Có người bạn hỏi tôi: “Tại sao anh viết truyện về Khổng, Mạnh về Tôn Tử mà lại không viết về Trang Tử, Lão Tử?” Đây là một vấn đề phức tạp, khó trả lời được rành rẽ qua một vài câu, nói tóm lại là mọi thứ quyết định bởi quan điểm tư tưởng của tôi.

Đã định viết truyện về một danh nhân, thì về mặt tư tưởng cơ bản là phải khẳng định được đối tượng mà mình viết truyện, viết ra sự tích của họ, ca ngợi tư tưởng của họ, truyền tụng sự cống hiến của họ. Đương nhiên, thuần túy khách quan phản ảnh về họ, bộc lộ và phê phán họ, cũng không phải là không được, chỉ có điều tôi không làm được thế. Xuân Thu – Chiến Quốc là một trong những thời kỳ sôi nổi nhất về tư tưởng học thuật trong lịch sử vùng Hoa Hạ, đã nổi bật lên một cục diện bồng bột sôi nổi:”trăm hoa đua nở, trăm nhà đua tiếng”. Trong “chư tử”, “bách gia” ảnh hưởng lớn nhất phải kể đến người sáng lập ra Đạo gia là Lão Tử, người sáng lập ra Nho gia là Khổng Tử, người sáng lập ra Binh gia là Tôn Tử… họ đều có công phát hiện ra mâu thuẫn cơ bản và chủ yếu của xã hội, nhưng Lão Tử thì trốn tránh mâu thuẫn đó, Khổng Tử thì điều hoà mâu thuẫn đó, duy chỉ có Tôn Tử là bắt tay vào giải quyết mâu thuẫn đó.

Mặc dù tư tưởng Nho gia, có rất nhiều cặn bã phong kiến cần phải phê phán và gạt bỏ, nhưng tinh thần tích cực đi vào cuộc sống thì lại cần phải được khẳng định thật đầy đủ. Cả hai người Khổng và Mạnh đều ở vào thời kỳ lịch sử biến động như bãi biển nương dâu, đã cố gắng thực tiễn tư tưởng văn hóa tương đối có hệ thống của họ, bôn ba khắp nơi phấn đấu để thực hiện bức tranh xã hội mà họ đã phác thảo ra, hăng hái quên ăn, vui vẻ quên lo, không biết cả tuổi già gần kề. Họ đã gửi gắm hy vọng giải quyết mâu thuẫn cơ bản của xã hội vào những bậc vua chúa sáng suốt thông qua sự thuyết giáo về nhân nghĩa, để thi hành biện pháp chính trị “nhân chính”, “đức trị” của họ, cuối cùng thực hiện được lý tưởng “thi hành được đạo lớn, thiên hạ là của chung”. Đó tuy chỉ là chủ nghĩa lý tưởng không sát thực thế, về khách quan đó là điều hòa mâu thuẫn, nhưng cuối cùng họ là phải tích cực với đời.

Đạo gia không thế, tuy họ có nhận thức được quy luật là các mặt đối lập của sự vật có thể chuyển hóa được cho nhau, nhưng lại không nhận thức được rằng sự chuyển hóa đó phải có điều kiện, không phải là chuyển hóa vô điều kiện, đã tuyệt đối hóa sự chuyển hóa đó. Còn như sự thống nhất của mặt đối lập, họ chủ trương để mặc cho tự nhiên, bài xích nhân tố con người làm ra, thế là đưa ra kết luận tiêu cực vô vi. Những “trị bằng vô vi”, “thanh tịnh vô vi”, “tránh đời thành tiên” vv… sau này là phiên bản của cái thứ kết luận đó. Xuất gia, vân du, luyện đan… là hành vi và biểu hiện của họ; đạo sĩ, phương sĩ là thân phận và chức nghiệp của họ. Thử nghĩ mà xem, nếu mọi người ai ai cũng thế, thì ăn bằng gì mặc bằng gì, ở vào đâu, dùng bằng gì, người đâu còn khác gì muông thú, xã hội phát triển như thế nào, làm gì còn có thế giới muôn màu và văn minh như ngày nay… Tôi phản đối quan điểm đó, càng xem thường những hành vi đó, cho nên không muốn viết truyện về ông khởi tổ của nó. Đương nhiên là sáng tác văn học, quan trọng không ở chỗ viết cái gì, mà là ở chỗ viết như thế nào, cũng không phải là người viết truyện về Lão Tử, Trang Tử cũng chủ trương tiêu cực vô vi, tôi muốn nói rằng bản thân không muốn ca ngợi họ, tán dương họ. Có nhiều người hiện nay, kể cả những nhân vật hiển hách có quyền cao chức trọng, đi lại thì xe hơi xịn, ở thì nhà gác nguy nga, tận hưởng phúc người đi trước gian khổ xây nên cơ nghiệp mà có, tắm trong bầu không khí hiện đại văn minh, ấy thế mà ngay trên bàn làm việc lại nắn nót viết một chữ “NHẪN” to tướng bày ra đấy, hoặc treo trên tường tấm biến mang bốn chữ “KHÔNG ĐƯỢC HỒ ĐỒ”. Nếu như chỉ để tăng cường tu dưỡng nhắc nhở, thì chẳng có gì là không được, nhưng nếu lấy đó làm kim chỉ nam, thì thưa rằng sai quá là sai. Cuộc đời ngắn ngủi, như bóng câu qua khe cửa, cứ cho rằng ai ai cũng thọ đến tám mươi tuổi, mỗi ngày phấn đấu mười hai tiếng đồng hồ, thì cũng vẫn là không đủ. Dân tộc chúng ta do những nguyên nhân lịch sử và xã hội, đã bị tụt lùi quá xa rồi, thông minh cũng còn không kịp nữa, lại còn định hồ đồ, thế chẳng là hoang đường lắm sao!… Đó cung là nguyên nhân tôi chỉ viết truyện về Khổng, Mạnh, mà không viết về Trang Tử, Lão Tử.

