Tôi sống ở Paris đã ba năm. Có là kỳ quặc không khi tôi nói: Đến Paris đừng dừng lại ở Paris.

Paris dưới sự sắp xếp thần kỳ của Haussman* luôn là điểm đến hút khách nhất thế giới. Hằng năm bao nhiêu con người đã mơ ước được một lần được tới nơi lãng mạn này, kể cả dân Mỹ. Alex - cậu bạn người, Mexico của tôi còn nói: “Mày biết không? Tao vẫn không tin là tao có đứa bạn đang sống ở Paris”. Với nhiều người, Paris có vẻ là giấc mơ xa vời, kỳ diệu lắm. Đương nhiên điều đó không vô lý tí nào, bởi Paris quá đẹp với sông Seine, bảy cây cầu bắc trong thành phố, dòng nước ôm trọn Notre Dame kiêu kỳ trên đảo. Chỉ cần đi dọc sông Seine là có thể qua Louvre, khu Marais, khu Latin, và chỏm tháp Effeil từ xa nữa. Thích lãng mạn thì chiều lên đồi Montmatre nghe nhạc, vậy là đủ.

* Georges Eugène Haussmann (1809-1891), hay còn gọi Nam tước Haussmann, là tỉnh trưởng tỉnh Seine - tỉnh cũ bao gồm cả thành phố Paris - từ 23 tháng 6 năm 1853 đến 5 tháng 1 năm 1870. Trên cương vị này, Haussmann đã chỉ huy việc cải tạo lại Paris dưới thời Đệ nhị đế chế, biến một thành phố Trung cổ thành một thành phố hiện đại. Bộ mặt Paris ngày nay phụ thuộc rất nhiều vào những quy hoạch của Haussmann.

Thế nhưng nhiều người lại ghét sự xô bồ của thành phố ít dân của nước Pháp này. Thành phố ấy nhiều trò lừa đảo, móc túi, cướp giật, nhiều dân da đen hay Ả Rập lảng vảng ở góc phố. Thành phố ấy có quá nhiều quá khứ và hiện tại. Mấy hôm nay cả Paris xôn xao, mức ô nhiễm của thành phố đã đạt tới đỉnh điểm. Mọi phương tiện giao thông công cộng đều miễn phí, kể cả xe đạp thuê velib và ô tô điện thuê autolib* . Chính phủ khuyến khích người dân hạn chế loại xe bốn bánh thở phì phì, thay vào đó hãy chui vào tàu điện ngầm, RER* hoặc xe bus. Tàu điện ngầm sẽ nhiều hơn bình thường, đủ để tải cả thành phố đông dân nhất châu Âu. Người dân, lẫn khách du lịch, họ cần phải thở, phải thoát ra khỏi cái bí bách của xe cộ, hàng hiệu, tiệm ăn xa xỉ, và đồ lưu niệm. Tôi cũng thế, mỗi lần chen lấn trong tàu, ngửi thấy mùi mồ hôi bốc lên nồng nặc là lại ngán ngẩm. “Cần phải rời khỏi đây”, chỉ cần lên tàu, đi một giờ hoặc hai giờ từ Paris, cuộc sống sẽ khác rất nhiều, sẽ đẹp, sẽ vui, sẽ dễ thở.

* Velib là dịch vụ thuê xe đạp công cộng của Paris, bạn chỉ mất 1,6 euros cho một lần thuê xe 30 phút. Autolib là dịch vụ thuê xe ô tô điện của Paris, bạn chỉ mất 9 euros cho một lần thuê xe 30 phút. Trạm velib và trạm autolib có thể tìm thấy ở nhiều nơi trong thành phố.

* RER (viết tắt của Réseau express régronal) là hệ thống giao thông công cộng đường sắt nối Paris với vùng ngoại ô.

