Ông chú Sosthenes của tôi là một người tự do tư tưởng, cũng giống như bao kẻ khác, xuất phát từ sự ngu ngốc thuần túy; con người ta rất hay tôn sùng tôn giáo cũng chính vì cái gốc ấy. Chỉ cần thoáng thấy bóng một vị linh mục là ông lại nổi giận đùng đùng; ông giơ nắm đấm, nhăn mặt nham nhở với đối phương, rồi vội chạm tay vào một mảnh sắt khi người đó quay lưng đi – quên mất rằng hành động sau lại bộc lộ một thứ niềm tin rành rành, ấy là niềm tin vào bùa chú quỷ quái. Đã đành rằng hễ đã là tín ngưỡng phi lý thì người ta phải bài bác tất thảy hoặc chẳng tin gì sục, đằng này... Bản thân tôi cũng là một người tự do tư tưởng; tôi phẫn nộ trước mọi thứ tín điều sinh ra để gieo rắc nỗi sợ cái chết, thế nhưng tôi chẳng hề thấy tức tối trước những chốn thờ tự, dẫu đó là Công giáo, Tông truyền, La Mã, Tin Lành, Hy Lạp, Nga, Phật giáo, Do Thái giáo hay Hồi giáo. Tôi có một cách nhìn nhận và lý giải rất riêng về chúng. Một nơi chốn thờ tự chính là hiện thân cho lòng thành kính mà con người dâng lên ĐIỀU BÍ HIỂN. Tư duy và tầm mắt của chúng ta càng mở rộng bao nhiêu, thì màn sương bí ẩn ấy càng thu hẹp bấy nhiêu, và những nơi chốn thờ tự ấy cũng sẽ lụi tàn theo chừng ấy. Riêng tôi, thay vì bày biện trong đó những nội thất nhà thờ, những bục giảng kinh, bàn đọc sách, bệ thờ chi chiết, tôi sẽ chỉ lắp đặt ống kính thiên văn, kính hiển vi và máy phát điện; chỉ thế là đủ.
Chú cháu tôi bất đồng quan điểm trong hầu như mọi vấn đề. Ông là một người ái quốc, còn tôi thì không, bởi suy cho cùng chủ nghĩa ái quốc cũng chẳng qua là một dạng tôn giáo; nó là quả trứng ươm mầm cho những cuộc chiến tranh.
Chú tôi là một hội viên Tam Điểm, và tôi từng lớn tiếng khẳng định rằng họ còn ngu ngốc hơn cả mấy bà già cuồng tín. Đó là quan điểm của tôi, và tôi vẫn giữ nguyên lập trường ấy; nếu bắt buộc phải theo một thứ tôn giáo nào đó thì thà giữ lấy đạo cũ còn hơn.
Mục đích của họ là gì? Là sự tương trợ lẫn nhau đạt được thông qua hành động cù vào lòng bàn tay nhau. Tôi chẳng thấy điều đó có hại gì, bởi họ đang đưa vào thực tiễn lời răn của đạo Thiên Chúa: "Hãy đối xử với người khác như điều ngươi muốn họ đối xử với mình." Sự khác biệt duy nhất chỉ nằm ở cái cù bàn tay, nhưng thiết nghĩ chẳng đáng để làm rùm beng lên chỉ vì cho một kẻ khốn khổ mượn nửa đồng vương-tờ.
Trước mọi lý lẽ của tôi, chú tôi thường đáp lại rằng:
"Chúng ta đang dựng lên một tôn giáo để đối trọng với một tôn giáo khác; tư tự do tưởng sẽ tiêu diệt thói lộng quyền của giáo sĩ. Hội Tam Điểm chính là tổng hành dinh của những kẻ đang đập đổ mọi thần linh."
