Cairo, một buổi chiều khói bụi tháng Mười Hai năm 2011.

Chiếc taxi lao vun vút trên con đường cao tốc. Ngó xung quanh, tất cả những người lái ô tô đều đang buôn điện thoại. Họ bận rộn hay đang cố che giấu sự ngao ngán. Khói bụi phủ mờ hết những khuôn mặt Hồi giáo, tàn ác hay thân thiện, khắc khổ hay sướng vui khi họ đang trải qua những thời khắc lịch sử. Thành phố này lúc nào chẳng vậy, bụi khói ám trời.

Khói bụi chỉ lộ ra chân dung Mubarak* . Kẻ thất thế vẫn đâu đó hiện diện trong những câu chuyện hằng ngày. Người lái xe taxi không biết nói tiếng Anh, ú ớ chỉ cho chúng tôi dinh cư của gã, rồi lấy tay kề lên cổ khi chúng tôi hỏi: ”Hắn giờ ở đâu?”. Ông ta đâu hiểu chúng tôi hỏi gì, ông ta chỉ muốn xử kẻ độc tài. Anh chàng Mohamed kêu nhặng lên: ”Gã khốn ấy khi có quyền thì ăn chơi khỏe mạnh, giờ thì giả bộ nằm bệnh viện trốn hầu tòa. Chúng tôi thèm đẩy lão xuống vực”. Vâng, anh cứ đẩy đi, không chỉ anh mà vô vàn kẻ muốn làm thế rồi lại đau đáu: đẩy gã xuống rồi, kẻ lên thay có khá hơn không?

* Tức Hosni Mubarak: cựu tổng thống Ai Cập từ năm 1981 đến năm 2011, dưới sức ép biểu tình của quần chúng, Mubarak đã phải từ chức sau 30 năm cầm quyền, để lại một bộ máy chính quyền đầy tham nhũng và nền kinh tế kiệt quệ; trong khi đó Mubarak lại sở hữu một khối gia sản khổng lồ.

Đấy là chuyện “thường ngày ở huyện” mà dân Cairo vẫn bàn bạc giữa quảng trường Tahir. Họ ngồi uống trà, ăn bánh mì, cắm trại tranh luận sôi nổi. Không vũ trang, không nổi loạn như tivi, sách báo vẫn đưa. Chúng tôi đi qua vẫy tay, họ nhoẻn miệng, những kẻ đang làm cách mạng. Có lần, chúng tôi đi vào con đường dây thép gai, đầy xe tăng và những anh lính hiền khô. Chẳng có gì đáng sợ cả khi mà súng chưa bóp còi và bom chưa nổ. Tôi không thích ba hoa chuyện chính trị nhức óc, tôi chỉ muốn nói: ”Cairo không đáng sợ hay bất ổn đâu, đến đó đi, vui lắm. Một thế giới khác, thật khác châu Âu cổ kính hay châu Á nhộn nhạo”.

Quá khứ quá hào hùng còn hiện tại lại dễ mờ nhạt. Rome, Athens hay Cairo đều đang đánh rơi cái tôi của mình dưới bóng hình đồ sộ của cha ông. Giống như con gà con nằm dưới cánh diều hâu, không ai biết con gà ấy bị xơi tái lúc nào. Có thể nó chẳng thể lớn lên hoặc lớn lên mà hỗn độn với những cái lông khác màu, đa sắc, như cái cách những người con của Pharaoh đang làm với thành phố của mình. Một thành phố Hồi giáo có gì đó để tò mò.

Năm giờ sáng, tiếng chuông từ giáo đường vang lên thúc giục. Dân Cairo tỉnh dậy, ăn vận chỉnh tề rồi trải thảm ra quỳ lạy. Phụ nữ ở nhà, đàn ông ra phố. Những kẻ sùng đạo lúi húi tới giáo đường cầu nguyện. Những tiếng cầu khấn vang lên xì xầm trong buổi tờ mờ sáng. Bọn tôi gắt ầm lên vì không thể nào ngủ được. Tôn giáo là một thứ chưa bao giờ tôi hiểu, khi đức tin là một điều xa xỉ. Dù ngày ở Việt Nam, tháng nào tôi cũng đi chùa, nghe thầy Thích Quảng Đức giảng bài, vào Thư viện Hoa Sen, hay ăn chay cũng không ngộ ra gì, nếu tâm không tĩnh. Vậy mà dân Hồi giáo có thể sẵn sàng đánh bom cảm tử chỉ vì tin rằng có bảy mươi hai cô nàng đồng trinh đang đợi trên thiên đường. Đạo Hồi kỳ diệu thật (dù một chàng và bảy mươi hai nàng thì lại là một cái chết tê tái khác).

Ở Cairo, nhà nguyện - Mosque ở khắp nơi, không nhiều như cơm bụi Việt Nam, nhưng chắc chắn hơn số lượng đền chùa. Dân Ả Rập một ngày cầu nguyện nhiều hơn số lần ăn cơm, năm giờ sáng, chín giờ sáng, mười hai giờ trưa, ba giờ chiều, chín giờ đêm. Không phải ai cũng tuân thủ đầy đủ như thế, nhưng họ không đọc kinh dưới ba lần đâu. Đang bán hàng, anh chàng Mohamed có thể đóng cửa tiệm chạy vào góc nhà quỳ lạy. Cậu bạn Ahmed đang trong buổi học bỏ ra ngoài xì xụp dưới gầm cầu thang. Và những kẻ khác ngồi tư lự, cầu khấn trong lòng.

