Ở bất kỳ thành phố nào, luôn có hai nơi có thể giúp bạn phác họa được bộ mặt của nó: chợ và quảng trường. Chợ thì tôi vẫn đi hằng ngày, quảng trường thì đôi khi. Khi du lịch thì ngược lại, quảng trường đi hằng ngày, chợ thỉnh thoảng.
Ở chợ, cuộc sống luôn là cuộc sống thật, nơi những mặt xấu ác đều được phô bày. Còn quảng trường lại khác, nó giống như một sân khấu lớn, người ta tới, diễn, hạ màn, người khác sẽ lên. Mỗi ngày hàng chục, hàng trăm vở diễn ra đời với hàng trăm, hàng nghìn nhân vật. Quảng trường đa sắc, phong vị như chợ nhưng có gì đó chau chuốt, làm màu hơn, bởi cái không gian mở ấy dành cho mọi người - diễn và xem.
Tôi bắt đầu ý thức về cuộc sống nơi quảng trường khi lần đầu tiên xem bộ phim “Nouvo Paradisco Cinema”, đó là một bộ phim Ý thú vị, sâu sắc, và xúc động nhất. Ở làng quê, Giaculdo, cuộc sống của người dân phơi bày nơi quảng trường trung tâm. Đàn bà nhuộm vải, đàn ông xén lông cừu, lũ trẻ tắm dưới vòi nước, những ông già ngồi hút thuốc, chơi xổ số và xem phim. Ở nơi đó, giấc mơ của họ bé con con như những ngôi nhà gạch, giấc mơ lớn nhất là trúng một phiếu lô tô, hoặc trở thành chủ nhân của cái quảng trường đó. Đó là bộ phim phản ánh thực tế nhất cuộc sống vui nhộn của nước Ý không chỉ ngày xưa mà ngày nay cũng vậy. Cuộc sống của họ vẫn xoay quanh quảng trường.
Sự thực thì cuộc sống ở quảng trường đã hiển hiện từ lâu. Đâu đó ở khu tượng đài Lý Thái Tổ, bọn trẻ vẫn rủ nhau trượt patin và nhảy hip hop; hay thanh niên tụ tập ở Nhà hát lớn khi đêm về. Chỉ là tôi vô tình đi qua, vô tình không nhận thấy, giống như một kẻ dạo chơi ở thành phố của mình.
Một buổi sáng, tôi đứng chờ xe điện ở quảng trường Statuto trong lúc nửa tỉnh nửa ngái ngủ thì một sức mạnh vô thức nào đó đã mở toang vẻ đẹp sống động nơi quảng trường. Có lẽ nhờ tiếng đập cánh của con bồ câu bé nhỏ mà con mắt trần trụi được đối diện trực tiếp với vở diễn sau bức màn dày đặc ngày nào. Hôm đó, có gió thổi và từng con bồ câu đang bay lên trong nắng sớm. Chúng náo động vì tiếng bước chân vội vàng chạy theo chuyến xe đang lướt qua những ngôi nhà kiến trúc Liberty. Đá trên đường sáng bóng, ấm chầm chậm theo mặt trời. Ngày xưa khi Torino còn là thủ đô của vương quốc Savoie, có ông vua đã bắt lát đá toàn bộ khu vực này, để có thể nghe được rõ âm thanh vó ngựa khuya trên đường. Thứ âm thanh sống động đó mang hơi thở vồn vã của không gian và sự gấp gáp của thời gian. Tôi hiểu sự gấp gáp ấy rõ ràng khi những ngày cuối năm học ở Polito tới ngày một gần.
Đáng lẽ tôi phải cảm nhận được cuộc sống sinh viên vô ưu, sung sướng của mình từ những ngày còn ở Louvain la neuve. Ngôi làng nhỏ bé ấy có quảng trường Place de l’université thật rộng. Ngày đầu thu, những chùm hoa màu hồng, màu trắng rủ xuống mỏng manh trên bức tường gạch. Sinh viên từ đâu kéo tới đông rộn ràng. Họ đứng, ngồi, tắm nắng, chạy nhảy đợi giờ học. Ngày thứ Bảy các xe tải chở đồ ăn kéo tới, lập thành chợ trời tấp nập. Ở đó có cái xe bán nem của một chú người Việt Nam mà ngày đầu Alex tới đã chụp ngay gửi khoe tôi. Còn ngày Chủ nhật, sân khấu này là của lũ trẻ con hướng đạo sinh. Dù nắng dù mưa, chủ nhật nào bọn trẻ cũng tụ tập tại đây, tới chơi các trò đuổi bắt. Cứ thế, dù thành phố nhỏ bé này có thể heo hút ngày cuối tuần, nhưng quảng trường Place de l’universite không bao giờ vắng vẻ.