"Thưa ông chú quý hóa của cháu," tôi thường đáp (dù trong lòng chỉ muốn thốt lên: "Đúng là cái đồ già đần độn!"); "chính điều đó là cái mà cháu đang chê trách ông đấy. Thay vì phá hủy, các ông lại đi tổ chức cạnh tranh; đây chẳng qua chỉ là một trò hạ giá. Hơn nữa, nếu các ông chỉ thu nhận những người tự do tư tưởng vào hội thì cháu còn có thể hiểu được, đằng này các ông nhận bất kỳ ai. Trong hàng ngũ các ông có không ít tín đồ Công giáo, thậm chí cả những kẻ chóp bu của phái ấy. Nghe nói Giáo hoàng Pius IX từng là người của các ông trước khi ngài bước lên ngai tòa thánh. Nếu ông gọi một hội nhóm có cơ cấu như thế là bức tường thành chống lại quyền lực giáo sĩ, thì cháu thấy nó quá ư èo uột."
"Chàng trai ạ," chú tôi đáp lại với một cái nháy mắt, "những hành động đáng sợ nhất của chúng ta mang tính chính trị; một cách chậm rãi nhưng chắc chắn, chúng ta đang ngầm khoét sâu vào tinh thần quân chủ ở khắp mọi nơi."
Bấy giờ tôi liền bùng nổ: "Vâng, các ông khôn hết phần thiên hạ! Nếu ông bảo Hội Tam Điểm là một cỗ máy bầu cử, cháu xin thừa nhận. Cháu sẽ không bao giờ chối cãi rằng nó được dùng làm công cụ để kiểm soát phiếu cho các ứng cử viên đủ mọi màu cở; nếu ông nói nó chỉ dùng để bịp bợm thiên hạ, để huấn luyện họ túa ra các hòm phiếu như những người lính bị đẩy vào làn tên mũi đạn, cháu đồng ý với ông; nếu ông tuyên bố rằng nó không thể thiếu cho mọi tham vọng chính trị vì nó biến tất cả hội viên thành những chân rết tranh cử, cháu sẽ bảo ngay với ông rằng: 'Chuyện đó sáng như ban ngày.' Thế nhưng khi ông bảo nó phục vụ cho việc xói mòn tinh thần quân chủ, cháu chỉ còn nước cười vào mặt ông."
“Cứ ngẫm mà xem, cái hiệp hội dân chủ và rộng lớn ấy từng có Thân vương Napoleon làm Đại Thư ký dưới thời Đế chế; hiện đang có Thái tử làm Đại Thư ký ở Đức, em trai Sa hoàng ở Nga, và có cả Thân vương xứ Wales, vua Humbert cùng hầu như toàn bộ phe bảo hoàng trên khắp địa cầu này gia nhập.”
“Chú nói rất phải,” chú tôi đáp; “nhưng tất cả những nhân vật ấy đang phục vụ cho các dự án của chúng ta mà chẳng hề hay biết.”
Tôi chỉ muốn phăng ngay vào mặt ông rằng ông đang nói nhảm nhí hết chỗ nói.
Dẫu vậy, quả thực rất đáng chiêm ngưỡng cảnh chú tôi tiếp một hội viên Tam Điểm đến ăn tối.
Khi gặp mặt, họ bắt tay nhau theo một cách vô cùng buồn cười; người ta có thể nhận thấy rõ họ đang trải qua một loạt những động tác siết tay bí mật và huyền bí. Mỗi khi muốn chọc cho chú tôi nổi cơn lôi đình, tôi chỉ cần bảo rằng loài chó cũng có cách chào hỏi nhau rất đậm chất Tam Điểm khi chúng chạm mặt trên đường.
Thế rồi chú tôi sẽ kéo người bạn của mình vào một góc để thì thầm to nhỏ điều gì đó quan trọng, và trong bữa ăn, họ nhìn nhau bằng một ánh mắt rất quái lạ, nâng ly với nhau theo kiểu như muốn nói rằng: "Chúng ta rõ cả rồi phải không nào?"