Tất nhiên, Paris cũng như mọi đô thị khác, đó là một thực thể sống, có những mạch máu quốc lộ dọc ngang, có những lá phổi thở phập phồng, cũng ngốn hàng loạt các phương tiện giao thông, đôi khi lại mở rộng, đôi khi thu hẹp như lòng người. Ở Paris, mật độ cây xanh trên đầu người chỉ khoảng 5.8m2/người, quá xa với tiêu chuẩn, thậm chí người ta bắt đầu phải trồng cây trên mái nhà, hoặc ốp lên tường như ở bảo tàng Musee du Quai Brandly. Nếu tính cả Bois de Vincennes hay Bois de Boulogne vào thì tỉ lệ đó tăng lên khoảng 14m2/người, chưa bằng một nửa ở Amsterdam, hay chỉ bằng 1/20 ở Rome. Cuối tuần người ta thường thích lang thang tới các khu rừng này để đạp xe, đi dạo, dựng lều hoặc chèo thuyền dưới nắng hơi lạnh mùa xuân. Mỗi độ tháng Tư về, hoa anh đào che rợp cả khung trời xanh ít mây. Hoa đào nhạt, hoa lê trắng, hoa cherry sáng bừng mọi góc phố con đường. Trong Parc de Sceaux, người ta ồn ào picnic trên những bãi cỏ phơn phớt hồng.

Cũng vào tháng Tư, trời đã ấm và nắng nhiều, người ta bắt đầu đạp xe trên những con đường quê giữa hai bên đồng cải. Họ tìm nhau ở những nơi gần Orsay, Plaisir Grignon hay trên đường tới ngôi làng của Claude Debussy của Clair de la lune. Hoa cải vàng rực ở khắp nơi, như hàng rào bao quanh thành phố, thắp sáng những ngày trời nhiều mây.

Còn tháng Năm, Paris có gì? Tháng Năm là mùa của hoa hồng, như ở L’hay des roses rực sắc 400 loại hồng khác nhau. Hoa hồng mọc khắp lối đi, trong những mảnh đất nhỏ, mọc dọc những cửa vòm, rủ gai kiêu hãnh và hương thơm khắp khu vườn. Mùi thơm ấy vừa quyến rũ vừa ám ảnh. Những bông hồng nhiều lớp cánh, mong manh, to như cái bát, đa sắc, làm người ta tiếc thương cho một cuộc đời đẹp. Có câu thơ về một người con gái yểu mệnh, đáng lẽ là “Nàng đẹp như loài hoa hồng” thì bị viết nhầm thành “Nàng sống cuộc đời của loài hoa hồng” đã làm cho bài thơ ấy nổi tiếng hơn. Có lẽ cái đẹp làm người ta buồn chỉ có thể là hoa hồng.

Cứ thế, thật giản đơn, chỉ chục phút đi tàu hoặc đạp xe trong Ile de France, người Paris đã tìm thấy một cuộc sống hoàn toàn khác. Thêm vài chục phút nữa để tới những làng nhỏ như Melun. Nếu tàn tích của lâu đài cổ, nhà thờ, hay những con đường dốc nhỏ, đá lát bé, xoáy vòng không làm người ta đủ thích thú thì sông Seine với những thảm cỏ xanh cũng đủ cho một cuộc dạo chơi hay giấc ngủ hè. Sông ở đây rộng, đầy ăm ắp, ôm cái xanh của nước và trời. Melun mang cảm giác như một Paris thu nhỏ, có sông Seine, có cầu bán sách cũ, cũng có cái đảo giữa sông với nhà thờ Gothic lừng lững. Tôi thích Melun chỉ vì có ông già bán mật ong khi thấy tôi loay hoay chụp ảnh chợ trời, đã gọi lại, cho tôi một cái kẹo mút vị mật ong pha caramel với hình dáng như quả vả. Nếu dừng lại Melun, bắt một chuyến bus ngắn chừng 7km, Château Vaux le Vicomte - kẻ truyền cảm hứng cho Versailles đang đứng đợi tôi.

