Tôi mới đi Croatia về. Biển xanh thẫm, phẳng lì như lụa, hồ xanh trong, im ắng như ngọc lục bảo, còn nắng thì vàng ấm áp hơn mật ong. Vậy mà điều tôi nhớ nhất lại là những con đường cằn cỗi, bụi tung mù mịt, ngoằn ngoèo qua núi, qua hồ, qua một ngày mệt mỏi.
Tám giờ sáng, chạy vội ra quầy bán vé thì sáu đứa cũng kịp mua vé, lách chân lên chuyến xe bus đầu ngày từ Zadar đến Plitvice. Xe không quá đông, không quá êm, cũng không đẹp, nó thậm chí có mùi say xe, hâm hấp, hơi ngột ngạt của một ngày rất nóng. Dĩ nhiên từ Paris lạnh lẽo, nhiều mưa, sang được nơi đầy nắng như Zadar thì cả lũ không khỏi thích thú, nhưng nóng quá lại là chuyện khác.
Xe đi xa dần khỏi thành phố, cố thoát cái nóng của thành phố biển. Hai bên trồng những cây bụi, lùn, chỉ để cho oxy chứ không có bóng mát. Trên mặt đất toàn những cây còi cọc thiếu nước, nhìn thật khô khốc, tội nghiệp. Bụi đường tung mù mịt từ chiếc ô tô phía trước. Vài ngôi nhà lác đác hiện lên. Vài hàng bán tỏi và cherry mới chín. Xen lẫn giữa những đám cây cho oxy kia là những loài cây ăn quả. Cây olive lá bạc trắng, không chỉ vì vốn thế mà còn vì bị bụi phủ. Những hàng nho vươn lên khỏe khoắn. Hai loại cây thích hợp với loại đất cằn cỗi này có thể thấy ở mọi nơi trên miền Địa Trung Hải, từ Pháp, Ý cho tới qua bên kia bờ Adriatic.
Xe cứ đi đi mãi trên những con đường như hoang mạc như vậy. Cây cối lưa thưa, ngày càng lưa thưa, chỉ còn nhiều đá và cát. Nắng chang chang khiến cuộc sống khô cằn ấy sao mà buồn quá. Nếu có mưa, cây cối xanh mướt như Ireland hay Scotland thì người ta đã không chán ngán như thế. Ai cũng yêu những đồi núi xanh với những bài dân ca Ireland, nhưng liệu có ai yêu nổi những con đường nắng khô này. Đường xa tít tắp, không có điểm dừng. Một dãy núi lừng lững, bên trái thì xanh cây, bên phải đầy đá đang chặn ngang con đường. Xe đang tự mình đâm vào ngõ cụt, nó sẽ đâm thẳng vào núi. Nhưng hành trình tới với núi còn dài và xa lắm, như hành trình người Hobbit đi tìm tới núi rồng vậy.
Cái nóng làm cho mọi người buồn ngủ nhanh chóng. Hai người đàn ông ngồi sau nói chuyện như bắn súng liên thanh, trong khi mọi người đều đã lim dim, hoặc ngủ mê mệt. Tôi cũng ngủ gật, hết đập vào vai bạn, lại đập vào cửa sổ. Lim dim một lúc thì tự nhiên tỉnh dậy, không vì tiếng động, cũng không phải vì xe xóc nảy, chỉ là tới lúc phải tỉnh dậy.
Lúc này xe đi băng ngang một cây cầu. Bên dưới là con sông ăm ắp nước, xanh và sâu. Mặt sông sóng sánh như mặt biển, có cảm giác giống nhìn xuống hồ Nasser ở Aswan, đẹp mà đáng sợ. Phía bên kia là cây cầu màu đỏ rực, nơi người ta tổ chức nhảy bungee. Cảm giác lao mình vào không khí, cận kề cái chết, lơ lửng con tim như quả lắc đồng hồ chắc là thú vị lắm. Qua bên kia cầu đã là núi. Vậy là xe bus không đâm vào mà đi xuyên núi. Con người thật vĩ đại, ngày xưa họ bé nhỏ lẻ loi, sống bên này núi một cách yên bình, có biển, có nắng, sao họ còn muốn lao qua bên kia dãy núi. Họ muốn tìm gì ở bên đó?