Thử nghĩ mà xem, trên đời này lại có hàng triệu con người mê mẩn những trò hề ngớ ngẩn đến thế! Thà tôi làm một tu sĩ Dòng Tên còn sướng hơn.
Thuở ấy ở thị trấn của chúng tôi thực sự có một lão tu sĩ Dòng Tên là kẻ thù không đội trời chung của chú tôi. Mỗi lần chạm mặt, hoặc chí ít là trông thấy từ xa, chú tôi lại gầm lên: "Biến đi, cái đồ cóc nhái!" Rồi bám chặt lấy tay tôi, ông thì thầm:
"Cậu coi chừng đấy, thể nào có ngày cái lão kia cũng chơi khăm ta một vố cho mà xem, ta chắc chắn thế."
Những lời chú tôi nói hoàn toàn chuẩn xác, và sự việc đã diễn ra đúng như vậy, một phần cũng bởi lỗi ở tôi.
Lúc đó đã cận kề Tuần Thánh, và chú tôi nhất quyết tổ chức một bữa tiệc vào ngày Thứ Sáu Tuần Thánh, một bữa tiệc thị soạn đúng nghĩa với món lòng lợn nhồi và dồi huyết món khoái khẩu của ông. Tôi hết lời can ngăn, bèn bảo rằng:
“Cháu sẽ ăn thịt vào ngày đó, nhưng là ở nhà, một mình cháu thôi. Mấy cái trò biểu tình của ông, cứ cho là thế đi, đúng là một ý tưởng ngớ ngẩn. Ông biểu tình làm quái gì? Người ta có ăn thịt hay không thì can gì đến ông?”
Nhưng chú tôi nào chịu nghe lọt tai. Ông mời ba người bạn đến dùng bữa cùng mình tại một trong những nhà hàng sang trọng nhất thị trấn, và vì ông là người trả hóa đơn, nên rốt cuộc tôi chẳng có chút gợn sóng hay áy náy nào về cái gọi là biểu tình ấy nữa.
Đúng bốn giờ chiều, chúng tôi chiếm lấy một vị trí nổi bật tại nhà hàng đông đúc nhất thị trấn, và chú tôi lớn giọng đặt bữa tối vào lúc sáu giờ.
Chúng tôi ngồi vào bàn đúng giờ, và cho đến mười giờ đêm thì cuộc nhậu vẫn chưa dứt. Năm người chúng tôi đã nốc sạch mười tám chai vang tĩnh hạng sang cùng bốn chai champagne. Bấy giờ chú tôi đề xuất thứ mà ông hay gọi là:
"Hiệp đấu của tổng giám mục." Mỗi người tự bày trước mặt mình sáu ly nhỏ đựng đầy sáu loại rượu khác nhau, và tất cả phải nốc cạn sạch sành sanh liền một mạch từng ly một, trong lúc một người hầu bàn đếm đến hai mươi. Trò ấy ngốc nghếch hết chỗ nói, nhưng chú tôi lại cho rằng nó vô cùng phù hợp với hoàn cảnh lúc bấy giờ.
Đến mười một giờ đêm thì ông say khướt như gián. Thế là chúng tôi đành phải nhét ông vào xe ngựa chở về nhà rồi dìu lên giường đi ngủ, và ai cũng có thể đoán trước được rằng màn biểu tình chống giáo sĩ của ông thế nào cũng kết thúc bằng một trận đau bụng khó tiêu tơi bời.
Khi đang lầm lũi bước về phòng trọ, bản thân cũng ngà ngà say trong một trạng thái say sưa đầy vẻ xảo trá kiểu Machiavelli khiến mọi bản năng hoài nghi trong tôi được thỏa mãn hoàn toàn, bỗng một ý tưởng lóe lên trong đầu tôi.
