Ireland là xứ rất thú vị, giống như bạn rơi vào một công viên xanh bất tận, chỉ có cỏ, đồi, biển trời và mưa tất cả các mùa.
Ở Ireland có bảy kỳ quan. Sáu trong số đó là thiên nhiên kỳ vĩ, kỳ quan duy nhất - bức tường Hòa Bình (Peace wall) do con người tạo ra lại nằm ở Belfast, thủ phủ của North Ireland - vùng đất vẫn còn thuộc về vương quốc Anh. Belfast gồng mình vác trên vai bức tường Hòa Bình, trong khi tranh chấp vẫn còn xảy ra trên từng con phố. Belfast với trái tim thuộc về Ireland và bộ óc hướng về nữ hoàng Elizabeth II. Belfast vẫn vậy, luôn phức tạp với mâu thuẫn nội tại. Chỉ đơn giản như việc rác nằm đầy trên những con phố, dưới cả những biển cấm “Xả rác phạt một ngàn pounds”.
Hàng nghìn năm trước, dân Viking đưa thuyền ra biển bắt đầu công cuộc chinh phục thế giới. Từ vùng đất lạnh giá, những chiến binh quả cảm đã ra đi tìm mặt trời và phát hiện ra một vùng đất toàn mây mịt mùng - Ireland. Thế mà người Ireland bây giờ phải xấu hổ thừa nhận: văn hóa của họ chẳng còn nét tổ tiên, mà chỉ mang đầy sắc thái Anh quốc.
Thế kỷ XVI người Anh chạy sang Ireland và mang đến sự ngổn ngang cho đất nước này. Đa phần dân Ireland theo đạo Thiên Chúa (Catholic), trong khi nước Anh bấy giờ theo tôn giáo Tin Lành (Protestant). Sự việc này bắt nguồn từ việc Henry VIII mê đắm Anne Boverly, đòi phế truất hoàng hậu Catherine xứ Aragon. Giáo hội bác bỏ yêu cầu đổi ngôi hoàng hậu, nước Anh ương ngạnh tách ra, tự chọn cho mình tôn giáo Protestant. Quyết định mù quáng của Henry VIII đã đẩy nước Anh vào trận chiến chống lại Vatican vốn được chống lưng từ những cường quốc ngoan đạo lớn mạnh như Pháp, Tây Ban Nha. Chuyện tình dữ dội ấy cuối cùng kết thúc trong máu và nước mắt. Henry VIII đau đớn chặt đầu Anne nhưng con gái bà là Elizabeth I tóc đỏ kiêu kỳ đã không hề lùi bước. Khi thành nữ hoàng, Elizabeth I mặc áo giáp ra chiến trường đánh lại quân đội Tây Ban Nha. Sự kiên cường của nữ hoàng Đồng Trinh* đã mang tới thời kỳ vàng son cho Anh quốc nhưng cũng đồng thời kéo dài vô tận con đường dẫn tới thành Rome.
* Nữ hoàng Elizabeth I của nước Anh vì không kết hôn nên được gọi là nữ hoàng Đồng Trinh.
Có một chuyện thú vị tôi mới đọc được trên báo, đó là: nữ hoàng Elizabeth I thực ra là nam giới, do công chúa tóc đỏ không may chết vì bệnh đậu mùa ở vùng quê mà nàng dưỡng bệnh, bà bảo mẫu sợ vua Henry VIII phạt nên đã tráo tạm một bé trai. Bé trai này có khuôn mặt thanh tú nên được cho ăn mặc đẹp thì nhìn cũng xinh như con gái, vì thế đã qua mắt được ông bố say xỉn. Sau này khi dậy thì, khuôn mặt ấy mang đầy nét nam tính, đến nỗi bây giờ nhìn lại những bức chân dung nữ hoàng ai cũng thấy khô cứng, xấu xí và kiên cường. Đó là một câu chuyện được lưu truyền ở nước Anh.
Khi vượt biển, chiến thuyền Anh quốc không chỉ chở người mà còn đưa cả tôn giáo mới sang áp chế dân Ireland. Họ đã gây ra những cuộc chiến lâu dài và mòn mỏi nhất. Ban đầu là cuộc chiến chống thực dân rồi dần dà trở thành chiến tranh tôn giáo. Người Ireland đánh lại người Anh, rồi tới người Ireland theo Catholic xung đột với người Ireland theo Protestant. Nội chiến khi ngấm ngầm, lúc bùng nổ, nhưng chưa bao giờ chấm dứt trong lòng một đất nước nhỏ bé. Điều đó không thấy rõ ở chốn ăn chơi rực rỡ như Dublin, nhưng lại hằn nét ở thành phố cảng Belfast.