Người ta hay nghĩ bên kia núi là nhiều lắm những hy vọng. Liệu khi họ làm đường leo men theo triền núi, đục đường hầm sâu hun hút trong núi, họ có mệt mỏi, có nhiều lần thất vọng, muốn buông xuôi cái xẻng, cái cuốc, để về nằm lại mảnh đất của mình. Chắc chắn đã có lắm nỗi cùng quẫn được đem theo vào lòng núi, khi họ đào mãi vẫn không thấy ánh sáng. Chúng ta cũng vậy, có giai đoạn nào đó trong cuộc đời thấy mình mò mẫm, vô phương, thấy mình mở mắt mà như nhắm. Đọc Xuyên Mỹ của Phan Việt, cái cách chị ấy tự dằn vặt bản thân để đi xuyên qua cuộc hôn nhân, nó cũng mệt nhoài và chông gai như người xưa từng đục xuyên núi vậy. Tôi thấy đồng cảm với những dằn vặt không chỉ vì hôn nhân mà cả sự nghiệp PhD lơ lửng của chị. Tôi thì thấy buông ra, bỏ đi, dễ lắm, sao phải níu. Nhưng nếu mẹ tôi, mẹ anh buông, chúng ta đâu có gia đình hạnh phúc. Nếu như họ buông, họ thả, chúng ta ngàn đời không đi qua nổi ngọn núi kia.
Và con đường cứ thế kéo dài. Đường xuyên qua núi đưa chúng tôi đến một mảnh đất màu mỡ hơn. Mảnh đất ấy có con sông Korana ầm ĩ, có những cánh rừng cao, xanh, sừng sững, không chỉ cho oxy mà còn cho bóng mát. Plitvice ở nơi bắt đầu của những sự sống xanh. Chỉ có hai giờ đi ô tô mà thiên nhiên và con người đã đổi khác. Ở đây, chúng tôi có thiên nhiên, có sông, có hồ, có cây, có núi. Chúng tôi đã rất vui vẻ. Khi trở về lại Zadar, trên một chuyến xe khác lúc một giờ chiều ngày hôm sau, cả lũ lại buồn thiu, không chỉ bởi mất thêm tiền xe bus, không chỉ bởi cái nóng, chuyến xe dài hơn dự kiến hay một ngày đợi chờ xe trôi trong vô nghĩa. Tôi còn bị thứ tâm lý lạ lùng nào đó bủa vây, bóp nghẹt, tim nặng như đá đeo. Bạn ngồi cùng, còn thấy kỳ lạ: “Sao tự nhiên tâm trạng vậy”.
Thực ra tâm trạng ấy bắt đầu trỗi dậy từ khi xe rời bỏ màu xanh kia. Khi những con đường lại quay về với bụi, những cây thấp, chỉ tới đầu gối. Vài cái chòi tạm bợ bán cherry. Xe tắc lại cả hai phía, bụi thì cứ mù mịt trong nắng chiều oi gắt. Thật buồn cười là khi nhìn thấy ngôi nhà lăn lóc ở một góc núi nhiều đá, có người bảo nó giống chỗ này chỗ kia, tôi lại chỉ nghĩ tới Mỵ, tới tiếng kèn môi bên bờ rào đá, tới “Đồi Gió Hú”, đại loại toàn những thứ trong sách vở. Tôi nhìn con đường bụi chỉ nghĩ tới nước Mỹ trong phim Nebraska hay truyện của Jack Kerouac. Tôi thấy nỗi buồn của thế hệ The Beat* với sự lang thang và điên khùng đầy cảm hứng. Những gì tôi biết hoàn toàn không thực, tôi mơ hồ đến kinh ngạc. Có lẽ kể cả cái cảm giác nặng nề ấy cũng không thực. Cảm giác về vùng đất bỏ hoang. Tôi nằm, nhắm hờ mắt vì quá chán khung cảnh tiêu điều bên ngoài. Lại lần nữa, mở mắt khi xe đâm vào núi. Lần này xe không đâm xuyên, xe leo lên nó, chầm chậm như con bọ dừa leo lên phiến lá.