Tôi chỉnh lại cổ áo, bày ra vẻ mặt vô cùng hoảng hốt, rồi tiến đến đập cửa nhà lão tu sĩ Dòng Tên thật dũng mãnh. Vì lão bị điếc nên bắt tôi phải chờ dài cổ, cuối cùng lão cũng xuất hiện bên khung cửa sổ với chiếc mũ ngủ bằng vải bông trên đầu và gặng hỏi tôi muốn gì.
Tôi liền gào lên hết cỡ:
"Xin cha mau mở cửa, thưa cha kính yêu; có một bệnh nhân khốn khổ đang tuyệt vọng và hấp hối đang cần đến sự xức dầu cứu rỗi linh hồn của cha."
Lão già nhân hậu vội vã xỏ quần nhanh hết mức có thể, chạy xuống mà chẳng kịp khoác tấm áo thầy dòng. Tôi hổn hển thưa với lão rằng ông chú theo chủ nghĩa tự do tư tưởng của tôi bỗng dưng đổ bệnh nặng, và vì sợ rằng đây là một cơn bạo bệnh hiểm nghèo nên ông đâm ra hoảng loạn trước cái chết, khát khao được gặp và trò chuyện với cha; để xin lời khuyên cùng sự an ủi, để làm hòa với Giáo hội và xưng tội, hầu có thể vượt qua ngưỡng cửa kinh hoàng kia với một tâm hồn thanh thản; rồi tôi còn bồi thêm một câu với giọng điệu mỉa mai:
"Dù sao thì ông ấy cũng muốn thế, và nếu việc đó chẳng mang lại lợi ích gì thì chắc chắn cũng chẳng gây hại gì đâu."
Lão tu sĩ Dòng Tên vừa giật mình, vừa mừng rỡ lại vừa run rẩy, liền bảo tôi rằng:
"Chờ ta một lát, con trai, ta sẽ đi cùng con;" nhưng tôi đáp ngay: "Xin cha tha lỗi cho con vì đã không thể cùng đi với cha; ngặt nỗi niềm tin của con không cho phép con làm thế. Thậm chí con còn từ chối cả việc đến rước cha cơ mà; thế nên con van xin cha đừng nói là đã gặp con, hãy cứ bảo rằng cha có linh cảm đi – một thứ mặc khải về cơn bạo bệnh của ông ấy."
Vị linh mục gật đầu đồng ý, sải bước thật nhanh, đến đập cửa nhà chú tôi và được cho vào nhà ngay lập tức; và tôi đứng nhìn tà áo thầy dòng đen đúa khuất hẳn sau thành trì của chủ nghĩa tự do tư tưởng ấy.
Tôi nép mình dưới một vòm cổng gần đó để chờ xem kịch hay. Nếu khỏe mạnh, thể nào chú tôi cũng đập cho lão tu sĩ một trận nhừ tử, nhưng tôi thừa biết giờ đây ông chẳng thể nhấc nổi lấy một cánh tay, và tôi khẽ bật cười đắc ý, tự hỏi không biết màn kịch gì sẽ diễn ra giữa hai kỳ phùng địch thủ này, lời giải thích nào sẽ được đưa ra? Và cục diện do chính cơn thịnh nộ của chú tôi càng đẩy lên mức độ bi hài kịch ấy sẽ đi đến hồi kết ra sao?
Tôi cười đến mức đau cả ruột, thầm lẩm bẩm trong miệng: "Ôi dào, đúng là một vố đau, một vố đau quá đỉnh!"
Trong khi đó trời càng lúc càng lạnh buốt, và tôi nhận thấy lão tu sĩ ở lại đó quá lâu, liền thầm nghĩ: "Chắc là họ đang ngồi đối chất với nhau đây."
Một, hai, ba tiếng đồng hồ trôi qua mà vị linh mục vẫn chưa chịu bước ra. Chuyện gì đã xảy ra thế này? Liệu chú tôi có lăn đùng ra chết ngất ngay khi vừa trông thấy mặt lão, hay chính ông đã tẩn cho lão tu sĩ áo đen kia một trận tơi bời? Hay là họ đã nuốt chửng lẫn nhau rồi chăng? Giả thuyết sau có vẻ khó xảy ra, bởi tôi đoán chừng lúc này chú tôi hoàn toàn không còn khả năng nhét thêm dù chỉ một hạt cơm vào bụng.