Không vắng vẻ nhưng tất nhiên nó không thể sầm uất, đông đúc như San Marco của Venezia. Quảng trường chim bồ câu là tụ điểm chính của thành phố nước, được các nhà hàng bao quanh, cứ hàng đêm lại có dàn nhạc ngoài trời, nên có lẽ chẳng đâu lại đông như ở đây, nhất là vào dịp Carnivale tháng Hai. So sánh với San Marco có lẽ quá vô lý, chỉ nên coi quảng trường làng ấy như một nửa của Place de République ở Paris là được rồi. Kỳ lạ là Paris to đẹp là thế nhưng ít có quảng trường nào thật sự ở khu trung tâm, trong khi Bruxelles bé nhỏ có cả một Grand Place nhộn nhịp và trộm cướp. Ở Paris người ta có thể tụ tập ở Luxembourg, kéo tới dọc sông Seine, đứng trước Notre Dame, ngồi ở Trocadero, hay trên bậc thang Opera, khoanh chân trước Pantheon, thư thái trên đỉnh Sacre Coeur, đôi khi nằm sõng xoài ở Champs de mar ngay chân Người đàn bà thép, nhưng lại không có nơi nào gọi là quảng trường chính. Place Republique có lẽ là quảng trường hiếm hoi mà người ta có thể kéo tới, ngồi lại, trước khi có thể tìm thấy niềm vui ở đâu đó như ném đá trên kênh Saint Martin giống Amélie Poulain.
Điều này cũng là sự khác nhau cơ bản giữa quảng trường Pháp và quảng trường Ý. Không chỉ đơn giản là ở Pháp boulangerie (lò bánh mì) bán bánh mì khắp nơi nhưng kem thì không có, một nơi lại dễ dàng tìm được gelateria (cửa hàng kem) phục vụ kem cả bốn mùa còn bánh mì thì không. Ý khác Pháp ở chỗ quảng trường ở Ý nhiều vô kể. Thực ra chê nước Pháp cũng không phải, bởi ở Anh, Thụy Sĩ, hay Bắc Âu cũng đâu có văn hóa quảng trường đặc trưng như người Ý. Người ta tới hội họp, nói chuyện vui vẻ, không tới mức cắm trại, uống trà, bàn chuyện chính sự như ở Tahir của Cairo, nhưng cũng đông vui như Taskim của Istanbul. Taskim nhộn nhạo, mười hai giờ đêm vẫn đầy ắp người, họ ngồi thành từng tốp nói chuyện vang trời. Những quán bán trà đen vẫn mở. Những người phụ nữ mặc áo đen hiếm khi ra ngoài, vậy mà mười hai giờ đêm tôi vẫn gặp ở Taskim, thế là đủ hiểu cuộc sống ở Istanbul gắn với quảng trường như thế nào.
Cuộc sống của người Ý cũng vậy. Có lẽ do tính cách thân thiện, hồ hởi, hòa đồng, thích lang thang, dân Ý mê ngoài đường hơn ở nhà. Ngày nắng đẹp, quảng trường Castello - trung tâm thành phố Torino luôn đầy rẫy các cô gái váy ngắn, những chàng trai quần short đứng nói chuyện và ăn kem với nhau. Có thể họ mua vội ở nhà hàng Grom trên con đường mua sắm Garibaldi, hay từ hàng kem sữa chua đối diện Castello hoặc những hàng kem cách nhau chỉ vài chục mét trên đường Via Po. Kem của hiệu Gelato ngon ngọt trên cả tuyệt vời, thật khó cưỡng mà chẳng tội gì phải cưỡng lại cả. Tôi thích mê kem Nocciola ngọt bùi có màu nâu nhạt của hạt dẻ hazel nut và vị Pistachio xanh mướt của hạt dẻ cười. Tới bất kỳ cửa hàng Gelateria nào, ở bất kỳ thành phố nào, đó cũng là hai vị được ưu tiên số một. Sau đó, sự ưu ái sẽ chiếu tới kem dừa, kem sữa chua, Amarena với quả cherry ướp rượu, Straciatella với cái tên dài như cả thế kỷ có vị bánh quy, rồi kem nutella và tiramisu với vị ngọt thân thuộc. Tất cả nhét vào vỏ ốc quế cho một buổi chiều hè hóng gió ở quảng trường. Đi xa nước Ý, tôi nhớ điên cuồng Gelato và những ngày quảng trường có gió, có nhạc ấy.