* Một ban nhạc của Anh.
Đường lên nhỏ xíu, xe cộ chen nhau, có bạn bảo giống đi trên đèo Hải Vân. Tôi chưa biết nhiều đủ để so sánh nơi này nơi kia, như họ đang nói đập thủy điện dưới kia giống đập thác Yaly hay gì đó. Tôi chưa biết nhiều về Việt Nam. Dưới kia, dưới nhiều tầng đường, núi, có một đập thủy điện, chút màu xanh hiếm hoi của vùng đất đơn điệu này. Con đường thật đáng sợ quá, một bên núi đá, một bên là vực, rất sâu. Bóng núi phía sau to rộng, đổ dồn che lấp gần hết khoảng không phía trước. Ngọn núi ấy to quá. Tôi muốn nói một cái tên cho nó mà quá lười để Google. Nhưng cái tên cũng chỉ là cái tên, tôi có thể gọi nó là Alps, Andes hay bất kỳ thứ gì miễn không phải là Hoàng Liên Sơn, thì mọi người vẫn tin là tôi nói thật thôi. Nó chỉ là một cái tên, nhưng ngọn núi là thật, nó chia cắt đất nước này.
Anh lái xe taxi tên là Ivan, bạn thì bảo là Ivan the great của Nga thì tôi lại chỉ nghĩ tới Ivan ngu ngốc trong truyện thằng ngốc được dặn trông nhà cửa, đến khi có hội thì nó bê nguyên cái cửa chạy đi. Đại loại thế. Anh chàng lắm mồm hay chành chọe ấy chê tôi khó tính. Anh ta thích khoe mẽ, khi được khen nói tiếng Anh tốt thì tuôn hàng tràng dài thứ tiếng Anh không trọng âm, trôi tuồn tuột. Điều hay là anh ta đã kể cho bạn về cuộc chiến tranh Croatia - Serbia và về ngọn núi này. Ngọn núi chia sự màu mỡ cho phía Bắc, chia sự cằn cỗi cho phía Nam. Tại sao lại bất công như vậy? Giờ thì tôi hiểu sao họ phải tốn công tìm đường qua bên kia núi.
Tôi không hiểu mình sẽ phải làm thế nào nếu sinh ra mà phải sống ở một nơi khô cằn như thế này. Cứ nhìn ngôi nhà kia, nó chơ vơ giữa hoang mạc, chỉ vài cái cây cheo leo bám trên núi. Họ vẫn đang sống, cạnh những ngôi nhà hoang đấy. Sao họ không bỏ chạy? Kỳ diệu thật. Họ sống hay chết ở đó, liệu có ai biết? Tôi thấy sợ hãi và may mắn. Tôi không muốn nói chuyện với ai lúc đó, chỉ chăm chăm nhìn ra cửa sổ, thấy sầu thảm ngập tràn. Một ngọn núi chình ình nằm chắn ngang đất nước. Tôi đi xuyên qua nó, có được coi là đã đi xuyên qua đất nước này? Ít nhất tôi đã đi qua hai vùng đất để thấy trân trọng hơn thứ mình đang có.
Chiều đó tôi mặc quần đùi ra biển, sau rất nhiều ngày được động viên. “Em không phải là trung tâm của vũ trụ nên chẳng ai thèm quan tâm tới cái chân to đùng của em đâu”. Đúng thế, chẳng ai hay cái gì có thể là trung tâm của vũ trụ. Chúa trời không nên dành ưu đãi cho riêng ai hay vùng đất nào, hay chia sẻ nó đều, ít nhất trên mảnh đất Croatia này.