Cuối cùng thì trời cũng hửng sáng.
Tôi vô cùng thấp thỏm, và vì không dám tự mình bước chân vào nhà, tôi đành sang nhà một người bạn ở đối diện. Tôi đập cửa gọi cậu ta dậy, kể lại toàn bộ sự tình trong sự ngỡ ngàng và thích thú tột độ của cậu ta, rồi xin chiếm lấy khung cửa sổ.
Đến chín giờ sáng thì cậu ta thay ca cho tôi, và tôi tranh thủ chợp mắt một lát. Tới hai giờ chiều, đến lượt tôi ra thay ca cho cậu ấy. Cả hai chúng tôi đều trố mắt ngạc nhiên tột độ.
Đúng sáu giờ chiều, lão tu sĩ Dòng Tên mới chịu bước ra, gương mặt lộ rõ vẻ hạnh phúc và mãn nguyện, chúng tôi lặng lẽ nhìn lão thong thả cất bước rời đi.
Bấy giờ, mang trong lòng nỗi rụt rè và hổ thẹn, tôi lủi thủi đến đập cửa nhà chú tôi; và khi người hầu gái ra mở cửa, tôi chẳng dám cất lời hỏi han câu nào, cứ thế lầm lũi bước lên lầu mà không thốt nửa lời.
Chú tôi đang nằm bẹp trên giường, sắc mặt tái nhợt, kiệt quệ, đôi mắt trũng sâu mệt mỏi đầy vẻ sầu muộn cùng đôi tay nặng trịch. Một bức tranh tôn giáo nhỏ được ghim chặt lên tấm màn che giường bằng một chiếc kìm băng.
“Ơ kìa chú,” tôi cất lời, “sao giờ này chú vẫn còn nằm lì trên giường thế? Chú không thấy trong người à?”
Ông thều thào đáp lại bằng một giọng yếu ớt:
“Ôi con trai ạ, chú vừa trải qua một trận bạo bệnh thập tử nhất sinh.”
“Sao lại thế được hả chú?”
“Chú cũng chẳng rõ nữa; mọi chuyện kỳ lạ hết chỗ nói. Nhưng điều kỳ cục hơn cả là, vị linh mục Dòng Tên vừa mới rời khỏi đây ấy – con biết đấy, cái con người tuyệt vời mà chú từng lôi ra làm trò cười – lại nhận được sự mặc khải từ ơn trên về tình trạng bệnh tình của chú, nên đã lặn lội đến thăm.”
Tôi trào dâng một thứ cảm giác muốn cười nổ ruột nhưng phải kìm nén đến trầy trật mới thốt lên được: “Thế cơ ạ!”
“Ừ, ngài đã đến. Ngài nghe thấy một Tiếng Nói bảo ngài phải thức dậy và đến bên chú, bởi chú sắp sửa lìa đời. Đó là một sự mặc khải đấy.”
Tôi vờ hắt xì một cái để không bị phì cười; cảm giác như chỉ muốn lăn lộn ra đất vì quá đỗi buồn cười.
Khoảng một phút sau, tôi cố nặn ra vẻ mặt đầy phẫn nộ để nói:
“Thế mà chú lại tiếp đón lão ta ư, chú ư? Một người theo chủ nghĩa tự do tư tưởng, một hội viên Tam Điểm như chú ư? Sao chú lại không quăng cổ lão ta ra đường chứ?”
Ông có vẻ bối rối, ấp úng:
“Nghe chú nói đã nào, mọi thứ thật là kinh ngạc – kinh ngạc và mang đậm mầu nhiệm thiêng liêng biết bao! Ngài còn nhắc đến cha của chú nữa; hình như trước kia ngài từng quen biết cụ.”