Mỗi buổi chiều ở quảng trường Castello thường có anh chàng đẹp trai chơi guitar và hát những ca khúc tiếng Anh quen thuộc. Những anh chàng đậm chất nghệ sĩ luôn là sự yêu thích của Giang. Trong khi ông già đánh accordéon dọc Via Roma một buổi tối mưa đã làm Ly thổn thức. Còn tôi, tôi đã xúc động vô cùng khi mặc cho mình ướt nhoẹt, đứng lại nghe một ông già chơi đàn, ông đã hôn tay tôi cảm ơn ở quảng trường San Carlo. Ở Torino, ngay cả đêm nhạc MTV người ta cũng không đưa vào sân vận động mà biểu diễn ngay tại quảng trường Castello. Castello đông vui, nhộn nhịp, ầm ĩ như khu fan zone của Varsava ngày Euro Cup. Hôm đó người dân ở đây tụ tập vui vẻ, cùng uống bia, xem bóng đá trước tòa nhà sừng sững như lô cốt - Palace of Culture and Sience. Món quà to lớn của Liên Xô này chưa bao giờ được người Ba Lan thích và có thời họ đã không đón nhận nó. Thế nhưng như người ta nói: Bóng đá và âm nhạc luôn là sứ giả của hòa bình.
Âm nhạc ở quảng trường hiển nhiên như trong bữa ăn phải có pasta của người Ý. Âm nhạc và tranh vẽ ở Navona làm tôi luôn yêu Roma sau tất cả những nóng nực, gồ ghề, bẩn thỉu mà nó mang lại. Tôi thích Navona hơn tất thảy nhưng Popolo, Venezia, hay vòng tay Chúa trước Vatican. Navona là Roma, Roma là Navona. Hằng ngày, những nghệ sĩ vẫn tụ tập ở đây, họ hát múa, diễn kịch, mang tranh ra tô vẽ cho quảng trường Bốn dòng sông. Ngày tháng Bảy ấy, tôi tựa vào vai mẹ lim dim ngủ, tôi biết mẹ thất vọng về Roma lắm, còn bố có lẽ thích sự lộn xộn ở đây.
Đó là nước Ý, là quảng trường Ý, là cuộc sống Ý. Những quảng trường dù nhỏ xíu, dù chẳng có nổi một bồn phun nước, dù chẳng có gì ngoài một vòi nước róc rách - mà người Ý vẫn gọi là cái mũi như ở Sperlonga thì vẫn đầy ắp sự sống. Vậy đâu là nơi sống động nhất? Một người Mỹ nói rằng đó là Piazza del Campo của Siena. Thật kỳ lạ là cái thành phố yên bình, bé nhỏ, ít khách du lịch ấy lại sống động hơn cả, xếp thứ hai thế giới, chỉ sau một quảng trường ở Mexico.
Piazza del Campo của Siena rất khác biệt. Quảng trường này có hình vòng tròn, xây bằng gạch, dốc thoải xuống, giống như một cái lòng chảo, khác hẳn sự phẳng lì, vuông vức, đá lạnh của những người anh em khác. Có lẽ chính màu đỏ au ấm nóng của gạch, sự hút dốc vào trung tâm đã kiến tạo nên lỗ đen lôi kéo người ta tới đây bất kể lúc nào. Họ nằm, họ ngồi, họ đứng, họ tán dóc, họ cười đùa, họ hôn, họ ôm, họ giằng co, họ cãi vã, họ chỉ không được ăn ở đây. Với cấu trúc giống như một nhà hát ngoài trời, quảng trường Campo càng mang cho tôi ám ảnh sân khấu. Nhưng ngoài những người nghệ sĩ, chúng tôi, chúng ta đâu cần phải diễn ở quảng trường hay trong cuộc đời.
Quảng trường hay cuộc sống này không chỉ để ngắm nhìn, thưởng thức, mà phải lao vào, lao vào, lao vào nó hết mình.