Việc đầu tiên tới Belfast, mọi người thường ào tới các hãng du lịch: “Cho tôi đặt một Black taxi tour”. Có gì ở chiếc taxi màu đen ấy? À thì, đó là tour đáng đi xem nhất ở đây.
Black taxi tour không đắt cho câu chuyện của một đất nước. 30 poundsxe, chở nhiều nhất là ba người. Sáng ra, taxi đỗ xịch trước cửa nhà và tối sẽ trả người về tận cửa. Chú taxi kiêm dẫn tour tươi cười xách hộ vali rồi luyên thuyên về tất cả cảnh sắc trên đường. Bánh xe lăn đi từ con đường Lisburn, chạy qua Botanic Garden, bảo tàng Uster, rồi từ từ vượt qua trường đại học lớn nhất Queen’s University. Xe đi trên con đường chính rồi rẽ trái vào một vùng đất khác lạ, khác lạ so với phần sầm uất trẻ trung còn lại của Belfast, vì nó giấu trong mình quá khứ.
Vùng đất quá khứ là nơi những họa sĩ tự do khắc họa lịch sử đấu tranh của dân Ireland với chính phủ Anh quốc. Họ mới vẽ tầm mười năm trở lại đây, nhưng những sự kiện có thể bắt đầu từ thế kỷ XIX. Họ vẽ, chính quyền xóa, họ lại vẽ. Họ vẽ nhanh như một phép thuật, qua một đêm bức tường xám đã phủ kín màu. Dần dà, chẳng ai nghĩ tới chuyện xóa chúng nữa. Những bức tranh sống động ấy được dân Bắc Ireland gọi là những tấm gương. “Vì sao lại là những tấm gương?”, tôi hỏi. “Vì hình ảnh trong gương là sự phản ánh thực tế, không phải là những sản phẩm của trí tưởng tượng như tranh vẽ”, chú lái xe taxi hào hứng. Dĩ nhiên nó cũng không phải là những bức ảnh, hình trong ảnh là một khoảnh khắc, còn thế giới trong gương có chiều sâu, có sự chuyển động, có sự khác biệt từ những góc nhìn. Như khi soi gương, tôi thấy mình y nguyên, còn người khác cùng đứng trước tấm gương đó sẽ thấy mặt tôi méo xệch, dị thường. Những tấm gương ở Belfast mang cái nhìn đa chiều cho người xem và một cách nào đó nó làm tôi sợ hãi.
Taxi dừng ở tấm gương đầu tiên dẫn vào vùng đất quá khứ, đó là bức tranh về nạn đói kinh khủng xảy ra năm 1845, người Ireland gọi nó là Gorta Mór (great hunger). Nạn đói tàn khốc bùng phát ở phía Nam Ireland, do dịch bệnh khoai tây hoành hành ở châu Âu thời đó* . Nguồn thực phẩm kiệt quệ, những người đàn ông tha hương tìm việc, đàn bà trẻ em nai lưng trên những cánh đồng nay đã chẳng còn gì. Nông dân Ireland đối mặt với cái chết, hằng ngày, hằng giờ. Tệ hơn nữa khi dân làm thuê không nộp đủ tô, những chủ điền người Anh đốt nhà, lấy đất, không cho họ một mái nhà, một đường về. Người nghèo chết dọc đường, trên những mảnh đất lạ. Khắp nơi đâu đâu cũng thấy những khuôn mặt hốc hác, cánh đồng khô khốc, ngôi nhà tốc mái, Ireland đã có thời kỳ đau thương đến thế. Một triệu người là một con số mất mát quá lớn. Trong khi đó dân Anh ở miền Bắc vẫn phè phỡn no đủ. Đây chính là giọt nước tràn ly, khiến cuộc nổi dậy chống thực dân Anh của dân Ireland mạnh mẽ hơn bao giờ hết.