“Cha chú á? Nhưng đó đâu thể coi là lý do để tiếp đón một gã tu sĩ Dòng Tên.”
“Chú biết chứ, nhưng ngặt nỗi lúc đó chú đang ốm nặng, và ngài đã chăm sóc chú tận tình suốt cả đêm dài. Ngài thật hoàn hảo; chắc chắn ngài đã cứu mạng chú; dẫu sao thì mấy tay đó ai chẳng có chút ít y thuật.”
“Ôi! Lão ta chăm sóc chú suốt cả đêm cơ á? Thế mà ban nãy chú bảo lão vừa mới rời đi cách đây chưa lâu cơ mà.”
“Đúng thế thật; sau bao nhiêu ân huệ ấy, chú đã giữ ngài lại ăn sáng cùng. Ngài ăn ngay cái bàn bên cạnh giường trong lúc chú nhấp một ngụm trà.”
“Và lão ta dám ăn thịt chứ?”
Chú tôi trừng mắt bực bội, hệt như thể tôi vừa buông ra một câu vô duyên vô cớ lắm vậy, đoạn ông bồi thêm:
“Đừng có giễu cợt nữa, Gaston; những chuyện thế này không phải lúc để đùa cợt đâu. Ngài đã thể hiện sự tận tụy với chú còn hơn cả khối kẻ ruột thịt trong nhà, và chú mong con phải biết tôn trọng những niềm tin của ngài.”
Câu nói ấy khiến tôi hơi chưng hửng, nhưng tôi vẫn cố vớt vát: “Được rồi, thưa chú; thế sau bữa sáng hai chú cháu làm gì nữa?”
“Bọn chú làm một ván bài bezique, rồi ngài đọc kinh nhật tụng trong lúc chú tranh thủ đọc lược qua một cuốn sách nhỏ mà ngài tình cờ mang trong túi, đọc cũng không đến nỗi nào đâu nha.”
“Sách đạo hả chú?”
“Ừm, mà cũng không hẳn, hay đúng hơn là... không phải. Đó là cuốn hồi ký về những chuyến truyền giáo của họ ở miền Trung châu Phi, đọc giống một cuốn sách du ký và phiêu lưu hơn. Những gì những con người đó làm được thực sự rất vĩ đại.”
Tôi bắt đầu cảm thấy tình hình đang chuyển biến theo chiều hướng vô cùng tồi tệ, bèn đứng phắt dậy. “Thôi, cháu chào chú nhé,” tôi nói, “cháu thấy chú sắp từ bỏ Hội Tam Điểm để chạy theo tôn giáo mất rồi; chú đúng là một kẻ phản bội.”
Ông vẫn còn đôi chút lúng túng, ấp úng:
“Thì... suy cho cùng tôn giáo cũng là một dạng Hội Tam Điểm mà thôi.”
“Thế khi nào vị tu sĩ của chú lại ghé qua thế?” tôi hỏi.
“Chú... chú không rõ chính xác nữa; có lẽ là ngày mai; nhưng cũng chưa chắc chắn lắm.”
Tôi bước ra ngoài, đầu óc trống rỗng hoàn toàn choáng váng.
Trò đùa của tôi hóa ra lại phản chủ một cách ngoạn mục! Ông chú của tôi đã cải đạo một cách triệt để, và giả sử chỉ có thế thì tôi cũng chẳng buồn bận tâm làm gì. Dẫu là giáo sĩ hay Tam Điểm, với tôi thì thây kệ chúng nó; mèo lại hoàn mèo cả thôi; nhưng ngặt nghèo nhất ở chỗ lão vừa mới lập di chúc – vâng, lập di chúc hẳn hoi – và ông đã truất quyền thừa kế của tôi để sang tên cho cái tên tu sĩ Dòng Tên đểu cáng ấy mất rồi!