Château Vaux le Vicomte vốn là lâu đài của Nicolas Fouquet - bộ trưởng tài chính của vua Louis XIV. Thời đó Nicolas Fouquet bằng sự giàu có của mình đã mua nhiều ngôi làng, xây dựng nên tòa lâu đài Baroque tráng lệ - Vaux le Vicomte với phong cách xa hoa và tổ chức những bữa tiệc hoàng gia đầy quyền lực. Thật buồn khi chính những bữa tiệc ấy đã hãm hại ông, đơn giản vì người ta quá đố kị với những gì Nicolas Fouquet đang bày ra trước mắt. Voltaire từng nói về bữa tiệc cuối cùng của Fouquet: “Vào ngày 17/8, lúc sáu giờ tối Fouquet là vua của nước Pháp, lúc hai giờ sáng ông chẳng còn lại ai cả”. Khi Fouquet bị bắt, vua Louis XIV đã mang kiến trúc sư, những người thợ, cùng sự rực rỡ của Vaux le Vicomte tới nơi khác. Ở đó sau này hiện diện một thứ giống thế, nhưng to hơn, đẹp hơn, chói lòa hơn, đó là lâu đài Versailles. Giờ đây hào quang dành hết cho Versailles, còn kẻ được ví như người mở đầu kiến trúc phong cách Louis XIV lại trở nên tiêu điều, ủ dột.

Tòa lâu đài tư nhân này nằm im ắng, sâu trong khu rừng nhỏ. Chúng tôi đạp xe tới đó phải len qua những cánh đồng hoa cải, những con đường nhỏ trải dài hai hàng cây xanh mướt, cả những chú hươu ngơ ngác chạy trên thảm hoa của rừng Sénart. Con đường tới Vaux le Vicomte tuyệt đẹp trong ngày xuân ấy. Người ta nói thật đấy: hạnh phúc nằm trên hành trình. Nếu như tới Vaux le Vicomte bằng xe bus có lẽ tôi sẽ thất vọng lắm, bởi đúng là lâu đài này có quá khứ, có câu chuyện, nhưng không còn vẻ quyến rũ ngày nào. Cái đẹp trải dài trên những con đường quê, những cuốc chạy xe xuyên rừng, hay những gốc cây phẳng tắm mình dưới nắng. Tôi đã đạp 50km mà không thấy mệt mỏi, thậm chí quăng được hết cả những lo lắng, bực bội trên đường quốc lộ.

Giá như chỗ nào cũng gần gần hoặc tôi có sức mạnh dũng mãnh từ doping như Lance Armstrong, thì chỉ việc chạy xe dọc theo tuyến tàu khởi hành từ Paris gare de Lyon, chỉ thêm một quãng đường hơi dài nữa là tới Provins - ngôi làng trung cổ lâu đời nhất ở Pháp.

Nếu như Melun hiền hòa, thân thiện, không có khách du lịch thì Provins lại đông đúc nhộn nhịp với sự hiện diện của những người không sống nơi đây. Provins vẫn còn nguyên thành cổ đá, vẫn còn lâu đài với những chóp nhọn cao mà có thể nhìn thấy từ xa. Bất kỳ cuối tuần nào, thành cổ được UNESCO xếp hạng này cũng có những show diễn đánh kiếm hay điều khiển chim ưng, còn riêng ngày hội tháng Năm thì cả thành phố đi ngược thời gian, trở lại thế kỷ XIV. Ai tới đây cũng ăn mặc như thời kỳ Trung cổ: những phù thủy mũi khoằm, những cô gái cổ áo trễ nải, áo chẽn bó chặt eo, những chàng trai quần rộng, bó túm cổ chân, và những cô bé cậu bé dễ thương mặc đồ bằng vải nâu mềm mại. Họ cùng nhau ca hát, uống bia rượu, ăn uống tại những quầy quay heo giữa trời.