* Nạn đói ở Ireland với số người chết lên tới gần hai triệu người, bắt nguồn từ việc một căn bệnh bí ẩn đã biến khoai tây - nguồn lương thực chính của dân Ireland thành bột đen, khiến người dân Ireland không có khoai tây ăn, không có khoai tây để canh tác cho các mùa vụ sau; nạn đói kéo theo việc di cư, bệnh tật đã làm thay đổi tình hình dân số, tình hình đất nước Ireland và là khởi nguồn của quan hệ căng thẳng giữa Anh quốc và Ireland suốt hơn một thế kỷ.
Những cuộc nổi dậy ở Ireland thường mong manh, dễ lên dễ dập như nến trước gió. Mãi tới cuối thập kỷ 70 của thế kỷ XX, sự hà khắc của chính quyền Thatcher mới thực sự châm ngòi cho những cuộc biểu tình. Thời kỳ này, sự nổi loạn của dân Ireland làm chính quyền khó chịu, họ dùng bàn tay thép truy sát tới từng con đường, mái nhà. Chú lái xe taxi rầu rĩ kể: Lúc đó, đàn ông thường bị bắt bớ vô cớ, có thể trên đường đi làm, hay trong bữa tối, thậm chí khi đang ngủ. Những phụ nữ làm cảnh giới, thấy bóng quân đội liền lấy nắp thùng rác nện xuống đường. Âm thanh vang lên, đàn ông nhảy qua cửa sổ nhà chạy trốn. Nhiều người không kịp. Họ bị áp giải vào nhà tù, không phải nhà tù mà là những cái chuồng sắt ở bên ngoài thành phố. Họ bị tra khảo chẳng vì điều gì cả. Họ có thể chết, trong khi vợ con nheo nhóc ở nhà. Thời đó gia đình Catholic thường có từ năm đến mười đứa con, sống trong ngôi nhà chật hẹp, khổ sở, còn người Protestant chỉ có hai, ba đứa con, sống trong những biệt thự xa hoa; điển hình cho sự phân biệt tôn giáo, giàu nghèo kinh khủng và vô lý.
Đỉnh điểm là khi Thatcher bỏ đói mười người tù tới chết. Người dân Ireland phẫn uất vô cùng: “Con chó còn không thể bỏ đói, sao con người có thể làm vậy?”, nhân quyền và dân quyền lên tiếng. Cuộc biểu tình Blanket năm 1976 được lột tả trong tấm gương, mọi người quấn chăn ra đường, tay cầm bức ảnh tù nhân, phản đối chính quyền Anh. Cuộc chiến đẫm máu thực sự bắt đầu; kéo dài tới những năm 80 và vẫn còn dai dẳng cho tới thế kỷ XXI. Khi Thatcher chết, dân Ireland đã ăn mừng như chưa bao giờ hạnh phúc đến thế. “Chúng tôi căm ghét bà ta”.
Trước khi tới Ireland, tôi không biết gì về cuộc nội chiến ở đây. Tới cả quốc kỳ của họ, tôi đã nghĩ thật khác về ba màu cờ đó. Tôi tưởng màu da cam của đất, màu xanh của cỏ và màu trắng của trời, Ireland của thiên nhiên. Thực tế không phải vậy. Màu xanh của Prostetant, màu cam của Catholic và màu trắng của hòa bình. Họ ước mơ sau những cuộc xung đột đẫm máu, Ireland sẽ như con phượng hoàng tự đốt cháy mình để hồi sinh.
Và khi đó hòa bình sẽ tới. Bình yên về cho mảnh đất Belfast vẫn còn tranh chấp. Xung đột vẫn còn, kẻ Catholic vẫn ghét người Protestant. Mâu thuẫn của người Ireland và người Anh vẫn còn đó, trong chiếc áo T-shirt ở tiệm bán đồ lưu niệm, sự giận dữ ngập tràn: ”Titanic was built by Irishmen and sunk by an English man”(Con tàu Titanic được người Ireland đóng, rồi chết chìm trong tay một người Anh). Không còn sự thật nào phũ phàng hơn thế.
Những tấm gương biết nói lời đau khổ. Những tấm gương ghi ơn người ngã xuống. Những tấm gương phẫn uất. Những tấm gương rất nhiều, rất dài, rất lớn. Những tấm gương vẫn còn đó. Và bức tường hòa bình với bao ước mong, hy vọng. Mọi người trên toàn thế giới vẫn đang tới, viết lên bức tường những chia sẻ, nguyện cầu “Ireland độc lập”. “Sẽ không xa đâu”, chú lái xe taxi quả quyết.
