lấy được một nhúm lông cừu vàng từ một con cừu đang gặm cỏ trong thung lũng bị bao bọc bởi những vách đá hiểm trở; nhưng điều này đã được một chú đại bàng mang lại cho nàng; và cuối cùng, Venus tuyên bố rằng nhan sắc của chính bà đã bị suy giảm vì phải chăm sóc người con trai bị thương của mình, bèn hạ lệnh cho Psyche đến Âm phủ và xin từ Proserpine một chiếc hộp đựng mỹ phẩm được đậy kín mà tuyệt đối không được mở ra. Psyche nghĩ rằng chỉ có cái chết mới đưa nàng đến những cõi giới ấy, và toan nhảy xuống từ một ngọn tháp, thì một tiếng nói đã chỉ dẫn nàng cách bước vào một hang động, và làm lễ vật xoa dịu Cerberus bằng những chiếc bánh theo đúng nghi thức quen thuộc.

Nàng cứ thế tiến đến ngai vàng của Proserpine, và lấy được chiếc tráp, nhưng khi đã quay trở lại mặt đất, nàng suy ngẫm rằng nếu nhan sắc của Venus bị suy giảm vì lo âu, thì nhan sắc của chính nàng hẳn còn phải chịu tổn hại nhiều hơn thế; và vì lệnh cấm dĩ nhiên chỉ nhằm mục đích kích thích sự tò mò của nàng, nàng bèn mở chiếc tráp ra, để rồi từ đó tỏa ra những làn hơi độc hại của Cái Chết! Tuy nhiên, ngay lúc nàng ngã quỵ vì quá sức, người chồng vốn bị Venus giam cầm đã đến cứu viện, và khi nhận ra mình không thể hồi sinh nàng, chàng lớn tiếng kêu gọi Jupiter, đấng đã lắng nghe lời cầu xin của chàng, làm cho Psyche sống lại và ban cho nàng một vị trí giữa các vị thần.