Những đám rước lớn kéo dài cả ngày, đi khắp thành phố. Và dĩ nhiên không thể thiếu những cô gái đánh đàn, đánh trống, thổi kèn trong trang phục như Esmeralda, những chàng trai phun lửa trên cây đuốc đầy mùi dầu hỏa, những ông già đội mũ quái vật đáng sợ, khiến trẻ con khóc ré lên. Những cái lều được dựng bên ngoài thành, người ta dựng vạc nấu món súp hổ lốn, dựng những bia cói bắn tên, hay những cái đe đỏ rực rèn vũ khí. Không khí phiên chợ Trung cổ khiến bất cứ ai đã từng dán mắt vào Harry Porter hay mê những bộ phim như Goya’s Ghost phải trầm trồ thích thú.

Provins những ngày tháng Năm còn ngập tràn hoa hồng trong những khu vườn, hoa cải ngoài thành, và những loài hoa dại trên bãi cỏ.

Nếu không thích chỗ đông người như Provins, thì bạn có thể bắt tàu C hướng Pontoise rồi chuyển loại tàu vùng tới Auvers sur Oise là có thể thăm ngôi làng của Van Gogh. Ngôi làng này là bảo tàng sống của trường phái hội họa Ấn tượng (Impresionism) khi những họa sĩ như Daubigny, Cézanne hay Van Gogh đều gắn kết cuộc đời mình ở nơi đây. Ở đây có ngôi nhà mà Van Gogh đã sống 77 ngày cuối đời, kết thân với bác sĩ Gachet, làm bạn với các họa sĩ trường phái Ấn tượng khác. Thời gian đó mỗi ngày Van Gogh vẽ một bức tranh, từ sáng sớm tới tối muộn, chỉ để vẽ được muôn màu của ánh sáng mặt trời. Bức tranh cánh đồng lúa mì với đàn quạ buồn xơ xác trên bầu trời, bức bác sĩ Gachet hay ngôi nhà thờ Auvers sur Oise nổi tiếng đều được vẽ ở đây. Những bức tranh và sự sáng tạo không ngừng nghỉ đã giúp Van Gogh thoát khỏi nỗi đau thể xác và tâm hồn. Tranh Van Gogh được dựng khắp ngôi làng, để người xem có thể so sánh giữa tranh và cảnh sắc thực tế. Ngôi nhà giản đơn, một giường một ghế ấy đã chứng kiến vụ tự tử không chống lại ai của Van Gogh. Ông ra đi trong thanh thản khi nhiệm vụ vẽ mặt trời đã hoàn thành và còn hạnh phúc hơn khi nằm cạnh em trai Theodore, ở nghĩa trang ngay bên ngoài Auver sur Oise.

Cuộc đời bi thảm, nghèo khó của Van Gogh thật sự đối lập với những gì người ta thấy ở căn nhà của Monet tại Giverny. Cũng chỉ gần hai tiếng đi tàu từ Paris, Giverny thực sự là nàng thơ đẹp, vì ngôi làng xinh xắn nhiều hoa ấy ôm đồm cả một cơ ngơi, một khu vườn đầy diên vĩ xanh, một ao hoa súng, một cây cầu xinh xinh. Ngôi vườn trong nhà của Monet quả thực đẹp như một giấc mơ, giống hệt như những gì ông vẽ trong Les iris hay Le jardin. Còn ao hoa súng, cầu cong, những hàng liễu rủ thì đã quá nổi tiếng trong loạt tranh Nymphéas, tạo nét nhấn, để người ta phải nhớ tới ông nhiều như thế, nhớ tới Giverny nhiều như thế. Monet là của Giverny và Giverny là của Monet.

Chạy qua Giverny chút nữa có thể tới lâu đài La Roche Guyon. Lâu đài với khuôn viên cắt tỉa này có thể gọi là đẹp nếu như bạn chưa nhìn thấy Château Chantilly.