So với Khổng Tử, Mạnh Tử, Tôn Tử phát hiện hơn một bước. Ông đã kết hợp giữa tính năng động chủ quan với quy luật khách quan, chủ trương lấy chiến tranh ngăn chặn chiến tranh, tiêu diệt chiến tranh bằng chiến tranh, tức là dùng những thủ đoạn chiến tranh để giải quyết mâu thuẫn xã hội cơ bản đó, đạt được mục đích thống nhất thiên hạ, nó xuất phát từ cùng một tiền đề với Nho gia, cuối cùng đồng quy về một điểm, chỉ khác nhau ở phương pháp giải quyết mâu thuẫn mà thôi. Phương pháp của Tôn Vũ là tích cực, làm nên hiệu quả, lịch sử từ lâu đã chứng minh điều đó như việc nhà Tần thống nhất Trung Quốc. Có người nói, phép biện chứng của Tôn Vũ chỉ hạn chế ở lĩnh vực khoa học quân sự, phạm vi hẹp hòi. Nói thế cũng chưa thật công bằng, bất kỳ một thứ tư tưởng nào, miễn là nó có tính triết lý, bất kể là nhìn từ mặt nào, đều có những ý nghĩa chỉ đạo của nó. Những nội dung “đánh vào chỗ nó không đề phòng, xuất kỳ bất ý”, “biết mình biết người, trăm trận không thua”, “tự giữ mình để toàn thắng”, “tránh thực đánh hư”, “tùy địch mà tìm cách đánh” vv… Trong mười ba bài “binh pháp”, tuy nhìn từ góc độ quân sự, nhưng lại thích hợp cho mọi ngành mọi nghề. Được biết một số nước có nền kinh tế phát triển cao độ, ngay trong bài thi chọn lựa nhân viên cửa hàng cũng không tách rời nội dung của “binh pháp Tôn Tử”, càng khỏi phải nói đến việc kinh doanh trong xí nghiệp và trong thương nghiệp, cạnh tranh thị trường, quản lý hành chính, hoạt động ngoại giao vv… Trong một hội nghị về học thuật, một giám đốc xí nghiệp quốc doanh cỡ lớn đã nói về việc ông dùng “binh pháp Tôn Tử” như thế nào trong quản lý xí nghiệp, ông nói rất hay, nên được nhiều lần vô tay khen ngợi. Nói về góc độ thực dụng và chỉ đạo, trong công cuộc xây dựng xã hội chủ nghĩa mang màu sắc Trung Quốc như hiện nay, tư tưởng Tôn Vũ còn có ý nghĩa hiện thực và giá trị chỉ đạo hơn là tư tưởng Khổng, Mạnh. Bởi vậy mà “Mạnh Tử truyện” còn chưa đưa in, tôi đã bắt đầu vào công việc chuẩn bị để viết truyện về Tôn Tử.

Tôi càng ngày càng cảm nhận sâu sắc rằng, bất kỳ một thành quả nào ở trên đời này, đều không thuộc một người nào. Người sống trong xã hội cũng như cây cỏ mọc trong rừng, không thể tách rời được không khí và ánh sáng, không thể tách rời đất và nước. Hoa đẹp thật đấy, quả sai thật đấy, tuy nhiên, những gì thực sự đáng được ca ngợi lại là điều kiện để nó nhờ đó mà sinh tồn. Long Khẩu, trên mảnh đất nóng bỏng này, tổ chức đảng ở đây, lãnh đạo các ấp ở đây, hàng triệu dân chúng ở đây với bạn bè đồng chí của tôi là mảnh đất để tôi cắm rễ. Nhà khảo cổ văn vật tám mươi tuổi nổi tiếng của Trung Quốc, ngài Trương Chính Lãng, hội trưởng hội Khổng – Tử học Trung Hoa Trương Đại Niên, và chủ nhiệm Đổng Nãi Cường, hội trưởng hội nghiên cứu về Tôn Tử và văn hóa Tề là Nhiệm Kế Du và Lạc Thừa Liệt, nguyên hiệu trưởng Đại học Bắc Kinh Vương Lộ Tân, quân đoàn trưởng Phạm Bồi Hiền của quân đoàn H6 quân giải phóng nhân dân Trung Quốc, sư đoàn trưởng Vương Trường Căn của đơn vị quân đội 54960, giám đốc thư viện Sơn Đông, Trần Cảnh Đường, chủ nhiệm Lý Gia Cầu của địa phương chí huyện Ngô tỉnh Giang Tô và chủ nhiệm Toàn Tinh Nguyên của Hội Văn quản, Hội trưởng Trường phụng Hồng, người biên tập chính cho ba bộ truyện ký của tôi, cùng đông đảo học trò của tôi… đều nhiệt tình cổ vũ động viên và hăng hái giúp đỡ tôi. Không có sự giúp đỡ lớn lao đó của mọi người, sẽ không có thành công của tôi trong sáng tác, không có “Tôn Tử truyện” chào đời, cho nên tất cả xin được gửi tới lời cảm ơn cao cả và chân thành.