Khi đã ở Cairo, ngày thứ nhất cho Pharaoh, thì ngày thứ hai phải dành cho Mohamed Ali. Dĩ nhiên không ai ngồi trước tivi coi đấm bốc, sáu anh em nhồi trong một chiếc taxi chẹt cứng, chúng tôi quyết phải khám phá thế giới Ả Rập huyền bí. Với vô số các tòa nhà, nhà nguyện, tường thành, khu Citadel Hồi giáo tọa lạc ở nơi cao nhất của Cairo. Từ trên đỉnh cao này, cả Cairo bụi mờ mịt hiện lên như sa bàn. Xa xa, Giza tự thu mình một góc giữa cuộc sống hiện đại. Những kim tự tháp cổ mà hiên ngang, những ngôi nhà mới mà đổ nát, cũ kỹ. Nghe đồn cách xây dựng nhà bằng đất để trụ vững trước gió cát sa mạc là do dân Ai Cập học được từ người Nubia. Ai Cập - Nubia, đó lại là một câu chuyện quá ư dài dòng mà tôi sẽ kể sau.

Tọa lạc trên đỉnh cao Cairo như ngọn hải đăng, nhà nguyện Mohamed Ali là công trình to nhất thế giới Hồi giáo. Xây dựng trong gần hai mươi năm cho con trai của Ali, thảo nào công trình này hoành tráng đến thế. Nhưng chắc gì nó đã được nhớ bằng câu chuyện nực cười Mohamed Ali và cái đồng hồ của ông. Xưa Mohamed Ali vì hâm mộ hoàng hậu nước Pháp mà nhẫn tâm nhổ một cây cột Obelisk (nhẹ nhàng như nhổ một cái răng khôn) gửi cho người đẹp. Bà hoàng yêu quý gửi lại cho ông chiếc đồng hồ làm quà. Hai ngày sau, đồng hồ chết, và từ đó không còn ngân tiếng nữa. Người ta nói khó tin được đàn bà.

Đàn bà, đó là thực thể khác, không có nhiều quyền và được tôn trọng ở nơi đây. Hầu hết các nhà nguyện đều không cho phụ nữ vào, họ thường phải cầu nguyện tại nhà, hoặc ở những góc dành riêng cho mình. Trừ nơi đây là ngoại lệ nên tôi cũng tranh thủ ghé thăm. Kinh Coran vang lên từ đâu đó giữa những giàn đèn tráng lệ. Vài người quỳ lạy trên tấm thảm khồng lồ. Ngoài kia trời xanh ngắt, mùa đông chạy đâu mất rồi. Xung quanh, khu hồi giáo sừng sững, uy nghi. Dấu ấn Hồi giáo thật sự đang làm mất hết nét Ai Cập xưa cũ.

Hồi trước tôi nghĩ, dân Hồi giáo phải ghê gớm, nghiêm nghị, có phần đáng sợ. Ai ngờ họ hoạt bát, vui vẻ, lanh lợi, và cực kỳ dẻo mỏ (các chị em sẽ khoái đến Ai Cập lắm). Không biết có phải do phụ nữ Ai Cập hay trùm áo kín thân, che mặt hay không, mà cứ thấy cô nào để mặt trần là các anh Hồi khen xinh đẹp. Các anh hướng dẫn viên giỏi làm tiền (đừng đọc nhầm), đua nhau đưa chúng tôi vào nơi làm giấy papyrus, granite hay nơi làm hương liệu rồi dâng nào trà Ai Cập, nào Hibiscus* miễn phí. Dù các anh có giới thiệu mùi hương Sa Mạc Đêm, chỉ xịt vào là khiến người tình nửa đêm cũng phải băng sa mạc mò đến, thì chúng tôi cũng chối từ mua. Ở châu Âu chẳng có sa mạc. Phụ nữ Ai Cập không bán hàng ở chợ, cũng không ra đường nên chúng tôi không biết họ như thế nào. Chúng tôi chỉ yêu những đứa trẻ Ai Cập, lém lỉnh dễ thương vô cùng. Lũ nhóc dẻo mỏ ấy gặp ai cũng đòi bút hoặc xin tiền. Chúng đói cả bụng lẫn tri thức.

* Ở Việt Nam gọi là hoa atiso đỏ.

Các anh chàng ở chợ Khan Al Khali còn dẻo mỏ gấp bội. Chắc chúng tôi cũng bị lừa mua không ít, nhưng giá cả chấp nhận được (quy ra euro thì rẻ hều) nên vẫn vui vẻ mua. Ít ra mặc cả không thành, họ cũng không bao giờ đốt vía. Họ chẳng tiếc lời khen bạn xinh đẹp và thông minh (thứ mà em gái nào cũng thích nghe). Chợ Khan Al Khali đa dạng từ quần áo tới trang sức, từ đồ thủ công mỹ nghệ tới đồ ăn. Đẹp và rẻ. Mến khách và dễ thương. Đến nỗi dù chỉ có hai ngày ở Cairo, chúng tôi cũng đi chợ hai lần, mỗi lần hai giờ. Có khi chẳng mua gì, chỉ là xem chợ đêm Ai Cập. Đêm Ả Rập huyền bí với những cuộc ngã giá vui vẻ. Cairo đáng yêu trong những cuộc hút shisha, trong những buổi ăn Koshari (một món ăn nhanh) tám chuyện nhảm, trong cốc nước mía uống vội vàng.

Hồi giáo với kẻ ngoại đạo hình như lại là tôn giáo thân thiện. Và Cairo “nát bét” hóa ra lại thật dễ thương. Trong lạo nhạo khói bụi, những màu sắc cuộc sống hiện lên thật sống động, tươi mới.