Có vài người rủ tôi đạp xe tới Chantilly. Tôi biết họ chẳng rủ tôi tới đó chỉ để ăn kem, dù kem Chantilly nhẹ xốp, mềm mượt, ăn béo ngậy là phần không thể thiếu của người Pháp khi ăn với dâu Tây hoặc cho lên kèm kem lạnh. Kem Chantilly dĩ nhiên là từ Chantilly, giống như mù tạt Dijon hay vang Bordeaux là những đặc sản biến tên thành phố thành tên riêng của món ăn. Tuy nhiên Chantilly có nhiều hơn thế, ở đó có trường đua ngựa lớn, có bảo tàng ngựa sống và lâu đài tuyệt đẹp Chantilly. Lâu đài với những tháp nhọn, được hào nước bao quanh, soi bóng lung linh trên mặt nước đầy, luôn là niềm kiêu hãnh của bao đời quý tộc nơi đây. Dù không dát vàng hay bạc, chỉ thuần túy xây bằng đá, với phần mái lợp ngói xanh, nhưng hiếm có lâu đài nào đẹp kiên cố, rực rỡ, kiêu kỳ như thế, kể cả Versailles hay Vaux le Vicomte.

Lâu đài Fontainbleau lại càng không bằng, dù mang phong cách Phục hưng, cổ điển được xây dựng từ thế kỷ XII tới thế kỷ XIX, là nơi ăn chơi mùa hè của các đời vua từ Francois I tới Napoléon III. Đây là nơi các ông vua, bà hoàng tới để săn bắt, rồi gọi bạn bè tới tụ tập, ăn chơi, nhảy múa cho họ thử cuộc sống hoàng gia. Bây giờ vua chúa không còn, nên khi tới lâu đài Fontaibleau, người ta cũng thích nán lại khu rừng ở đó hơn.

Một ngày tháng Tám nóng nực, chúng tôi gồm hơn chục người, đi tìm sự mát mẻ trong rừng. Khu rừng này rất đặc biệt, không chỉ có những cây cổ thụ cao rợp bóng, không chỉ đầy những quả mâm xôi dọc lối đi, mà còn có một khoảng đầy dương xỉ, mập mạp, cao quá đầu người, như thời Đại cổ sinh. Nó có gì đó giống như rừng nhiệt đới, hoặc đâu đó giống như trong tranh của Rousseau, chỉ không có hổ báo, hay người đi săn. Rừng dương xỉ này thường bao quanh những bãi đá lớn, cao đủ để leo trèo, to đủ để nhiều người mệt ngồi nghỉ, chứa đầy hoa bụi màu tím như hoa khô. Đi bộ 10km đường rừng là tới ngôi làng Barbizon xinh xắn. Làng nhỏ, ít người, cây và hoa mọc leo ngoài tường rào. Ngôi làng còn có những tác phẩm tranh mosaic* màu sắc thật đẹp. Sau một ngày nóng nực, ngồi uống bia tại Barbizon khi bóng chiều chập choạng, tôi bắt đầu nghĩ ngợi về cuộc sống định cư.

Người ta đi hoang nhiều rồi sẽ muốn ngồi lại, dừng chân, xây cất một cái chòi, dựng lên cái bếp, bắc cái nồi, và làng mạc ra đời. Người châu Phi mất mấy chục nghìn năm đi khỏi lãnh thổ để đưa giống nòi tới phần lục địa Âu Á, còn giờ đây chúng ta chỉ mất vài chục giờ bay. Bởi họ vừa đi, vừa ở, rồi lại đi, lại ở bao nhiêu đời. Tôi cũng vừa đi, vừa ở, rồi lại đi như họ. Tôi sống ở Paris, nghĩ về Hà Nội, đi khỏi Paris, nghĩ về nó. Nhiều lúc chỉ thấy thế giới có hai địa điểm: Paris và phần khác. Vẫn biết có những nơi êm đềm, thoải mái hơn, như dưới mái nhà của bố mẹ, nhưng vẫn thấy có sự gắn kết lạ lùng với nơi này. Có lẽ phần tuổi trẻ hiểu nhiều, làm nhiều, sống nhiều, cô đơn nhiều nhất là ở đây.

Khi đã mỏi mệt với Paris, tôi chỉ đi xa nó một chút, rồi đêm về nằm lại trên chiếc giường thân quen.

* Mosaic là một hình thức nghệ thuật trang trí, tạo ra hình ảnh từ tập hợp gồm những mảnh nhỏ.